بيە ءسۇتى حيميالىق جاعىنان ەرەكشە. ەمدىك قاسيەتى جوعارى. اشىتۋ بارىسىندا ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارى جانە ءسۇت اشىتقىسى كومەگىمەن ەمدىك قاسيەتتىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورۋگە بولادى.
2007 جىلى اقش عالىمدارى الەمدىك جاڭالىق اشتى. ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارىندا زياندى ۆيرۋستاردى جوياتىن گەن تابىلدى. ونى ءسۇت ونەركاسىبىندە ايران, قىمىز, شۇبات وندىرۋدە اشىتقى رەتىندە پايدالانادى. قىمىز تەز بۇزىلادى. 3-4 كۇننەن سوڭ اشي باستايدى. ەرتە كەزدەن بيە ساۋعان قازاقتار, قىرعىزدار, باشقۇرتتار, موڭعولدار, بۋرياتتار, ياكۋتتار قىمىزدىڭ بۇزىلماي, ەڭ بولماسا ون بەس كۇندەي جاقسى ساقتاۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىردى. ءتىپتى عالىمدار دا بۇل جۇمىستان ناتيجە شىعارا المادى. قىمىزدىڭ ادامداردىڭ يممۋنيتەتىنە جاقسى اسەر ەتۋىنە بايلانىستى قازاق حالقى وسى كۇنگە جەتتى.
قازاقستاندا قىمىزدىڭ حيميالىق قاسيەتىن, بيوحيمياسىن تەرەڭ زەرتتەگەن ءارى قۇرعاق قىمىزدى سۋبليماتسيا جولىمەن ۇنتاق تۇرىندە وندىرگەن – بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زۇلحارناي سەيتوۆ. ول ءوزىنىڭ «قىمىز, شۇبات» اتتى كىتابىندا بىلاي دەيدى: «مەن قىمىزدى زەرتتەۋمەن اسپيرانتۋرا ءبىتىرىپ, 1954 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيانى قورعاعان سوڭ اينالىسا باستادىم. اكەم قىمىزدىڭ پايداسى تۋرالى كوپ ايتىپ وتىراتىن ەدى. مەن اۋىلدا ءوستىم, اۋىلدىڭ ادامدارى بيە ۇستاپ, بيە ساۋاتىن, قىمىزدى بىزگە تەگىن بەرەتىن. ءبىز قىمىز ءىشىپ ريزا بولىپ قايتاتىنبىز. 1958 جىلى قىمىزدى, بيە ءسۇتىن, ايراندى قۇرعاتىپ سۋبليماتسيا ادىسىمەن قۇرعاق ۇنتاق تۇرىندە الدىم. قىمىزدىڭ قۇرامى, قاسيەتى جونىندە تولىق حيميالىق اناليز جاسادىم. سۋبليماتسيا دەگەنىمىز – ءسۇتتى قايتا وڭدەۋدە قولدانىلاتىن كۇردەلى پروتسەسس. سۋبليماتسيالىق جولمەن كەپتىرۋدىڭ مىندەتى – كەپتىرىلەتىن ءونىمدى 35-40 وس مۇزداتۋ. سودان سوڭ ۆاكۋمنىڭ كومەگىمەن سۋدان اجىراتىلادى, ياعني سۋ مولەكۋلاسى جەكە مولەكۋلا ن2و تۇرىندە بۋلانادى. ال قۇرعاق ءونىمنىڭ حيميالىق جانە بيولوگيالىق قاسيەتى ەش وزگەرىسكە ۇشىرامايدى. سول ۋاقىتتا قۇرعاق قىمىز تۋرالى گازەتتەر مەن ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا جاريالاندى. مەنى الماتى قالالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى احمەت ءادىلوۆ شاقىرىپ «قۇرعاق قىمىز الۋ ءۇشىن قانداي كومەك قاجەت؟» دەپ سۇرادى. مەن سۋبليماتسيالىق كەپتىرگىش كەرەك دەدىم. بۇل قۇرىلعى سول كەزدە تەك روستوۆ-نا-دونۋ قالاسىنداعى «پرودماش» زاۋىتىندا شىعارىلاتىن ەدى. ا.ءادىلوۆ ءوزىنىڭ ورىنباسارىنا 2 ينجەنەردى سول زاۋىتقا جىبەرىپ كەپتىرگىشتى الىپ كەلۋدى تابىستادى. ينجەنەرلەر ەكى كەپتىرگىشكە ەسەپشوتى جازىلعان قاعازدى اكەپ تاپسىردى. سول ۋاقىتتا وداق باسشىسى ن.س.حرۋششەۆ مينيسترلىكتى تاراتىپ, وبلىستاردا سوۆنارحوز قۇرىلدى. ا.ءادىلوۆتى شىعىس قازاقستان سوۆنارحوزىنىڭ توراعاسى ەتىپ جىبەردى. ءسويتىپ بۇل جۇمىس اياقسىز قالدى...».
