التىن وردانىڭ بەكلەربەگى – ويسىل

دەرەكتەردىڭ وسى تۇرىنەن تاريحي مالىمەت الۋ جولى وڭاي ەمەس. باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى اڭىزعا ارقاۋ بولعان وقيعانىڭ ۋاقىتىن, مەرزىمىن انىقتاۋ. وسىدان تاريحشىلار اڭىزداردا بايان­دالعان جاعدايدى, وقيعانى تاريحتىڭ قاي كەزەڭىنە, قاي داۋىرىنە جاتقىزۋدى بولجاي الماي قينالادى. شەجىرەدە اتالاتىن تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى ىزدە­نىس­كە باعىت بەرگەندەي بولعانمەن ىزدە­نۋشىلەردى شاتاستىرۋى دا مۇمكىن. سەبەبى ەسىمدەس تۇلعالار ۇلى دالا تاريحىندا ءجيى ۇشىراسادى.

ءبىز قاراستىرىپ وتىرعان اڭىزدى بەلگىلى فولكلورتانۋشى-عالىم اق­­سەلەۋ سەيدىمبەك «وتىز ۇلدى ويسىل نەمەسە سىرگەلى ۇرپاقتارى» دەپ بەلگىلەگەن. وندا جانىبەك حاننىڭ قىزى مەن ويسىلدىڭ ۇلى اراسىنداعى ماحاببات, بۇعان قارسى بولعان وپاسىز حاننىڭ ءبىر اۋلەتتى قىرىپ سالۋى جانە امان قالعان ۇرپاقتان قازاقتىڭ سىرگەلى دەگەن رۋىنىڭ ءوربۋى باياندالادى. سىرگەلى بىرنەشە تۇركى حالىقتارىنىڭ قۇرامىندا بار: قازاقتا - ۇلى ءجۇزدىڭ ءىشى مەن ورتا ءجۇزدىڭ ۋاق رۋى قۇرامىندا, نوعايدا, وزبەكتىڭ يۋز تايپاسى ىشىندە. سىرگەلى دەپ تاشكەنت قالاسىنىڭ ءبىر اۋدانى, اۋەجايى, ال تۇركىستان مەن جامبىل وبلىستارىندا بىرنەشە توپونيمدەر – ەلدى مەكەن, جەر, ەسكى كانال اتتارى اتالادى.

اتالعان اڭىزدىڭ ونداعان نۇس­قاسى جاريالانعان. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ ەسكىسى دەپ بەلگىلى ەتنوگراف-عا­لىم حالەل ارعىنباەۆ قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن ءماتىندى ساناۋعا بولادى. ونى زەرتتەۋشى 1958 جىلى شىمكەنت (قازىرگى تۇركىستان) وبلىسى, العاباس (قازىرگى بايدىبەك) اۋدانى, مايبۇلاق كەڭشارىنىڭ 70 جاستاعى تۇرعىنى ءتاجىباي بەردىباەۆتان جازىپ العان: «جانىبەك حاننىڭ زامانداسى, باقۋاتتى باقتياردىڭ ۇلى ويسىلدىڭ بىرنەشە ايەلى جانە 30 ۇلى بولىپتى. ولاردىڭ اراسىندا اقىلماندارى دا, كورىكتى ەركەتوتايلارى مەن ىسكەرلەرى دە بار ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى جانىبەك حاننىڭ سۇلۋ قىزىنا عاشىق بولىپ ول قىز ەكىقابات بولىپ قالادى. مۇنى بىلگەن حان اشۋلانىپ, ويسىلدىڭ بارشا ۇلدارى مەن كەلىندەرىن قوناققا شاقىرىپ قىرىپ تاستاپتى. تەك قانا ويسىلدىڭ قىردا جىلقى باعىپ جۇرگەن ۇلى وتەپ پەن ونىڭ ىزبيكە اتتى ەكىقابات ايەلى توركىندەپ ءجۇرىپ, امان قالىپ, مانات اتتى ۇل تۋىپتى. ول ەس جيىپ, ات جالىن تارتىپ مىنۋگە جاراعان كەزدە وعان سىرگەلى تاي مىنگىزىپ, ەلىنە شىعارىپ سالىپتى. ول اتاجۇرتىنا جەتكەندە كوكپاردىڭ ۇستىنەن شىعىپ, بۇل دودادا ءوزىنىڭ ەپتى ءارى كۇشتى ەكەنىن تانىتىپ, تايىنىڭ دا تۇلپار تەكتەس توپجارعاندىعىن كورسەتىپ, جينالعان ەل-جۇرتتى تاڭعالدىرىپتى. ونى ەندى بايقاپ, ءبىر-بىرىنەن سۇراستىرىپ, «سىرگەلى تاي مىنگەن مىنا مىقتى بالا كىم؟» دەگەنگە كەلەدى. تويدان كەيىن اكەسى وتەپتىڭ اعاسىمەن كورىسىپ تابىسادى, ول امەڭگەرلىك جولمەن ىزبيكەگە ۇيلەنىپتى. وتەپتىڭ اعاسىنان تۋتاڭبالى مەن قايشىلىنى تابادى; ال حاننىڭ ەكىقابات قىزى ەگىز اقكەڭىردەك پەن قاراكەڭىردەككە بو­سان­عاننان كەيىن ولاردى وتەپ پەن ىزبيكە اسىراپ الىپتى. ال مانات ەسىمى ەل ىشىندە ۇمىتىلىپ, «سىرگەلى» اتىمەن تۇراقتالىپ بۇكىل كەيىنگى اۋلەتكە كوشىپتى».

