قاندايدا ءبىر الەۋمەتتىك تۇرعىدان توپتاسقان قوعامدىق جۇيەنى شايقالتپاي ۇستاپ تۇراتىن, جۇزدەگەن عاسىرلار بويى شىڭدالعان مىزعىماس رۋحاني-مادەني ۇستىنى بولادى. بۇنى عىلىمي تىلدە «ينستيتۋتسيوناليزم» دەپ اتايدى. ياعني بۇل دەگەنىمىز – كوپتەگەن عاسىرلار بويى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامىپ, ۇزاق سۇرىپتالۋ ارقىلى تولىق مويىندالعان, ءسويتىپ اركەز قوعامدىق قاتىناستى رەتتەۋشى نورمالار مەن الەۋمەتتىك توپتار اراسىنداعى قۇقىقتىق ستاتۋستاردى ساقتاۋعا باعىتتالعان اسا قۋاتتى قۇرىلىم.
بايىرعى قازاق قوعامى جوعارىداعى ايتىلعان جۇيە ارقىلى دامىعان. اتاپ ايتقاندا, «بيلەر ينستيتۋتى», «بايلار ينستيتۋتى», «بايبىشەلەر ينستيتۋتى», «جەزدە-جەڭگەلەر ينستيتۋتى», «اقىن-جىرشىلار ينستيتۋتى», «باتىرلار ينستيتۋتى» ت.ب. بولىپ كەتە بەرەدى.
بۇل ينستيتۋتتار قوعامدى تۇتاستاندىرىپ, شايقالتپاي ۇستاپ تۇردى. ءحVىى عاسىردان باستاپ, قازاق دالاسىن وتارلاۋشىلار ەڭ اۋەلى وسى قۇرىلىمدى بۇزسا, ەتنوس بىرلىگىن ىدىرايتىنىن جاقسى ءبىلدى. مىسالى ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن رەسەي بارلاۋشىسى پ.ي.رىچكوۆ 1887 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «يستوريا ورەنبۋرگسكايا» اتتى ەڭبەگىندە: ء«ار رۋ وزدەرىنىڭ اقساقالدارى مەن داۋلەتتى ادامدارىن قۇرمەتتەيدى. قايسىبىر ىسكە رۋ باسىلارى ماقۇلداعان كەزدە عانا جۇمىلادى...» دەسە, اباي دانا ءوزىنىڭ 39-شى قاراسوزىندە: «اۋەلى – ول زاماندا ەل باسى, توپ باسى دەگەن كىسىلەر بولعان. ولار قالاي قىلسا, قالاي بىتىرسە, حالىقتا ونى سىناماق, بىردەن بىرگە جۇرگىزبەك بولمايدى ەكەن...» دەپ ينستيتۋتسيوناليزاتسيالانعان قوعامنىڭ ناقتى بىرلىك-ۇستىنىن سيپاتتايدى.
جوعارىداعى قۇرىلىمدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى – «اۋىل مولداسى». بۇل ءالى كۇنگە دەيىن زەرتتەلمەگەن, ونىمەن قويماي زەرتتەۋگە تىيىم سالىنعان تاقىرىپ. ويتكەنى كەڭەستىك يدەولوگيا «بايلار مەن مولدانى قويداي قۋ قامشىمەن» دەيتىن ۇران تاستاپ, ۇلتتىق قوعامنىڭ نەگىزى ۇستىنى مولدالار مەكتەبىن ەسكىنىڭ قالدىعى رەتىندە ەسەپتەن شىعارىپ تاستادى.
قازىرگى تاڭدا كوبىمىز بايقاي بەرمەيتىن مىناداي ءبىر قىزىق دەرەك بار. اتام زامانداعى قازاقتىڭ قامىن جەگەن ەل باسى, توپ باسىلاردان (اباي) باستاپ, اق پاتشانىڭ تۇسىنداعى اعارتۋشىلار, ودان قالدى كەشەگى حح عاسىر باسىندا «قازاق ءۇشىن شام قىلعان جۇرەك مايىن» (سۇلتانماحمۇت) الاش ارىستارىنىڭ ءومىر-تاريحىن وقىساڭىز, بارلىعىندا بىردەي «العاش اۋىل مولداسىنان ساۋات اشقان» دەيتىن ەلەۋسىز عانا تىركەس تۇرادى.