2016 جىلى 2 اقپاندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە قايرات ءابىلدينوۆتىڭ «قۇرعاق قىمىز» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. بۇل ماقالادا گەرمانيا ازاماتى, ۇلتى نەمىس گانس تسولمان قازاق جىگىتى عالىمجان مەيرامبەكوۆپەن بىرىگىپ قاراعاندى وبلىسى وساكاروۆ اۋدانىندا كاسىپكەرلىك قۇرىپ قۇرعاق قىمىز وندىرگەن. وسى جونىندە ماقالا اۆتورى قايرات ءابىلدينوۆ بىلاي دەپ وي تۇيىندەيدى «وسى جەردە اتتىڭ باسىن تارتا تۇرىپ, مىنا ءبىر قىزىق جايتقا نازار اۋدارماسقا بولمايدى. كەزىندە بيولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى زۇلحارناي سەيتوۆ بىلاي دەپ جازىپتى «1958 جىلى قىمىزدى سۋبليماتسيالىق (مولەكۋليارلىق) قۇرعاتقىش ارقىلى كەپتىردىم. تاماشا بولدى. ءبارى ماقتاپ جاتىر. ءارى قاراي وقي بەرسەڭىز, عالىمنىڭ قىمىزدى كەپتىرۋ ءتاسىلى تۋرا گانس تسولماندىكىنەن اۋمايدى ەكەن...»
ال ەندى باعامداي بەرىڭىز, سول ارماندى ىسكە اسىرعان قازاق سەيتوۆ پا, الدە نەمىس تسولمان با؟ بۇل ەندى, ارينە بولەك اڭگىمە...
كەزىندەگى الماتى مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ەركىن ەسەنتاەۆ جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى «جەڭىس» كەڭشارىندا قۇيرىقتى, اق ءجۇندى قويلاردى اسىلداندىرۋ, كوبەيتۋ شارالارىمەن اينالىسىپ ءجۇردى. ول كەڭشاردا جىلقى فەرماسى بار ەكەنىن جانە كوپتەگەن وتباسىلار 2-3-تەن بيە ۇستاپ, قىمىز اشىتاتىنىن ايتتى. 1982 جىلى ز.سەيتوۆ ە.ەسەنتاەۆپەن بىرگە كەڭشارعا بارىپ, بيە ۇستايتىن تۇرعىندارمەن تانىسىپ, ارقايسىسىنىڭ ۇيىنەن قىمىزدارىن ءىشتى. سول قىمىزداردىڭ ىشىندە اپاحان مۋسين, بيجامال نۇرپەيسوۆا جانە وركەن بەردالينا دايىنداعان قىمىزدىڭ ساپاسى وتە جوعارى بولدى. ەندىگى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز قىمىزدى ۇزاق, قىس بويى جاقسى ساقتاۋ ەدى. ولاردىڭ ۇشەۋى دە قىمىزدى اشىتۋ جونىندەگى مامان, قىمىزدىڭ تەمپەراتۋراسىن ولشەپ, اشىتىپ, ارالاستىرىپ ابدەن بابىنا كەلتىردى. مەن قىمىزدىڭ قىشقىلدىعىن تيتىرلەۋ ادىسىمەن جانە رن شاماسىن انىقتادىم. قىمىزدى شىنى ىدىستا سالقىن جەردە ساقتادىق. ءۇش جىلدىق ەكسپەريمەنتتەن سوڭ ۇزاق ۋاقىت جاقسى ساقتالاتىن تاماشا قىمىز الدىق. قىمىزدى ساقتايتىن زات قىمىزدىڭ وزىندە تۇزىلەدى. بۇل زات تابيعي قىمىزدىڭ كومپونەنتى – لاكتات. قىمىزدىڭ جاقسى ساقتالۋىنا لاكتات كونتسەنتراتسياسى وڭتايلى جانە رن=4 بولۋى كەرەك.