وسى اڭىزدا ويسىل بالالارىن قىرعىنعا ۇشىراتقان حان كىم دەگەن سۇراققا زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپشى­لىگى قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان­داردىڭ ءبىرى – جانىبەك دەپ بولجاعان بولاتىن. الايدا بۇل پىكىرگە قايشى كەلەتىن ايعاقتار جەتەرلىك. بىرىنشىدەن, قازاقتىڭ حانى جانىبەكتىڭ ءتول اتى ابۋ سايد (بۋ-سايد, ءماشھۇر جۇسىپتە ابۋساعيت ۇلگىسىندە جازىلعان). جانى­بەك – ونىڭ لاقاپ اتى. قادىرعالي جالايىر ءوز ەڭبەگىندە ونى كىشى جانى­بەك دەپ اتايدى. ەكىنشىدەن, دەرەكتەردە اتالعان قازاق حانىنىڭ بىرەۋگە ءزابىر كورسەتكەنى تۋرالى ەش اقپار كەزدەسپەيدى. سوندىقتان اڭىزداعى حان قازاقتىڭ جانىبەگى دەۋگە نەگىز جوق.

ءبىر اۋلەتتى قىرعان حان قاي جانىبەك دەگەنگە جاۋاپ ىزدەگەندە تۋىسقان نوعاي حالقىندا سيۋجەت جاعىنان «وتىز ۇلدى ويسىل نەمەسە سىرگەلى ۇر­پاق­تارى» اتتى اڭىزبەن ۇندەس «ايسىل­دىڭ ۇلى امەت باتىر» اتتى جىردىڭ بار ەكەندىگى ەسكەرىلۋى ءتيىس. جىردىڭ باس كەيىپكەرلەرى قاتارىندا جانىبەك حان مەن ايسىل بي, ولاردىڭ پەرزەنتتەرى. ايسىل ءبيدىڭ بالاسىنا حان قىزىن بەرەمىن دەپ باستاپقىدا كەلىس­كەنى, كەيىن ۋادەسىن بۇزعانى, باتىر جىگىتتىڭ حان قىزىن ۇرلاپ اكەت­كەنى, بۇعان حان جازالاۋشىلار جىبەرىپ اسكەري قاقتىعىستار بول­عانى باياندالادى. 1969 جىلى باسىل­عان «نوگاي حالك يىرلارى» اتتى جيناقتىڭ قۇراستىرۋشىلارى «ايسىلدىڭ ۇلى امەت باتىر» دەگەن جىردا باياندالعان وقيعالار التىن وردا حانى جانىبەكتىڭ كەزىندە ورىن العان دەپ اشىق جازادى.