مىسالى ۇلكەن اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريندى الايىق, ول دا العاشقى ساۋاتىن اۋىل مولداسىنان اشىپ, سونىڭ ارقاسىندا 1850 جىلى ورىنبورداعى قازاق-ورىس مەكتەبىنە وقۋعا تۇسەدى. ۇلى اباي شە, ول دا اۋىل مولداسىنان ساۋات اشىپ, كەيىن سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىندە وقىعانى ايتىلادى. ۇلت ۇستازى سانالىپ جۇرگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ دا ءومىربايانىندا «1882-1884 جىلدارى اۋىل مولداسىنان وقىعان» دەيتىن جوعارىداعى ەلەۋسىز تىركەس تۇر.
سول سياقتى ۇلت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحانوۆتى اكەسى توعىز جاسىندا قارقارالىعا اپارىپ, جەرگىلىكتى مولدانىڭ وقۋىنا بەرسە, ماعجان جۇماباەۆ اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشىپ, ودان كەيىن بەس جىل قىزىلجارداعى بەگيشەۆ مەدرەسەسىندە ءبىلىمىن جالعاستىرعان. مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تا وسى جولمەن جۇرگەن. جاقاڭنىڭ ءومىر-تاريحىن زەرتتەۋشى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, بالا مىرجاقىپ اۋىل مولداسىنان حات تانىپ, ەكى جىل وقىعاننان كەيىن, 1897-1902 جىلدارى ورىسشا وقىتاتىن مۇقان مۇعالىمنەن ءدارىس الادى دەيدى. جەتىسۋدىڭ ءدۇلدۇل جىرشىسى ءىلياس جانسۇگىروۆ تە اۋەلى مولدانىڭ الدىن كورگەننەن كەيىن, الماتىداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرسقا اتتانعان.
باتىس الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى حالەل دوسمۇحامەدوۆ تە اعاسى داۋلەتۇمبەتتىڭ ىقپالىمەن اۋىل مولداسىنان حات تانىسا, ەكىنشى الاششىل تۇلعا جانشا دوسمۇحامەدوۆ بولىستىق ورىس-كازاق مەكتەبىنە بارماي تۇرىپ, اۋىل مولداسىنان ساباق العان ەكەن.
ال باياناۋىلدىق مىقتىلاردىڭ ءبىرى – سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتى العاشىندا مۇقان دەيتىن اۋىل مولداسى وقىتسا, تانىمال عالىم قانىش ساتباەۆ تا وسى جولدان وتكەن. اتاقتى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ دا بارمۇحامەد دەگەن اۋىل مولداسىنان ءۇش جىل وقىعان.
مۇنداي دەرەك سولتۇستىك تۋمالارى ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ دە ءومىرباياندارىندا جازۋلى تۇر. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلى دا العاشىندا اۋىل مولداسىنان وقىپ, ارابشا حات تانىپتى.
بىرەن-ساراندارى بولماسا, كوبىنىڭ اتى-ءجونى بەلگىسىز وسى ءبىر اۋىل مولدالارى كىمدەر؟ ءبىر تاڭدانارلىعى, ولار كۇللى قازاق دالاسىنىڭ قاي بۇرىشىندا دا بولعان. بۇلار شاكىرتتەرىنە ەۋروپالىق ءبىلىم بەرە الماۋى مۇمكىن, بىراق حالقىمىزدىڭ بايىرعى عاسىرلار بويى شىڭدالعان ينستيتۋتتىق ءداستۇر-جۇيەسىن وقىتىپ, قازاقى تانىمنىڭ تەرەڭ قاينارىنان سۋسىنداتىپ, سوڭىندا قۇراننىڭ قاراسىن تانىتقان. يسلام الەمىنىڭ ۇلى عۇلامالارىنىڭ ءبىرى, باتىس پەن شىعىستى قاتار مويىنداتقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي اتامىزدىڭ تراكتاتتارىندا ايتىلعانداي اۋىل مولدالارى شاكىرتتەرىنە اۋەلى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرگەن سىڭايلى. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل مولداسىنان وقىعاندار دۇنيە الاس-كۇلەسكە اينالعان وتكەن عاسىردىڭ باسىندا تۇگەلدەي دەرلىك تاباندارى تايماي, ازاتتىق جولىندا باستارىن بەردى ەمەس پە؟!.
بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»