بىردە قىركۇيەك ايىندا اشىتىلعان ەكى ليترلىك ءۇش ىدىستاعى قىمىزدى الماتى مال دارىگەرلىك ينستيتۋتىنىڭ كافەدراسىنا الىپ كەلدىم. قىمىزدى قىس بويى كابينەتتە ساقتادىم. مامىر ايىندا جولداستارىمدى شاقىرىپ, قىمىزدى بىرگە ءىشىپ كوردىك. بارلىعى ساپاسىنا جوعارى باعا بەردى. قىمىزدىڭ ساپاسىن رەسمي تۇردە راستاۋ قاجەت بولدى. مەن ون ايعا دەيىن ساقتاي الاتىن قىمىزدىڭ ساپاسىن تەكسەرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ستاندارتتاۋ جانە مەترولوگيا جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا ارنايى باردىم. «كازسەرتيكو» زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشىسىنە سۋسىننىڭ حيميالىق قۇرامىن, تانىمالدىق قاسيەتتەرىن انىقتاۋ ءۇشىن ءبىر جىلدا ەكى اي سايىن تەكسەرۋگە نۇسقاۋ بەرىلدى. ءبىر جىلدان سوڭ تەكسەرگەندە قىمىزدىڭ حيميالىق قاسيەتتەرى مەن ءدام ساپاسى وزگەرىسسىز قالدى. مەملەكەتتىك ستاندارت ءتيىستى قۇجاتتى شىعاردى جانە قىمىزدى وندىرىسكە ەنگىزۋدى ۇسىندى. مينسكىدە وتەتىن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسياعا قىمىزدىڭ حيميالىق قۇرامى جانە ۇزاق ساقتالۋ قاسيەتى تۋرالى جازعان باياندامامدى جىبەردى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ رەسپۋبليكالىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانساسى قىمىزدىڭ باستاپقى ساپاسىنىڭ ون اي ىشىندە وزگەرمەي ساقتالعاندىعىن راستادى.
«ە.ەسەنتاەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ۇزاق ۋاقىت بويى ساقتالاتىن قىمىز تۋرالى ماقالا جاريالادى. سول ماقالانى وقىعان سول كەزدەگى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اكىمى ق.ناعىمانوۆ جاڭا جىل الدىندا ءۇش پروفەسسوردى – ە.ەسەنتاەۆ پەن م.تۇسىپبەكوۆتى, مەنى جانە «جەڭىس» اق پرەزيدەنتى قايراتتى شاقىردى. وبلىس اكىمى ءار اۋداندا قىمىز ءوندىرۋ زاۋىتى بولادى دەپ مالىمدەدى. ول 1 ملن دوللار بولەتىنىن جانە ۇكىمەتتەن قىمىز وندىرۋگە قوسىمشا قاراجات ءبولۋدى سۇرايتىنىن ايتتى...