نازار اۋدارارلىق جايت, نوعايدىڭ وسى جىرىنىڭ اتاقتى ۆ.ۆ. رادلوۆتىڭ 1896 جىلى جاريالاعان نۇسقاسىندا جانىبەك حاننىڭ بەردىبەك اتتى ۇلى­نىڭ بولۋى. بۇل بىزگە اڭىزداعى حان­نىڭ التىن وردا تاعىن 1342-1357 جىلدارى يەلەنگەن جانىبەك ەكەندىگىن ايقىندايدى. سەبەبى جازبا دەرەكتەردە ونىڭ بەردىبەك ەسىمدى ۇلى اتالادى. ال قازاق حانى جانىبەكتىڭ پەرزەنتتەرى ىشىندە بەردىبەك جوق, بۇل تاعى دا قوسىمشا دالەل بولىپ تۇر.

ەكىنشىدەن, التىن وردا حانى جانىبەكتىڭ زالىم بولعانى جازبا دەرەكتەردە اتالىپ, ونىڭ تۋعان اعا-ىنىلەرى تىنىبەك پەن حىزىربەكتى ول­تىرت­كەنى بەلگىلى. وپاسىزدىق جانى­بەكتىڭ وزىنە عانا ەمەس ۇلىنا دا ءتان بولىپتى. كەيبىر دەرەكتەردە اۋىرىپ جاتقان حاندى ءوز پەرزەنتى بەردىبەك جاقتاستارىمەن كەلىپ ولتىرگەنىن حابارلايدى. ال بيلىك باسىنا كەلگەن بەردىبەك بىرنەشە كۇن ىشىندە 12 جاقىن تۋىسقانىن, ولاردىڭ ىشىندە تاياۋ ارادا جارىق دۇنيەگە كەلگەن نارەستە ىنىسىنە دەيىن ولتىرتكەن. بۇل سۇمدىق جاعدايدى تاريحشى وتەمىس قاجى تومەندەگىدەي سۋرەتتەيدى: ء«وزى­­نىڭ قارىنداشلارىنى تاقى ءوز وع­لاندارىنى ماڭا حانلىق تالاشۋر ءداب ءولتۇرۇر ءاردى». قازىرگى تىلمەن ايتقاندا جانىبەك ۇلى بەردىبەك تۋعان بالالارىن ەر جەتكەن سوڭ وزىمەن حان تاعى ءۇشىن تالاسادى دەپ كوزدەرىن جويعىزىپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە كوپ ۇزاماي بەردىبەك دۇنيەدەن وتكەندە اتاقتى باتىي حان ۇرپاعىنان التىن وردا تاعىنا يە بولاتىن تۇياق تابىلماي بيلىك باسىنا جوشىنىڭ باسقا ۇلدارىنان تاراعاندار كەلدى. وسى تاريحي مالىمەتتەر قازاق اڭىزىنداعى ءبىر اۋلەتتى قىرعان حان التىن وردا تاعىن يەلەنگەن جانىبەك حان ەكەندىگىنە تاعى ءبىر ايعاق.

نوعاي جىرىمەن, قازاقتىڭ «وتىز ۇلدى ويسىل نەمەسە سىرگەلى ۇرپاق­­­تارى» اتتى اڭىزىمەن سارىنداس سيۋجەت XVII عاسىردىڭ اياعىنا جاتقىزىلاتىن «دافتار-ي چينگيز-نامە» اتتى تاتار قولجازباسىنداعى ايسا ۇلى امات تۋرالى تاراۋدا كەزدەسەدى. ءۇش ءتۇرلى تۇركى ەلدەرىنىڭ ادەبي تۋىندىلارىندا سيپاتتالاتىن ءبىر جاعداي وسى ءۇش حالىقتىڭ ورتاق مۇراسى – التىن وردادا ورىن العان دەپ ساناۋعا نەگىز بار. اڭىز, جىر, قولجازبا ءتۇبى ءبىر تاريحي وقيعانى باياندايدى.

1972 جىلى تەك نوعاي ەپوسى مەن تاتاردىڭ قولجازباسىنداعى اڭگىمە نەگىزىندە وسىنداي پىكىردى تاتار عالى­مى م.ا.ۋسمانوۆ ايتقان بولاتىن: «سۋديا پو ستيليۋ داستانا, ۆ ەگو وسنوۆە لەجيت ەپوس, كوتورىي ۆ سۆويۋ وچەرەد تاكجە وسنوۆان نا پودليننوم يستوريچەسكوم سوبىتي ... يستوريچەسكيم ليتسوم ياۆلياەتسيا ي وتەتس اماتا – يسا (ايسا). سوگلاسنو سۆەدەنيام يبن باتتۋتى ي ۆاسافا, ون بىل زياتەم حانا ۋزبەكا.... پولۋچاەتسيا پورازيتەلنوە سوۆ­پادەنيە ۆوزراستوۆ ي دات: يسا بىل زياتەم ۋزبەكا; امات ناچال دەيستۆوۆات پري دجانيبەكە, كوتورىي ۋمەر ۆ 1357 گ., نو ون بىل زناچيتەلنو مولوجە حانا». 2006 جىلى زەرتتەۋشى زىكىريا جانداربەك ويسىلدىڭ پەر­زەنت­تەرى مەن اعايىندارىن قىرۋ­دى ۇيىمداستىرعان وزبەكحان ۇلى جانى­بەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. ال التىن ورداعا بايلانىستى تاريحي زەرتتەۋلەر مەن دەرەككوزدەردى پايدالانعان ج.سابيتوۆ قازاق شەجىرەسىندەگى وي­سىل جانە وزبەك حان قاسىنداعى يسانى ءبىر ادام دەگەن بولجام ايتتى: «موجنو پرەدپولوجيت توجدەستۆو تاكيح پەرسون كاك ويسىل ۋيسۋن, ۆنۋك مايكى-بيا ۋيسۋنا ي يسا (ايسا) ۋيشۋن (ناليتسو لينگۆيستيچەسكوە سحودستۆو)».

ءۇش ءتۇرلى تۇركى ەلدەرىنىڭ جادىن­دا ساقتالعان مالىمەتتەر بويىنشا ايسىل-ايسا-ويسىلدىڭ تەگى دە ءبىر. ءتۇر­لى ورتاعاسىرلىق جازبالارعا سۇيەن­گەن زەرتتەۋلەر وزبەك حاننىڭ كۇيەۋ بالاسى بولىپ تابىلاتىن يسا­نىڭ رۋى ءۋيشين/ۇيسىن ەكەنىن كورسە­تەدى. 2016 جىلى قازاندا باسىلعان «زولوتايا وردا ۆ ميروۆوي يستوري» اتتى زەرتتەۋدە يسا وزبەك حاننىڭ سەنىمدى ادامى ەكەنى, بەكلەربەك (باس مينيستر) قىزمەتىن اتقارعانى, وعان حان ءوز قىزىن بەرگەنى, وسىدان ول يسا-گۋرگەن اتالعانى, ونىڭ رۋى ءۇيسىن ەكەنى كورسەتىلەدى – «نوۆىم فاۆوريتوم ي بەكلياربەكوم ۋزبەكا ستال ەگو وچەرەدنوي زيات يسا-گۋرگەن يز رودا ۋيشين, جەناتىي نا حانسكوي دوچەري». ۋاقىتىندا شىڭعىسحان جوشىعا 4 مىڭ سارباز بەرگەنىن, ونىڭ 2 مىڭى ءحۋشين/ۇيسىن رۋىنان بولعانىن راشيد-اد-دين جازادى.

نوعايلار قانشا عاسىر وتسە دە ايسىل ءبيدىڭ تەگىن ۇمىتپاعان. بۇعان ايعاق رەتىندە ءحىح ع. اياعىنا جاتاتىن «وبراششەنيە كۋمىكسكيح نوگايتسەۆ» اتتى تاريحي قۇجاتتاعى مىنا اقپاردى العا تارتۋعا بولادى: «ا ۆوت يمەنا يزۆەستنىح نام, نوگايتسام ناشيح پرەدكوۆ ... ۆ كاپچۋگاە جيل ۋيسيۋن (استىن سىزعان ءبىز – مق.) امەت باتىر, سىن ايسۋلا».

ويسىلدى ءتۇپ اتامىز دەپ سانايتىن قازاق سىرگەلىلەرى ءوزىن ۇي­سىن­گە جاتقىزعانى جونىندە ورىس دەرەك­تەرىندە كورىنىس تاپقان. XVIII عاسىردىڭ اياعىندا تۇركىستان جەرىنەن وتكەن د.تەلياتنيكوۆ: «سيرگەلي يۋسۋنسكيە» دەپ جازسا, ءحىح عاسىردىڭ باسىندا سىرگەلىلەرگە كەزىككەن ف.نازاروۆ ولاردى «يۋسۋن-سىرگالينسكايا ۆولوست» دەپ اتايدى. مىنە ەسىمى, تەگى جاعىنان دا يسا, ايسىل بي, ويسىل ءبىر بولىپ تۇر. نوعاي-تاتار دەرەكتەرىندە ايسا-ايسىل ءبيدىڭ بالاسى امات بولسا, ح.ارعىنباەۆ اڭىزىندا ويسىلدىڭ بالاسى وتەپ.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن ايعاقتار, سايكەستىكتەر 1313-1341 جىلدارى ال­تىن وردا حانى وزبەكتىڭ بەكلەربەك قىزمەتىن بىرنەشە مارتە اتقارعان, اراب پەن باسقا شىعىس جازبالارىندا يسا نەمەسە يسابەك دەپ كورسەتىلگەن, ال نوعاي جىرلارىنداعى – ايسىل بي, تاتاردا ايسا, قازاق شەجىرەسىندەگى ويسىل بولىپ اتالاتىن كەيىپكەر ءبىر ادام, ءبىر تۇلعا ەكەنى كۇمان تۋعىز­بايدى.

سونىمەن يسا-ايسا-ايسىل بي – ويسىل التىن وردانىڭ داۋىرلەپ تۇرعان وزبەك پەن جانىبەك حانداردىڭ بيلىك قۇرعان زامانىندا, ياعني ءحىV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر ءسۇردى. ول وزبەك حان كەزىندە التىن وردادا حاننان كەيىنگى ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك قىزمەتتى يەلەنىپ بەكلەربەك (بەكتەردىڭ بەگى) اتالدى. اراب­تىڭ اتاقتى ساياحاتشىسى يبن بات­تۋتانىڭ جازۋىنشا, ول «ناچالنيك ۋلۋسا, چتو زناچيت ناچالنيك ەميروۆ. يا زاستال ەگو جيۆىم; ون بىل جەنات نا دوچەري سۋلتانا». ول يمپەريانىڭ اسكەرىن باسقاردى, كورشى ەلدەرمەن قاتىناستاردى رەتتەپ وتىردى, يسلام ءدىنىن تاراتۋعا اتسالىستى. كەيبىر زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا ونىڭ ءبىر بالاسى قىرىمدى باسقارعان. جاسى كەلگەن كەزدە اياعى اۋىرعانىنا قاراماي ماڭىزدى ماجىلىستەرگە قاتىسۋ ءۇشىن قىزمەتشىلەرى كوتەرىپ اپارىپ, اكەلىپ تۇردى. ول حاننىڭ قىزىن الىپ حانعا ايەلدىككە تۋعان قىزىن بەردى.

يبن باتتۋتا ءوز ەڭبەگىندە وسى يسا (ياعني ايسىل بي – ويسىلدى) جانە ونىڭ ايەلى – وزبەك حاننىڭ قىزى­مەن جولىققانىن جانە سول كەزدەسۋدەن العان اسەرىن كەلەسى جولدارمەن جەت­كىزەدى: «مى وتپراۆيليس ك ەتوي حاتۋن, تسارسكوي دوچەري, (جيۆشەي) ۆ وتدەلنوي ستاۆكە; نا راسستوياني وكولو شەس­تي ميل وت ستاۆكي وتتسا سۆوەگو. ونا پريكازالا پوزۆات ك نەي پراۆوۆەدوۆ, كاديەۆ, سايدا شاريفا يبن ابد ال-حامي­دا ي وبششەستۆو تاليبوۆ, شەيحوۆ ي فاكيروۆ. ياۆيلسيا تاكجە مۋج ەە, ەمير يسا, دوچ كوتوروگو زامۋجەم زا سۋلتانوم, ي سەل س نەي نا ودين كوۆەر. ون سترادال پوداگروي ي نە موگ ني حوديت نا سۆويح نوگاح, ني سيدەت ۆەرحوم نا كونە, ا تولكو ەزديل نا اربە. كوگدا ون حوتەل زايتي ك سۋلتانۋ, تو سلۋگي سنيمالي ەگو (س اربى) ي ۆۆوديلي ەگو ۆ سوبرانيە, نەسيا (ەگو). ... ەتا بولەزن راسپروسترانەنا مەجدۋ ەتيمي تيۋركامي. سو ستورونى ەتوي حاتۋن مى ۋۆيدەلي ميلوستي ي دوبروتۋ حاراكتەرا, كاكيح نە ۆيدەلي (ني ۋ كوگو), كرومە نەە. ونا وسىپالا ناس ششەدروتامي ي وبلاگودەتەلستۆوۆالا. دا ۆوزداست ەي اللاح دوبروم!». ال يسانىڭ وزبەك حانعا شىققان قىزى ورداشى تۋرالى يبن باتتۋتا «ەتا حاتۋن (ودنا) يز لۋچشيح, دوبرەيشيح نراۆوم ي سوستراداتەلنەيشيح حاتۋن» دەپ مىنەزدەمە بەرەدى.

وزبەك حان قايتىس بولعان سوڭ ونىڭ بالاسى جانىبەك حان تاعىن يەلەنىپ ءبىراز جىل پاتشالىق قۇرعان كەزدە يسا-ايسىل بي-ويسىل كۇللى وتباسىمەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى. امان قالعان ۇرپاعى كەيىن قايتا قوسىلىپ ەل بولدى, ءۇيسىن-سىرگەلى اتالدى. قازاق تاريحىندا كەيدە رۋدىڭ ۋاقىت وتە كەلە باستاپقى اتاۋىنىڭ ۇمىتىلىپ, ونىڭ ورنىنا ەسكى مەن جاڭا اتاۋلارىنىڭ قاتار قولدانىلۋى نەمەسە مۇلدەم باسقا اتاۋعا يە بولاتىنى تۋرالى ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا باسىلعان ا.ي.لەۆشيننىڭ كىتابىندا مىناداي پىكىر بار: «س رازمنوجەنيەم نارودا كيرگيزسكوگو ۋۆەليچيۆاەتسيا ۆ نەم چيسلو نوۆىح پودرازدەلەني, ا پەرۆوناچالنىە نازۆانيا پوكولەني مالو-پومالۋ پريحوديات ۆ زابۆەنيە». شىنىمەن تاريحي دەرەكتەرگە قاراساق, قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارى ءحىV-حV عاسىرلاردا وزبەك بولىپ اتالسا, ءحVى عاسىردا وزبەك-قازاق بولىپ جازىلىپ, ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلاردا تازا قازاق دەگەن اتاۋعا يە بولدى.

قازاق شەجىرە-اڭىزدارىنىڭ ءبىر ۇلگىسىندە باقتياردىڭ ۇلى ويسىل دەپ, بىرىندە باقتياردىڭ ۇلى سىرگەلى دەپ كورسەتىلەدى. سىرگەلى اتاۋى قايدان شىقتى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ح.ارعىنباەۆ جازىپ العان اڭىز بو­يىنشا ۇلكەن اۋلەتتەن امان قالعان ويسىلدىڭ نەمەرەسى – ماناتتىڭ ەسىمى ۋاقىت وتە كەلە ەل ىشىندە ۇمىتىلىپ «سىرگەلى» اتىمەن تۇراقتالىپ بۇكىل كەيىنگى اۋلەتكە كوشىپتى دەلىنەدى. وسى بالادان تاراعان ۇرپاق «سىرگەلى» اتالىپتى, تاڭبا بەلگىسى بۇزاۋ مەن ق ۇلىن ەنەسىن ەمبەۋ ءۇشىن تۇمسىعىنا كيگىزەتىن «سىرگەنى» ەلەستەتەدى ەكەن دەلىنەدى. مىنە, حالىقتىق ەتيمولوگيا سىرگەلى دەگەن اتاۋدىڭ شىعۋىن وسىلاي تۇسىندىرەدى.

سىرگەلى اتاۋىنىڭ شىعۋىن «دا­لالىق اۋىزشا تاريحناما» ۇلگى­لەرىندەگى مالىمەتتەرگە سۇيەنىپ باس­قاشا تۇسىندىرۋگە بولادى. باق­تياردىڭ اكەسى مايقى بي ەكەنى قا­زاق شەجىرەلەرىندە كورسەتىلەدى. ال «عىلىم ورداسى» رمك عىلىمي كىتاپ­حاناسىنداعى ساقتاۋلى تۇرعان «شىڭ­عىس حان جانە ونىڭ بيلەرى» اتتى قولجازبا (قازاق جازبالارىنداعى حاندار شەجىرەسى. الماتى, 2015.146-160 بب.) جانە تاتاردىڭ «دافتار چينگيز-نامە» (ۋسمانوۆ م.ا. – تاتارسكيە يستوريچەسكيە يستوچنيكي XVII-XVIII ۆۆ. كازان, 1972. س. 109.) بويىنشا مايقى بي توعىز ءبيدى باستاپ تاۋعا كەتكەن شىڭعىسحاندى ىزدەپ, تا­ۋىپ ەلىنە قايتارعانى, ونىڭ وسىلاي بيلىك باسىنا كەلگەنى ايتىلادى. ماي­قى ءبيدىڭ وسى ارەكەتتەرىنە ريزا بول­عان شىڭعىسحان: ء«اي, مايقى بي, مەن حان بولسام, بەكتىك سەنىكى بولسىن. ەگەر سەن بۇل ءمورلى جۇزىكتى الىپ كەلمەسەڭ, انامنان ءبىر بەلگى اكەلمەسەڭ, مەن سىزدەرگە جوق ەدىم. سىزدەر ماعان ەشقاشان جولداس بولماس ەدىڭىزدەر» دەگەن ەكەن (قازاق جازبالارىنداعى حاندار شەجىرەسى. الماتى, 2015. 154 ب.). شىڭعىسحان ءوزىن قولداعان بەكتەردىڭ ارقايسىسىنا مان­ساپ تاعايىنداپ, ورىن بەكىتەدى. ارقايسىسىنا جەكە-جەكە تاڭبا, قۇس, اعاش, ۇران بەرىپ, بولەك-بولەك ەل ەتىپ ايىرعان ەكەن. ول مايقى بيگە قاراپ: ء«اي, ءۇيسىن مايقى بي, سەنىڭ اعاشىڭ – قاراعاش, قۇسىڭ – قارا قۇس, ۇرانىڭ سالاۋات, تاڭباڭ – سىرگە بولسىن! – دەگەن ەكەن (قازاق جازبالارىنداعى حاندار شەجىرەسى. الماتى, 2015.157 ب.).

التىن وردادا مايقى بيدەن تارايتىن تىكەلەي ۇرپاعى وسى شىڭعىسحان بەرگەن تاڭبانى يەلەنىپ جۇرسە كەرەك. رەپرەسسياعا ۇشىراعان ءۇيسىن رۋىنىڭ ءبىر تارماعى ارعى باباسىنىڭ تاڭباسىنىڭ اتاۋىنا قاراپ «سىركە» ەلى - سىرگەلى دەپ اتالۋى ابدەن مۇمكىن.

قازاق شەجىرەسىندە اتتارى اتالاتىن ويسىل, مايقى بي, باقتيار جانە باسقا دا قازىرشە ىستەرى كومەسكى تاريحي تۇلعالار موڭعول يمپەرياسى مەن التىن وردانىڭ ىرگەسىن كوتەرۋگە اتسالىستى, ونىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوستى. اتالعان مەملەكەتتەر اۋماعىندا جاسالعان تاريح پەن وركەنيەت ۇلى دالا اۋماعىنداعى بارلىق تۇركى حالىقتارىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ ورتاق قازىناسى, كەيىنگى داۋىردە پايدا بولعان قازاق حاندىعىنىڭ باس­تاۋلارىنىڭ ءبىرى.

مۇحتار قوجا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسي-تەتىنىڭ پروفەسسورى