قىمىزدى ءوندىرۋ تەحنولوگياسىنا ۇقساس شۇباتتى ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋ تەحنولوگياسىن دا ازىرلەدىك. «تۇركىستان» اتتى شۇباتقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ №6237 پاتەنتىن الدىق. جالپى, بيە ءسۇتىن اشىتۋعا جانە قىمىزدىڭ تولىق ءپىسىپ جەتىلۋىنە 1,5 كۇن ۋاقىت كەتەدى. ال شۇبات ازىرلەۋگە 2,5 كۇن ۋاقىت كەتەدى. شۇباتتى دايىنداعاندا كوپ گاز بولىنەدى. گاز تولىق ءبولىنىپ بولعان سوڭ عانا ىدىستارعا قۇيۋ كەرەك. قىمىز بەن شۇباتتىڭ ۇزاق ۋاقىت ساقتالۋى ءۇشىن مالدىڭ جاڭا ساۋىلعان ءسۇتى, ءسۇت قىشقىلى باكتەريالارى جانە ءسۇت اشىتقىسى كەرەك (قىمىزدى ءوندىرۋ ءۇشىن ناعىز اشىتقىعا اۋىلدىڭ جاقسى قىمىزى جارامدى). جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا قىمىز «جەڭىس» اق جىلقى فەرماسىندا جانە اۋىلدىڭ كەيبىر وتباسىلارىنىڭ جىلقىلارىنان دايىندالدى. الماتىلىق كاسىپكەر قۇرمان قىرعىزباي جەكە وتباسىلاردىڭ بيە ءسۇتىن ساتىپ الۋ ارقىلى قىمىزدى جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا الماتى وبلىسىنىڭ كەگەن اۋدانىندا ءوندىردى. بۇل كاسىپكەر ءۇش جىلداي ساپاسى جاقسى قىمىز ءوندىردى. بىراق بيە ءسۇتىنىڭ ازدىعىنان جانە اۋدان باسشىلارى مەرەيتويلارىنا قىمىزدى 100 ليتردەن اقشاسىز الىپ كەتە بەرگەن سوڭ بۇل بيزنەستى تاستاۋعا ءماجبۇر بولدى.
2000 جىلدىڭ اقپان ايىندا استانا قالاسىندا وتكەن اۋىلشارۋاشىلىق قىزمەتكەرلەرى عىلىمي جەتىستىكتەرىنىڭ كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. وندا مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇرگىزىلگەن 11 عىلىمي جۇمىستىڭ ءادىس-تاسىلدەرى كورسەتىلدى. بۇل جۇمىستارعا سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.پاۆلوۆ كوڭىل اۋداردى. ول اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س.مىڭباەۆقا جانە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ق.كوشەرباەۆقا مەنىڭ جۇمىسىما بايلانىستى پروبلەمالاردى شەشىپ ۇكىمەتكە تاپسىرۋدى سۇرادى. بىراق مينيسترلەر جۇمعان اۋىزدارىن اشپادى», دەپ ەسكە الدى پروفەسسور ز.سەيتوۆ.
بۇل عىلىمي-تاجىربيەلىك جۇمىستار ناتيجەسىندە اۆتورلار قۇرعاق قىمىز بەن بيە ءسۇتىنىڭ, تولىق اشىماعان قىمىزدىڭ, قۇرعاق شۇبات پەن تۇيە ءسۇتىنىڭ, تولىق اشىماعان شۇباتتىڭ ۇنتاقتارىنا, قويۋلاندىرىلعان قىمىزعا, مايسىز ءسۇتتىڭ جانە وسىمدىك مايىنان جاسالعان قاتتى ىرىمشىككە, قاۋىنقاققا, ۇزاق ساقتالاتىن تابيعي قىمىز بەن شۇبات ونىمدەرىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پاتەنتتەرىن العان.
تولەۋجان ابىشەۆا,
قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, «ى. التىنسارين» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى