ەلەكتروندى تولەم – زامان تالابى

قازىنا قاراجاتىن ۇنەمدەيدى

قازىر قالالارداعى ساۋدا ورتالىقتارى مەن سۋپەرماركەتتەردە كارتوچكا ارقىلى تولەم جاسايتىنداردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. تۇتىنۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ەسەپ ايىرىسۋدىڭ بۇل ءتۇرىن ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى سانايدى. ويتكەنى كارتوچكاداعى قاراجاتتى جۇمساعان سايىن ونىڭ ەلەكتروندى ەسەبىن الىپ وتىرۋعا دەيىنگى ءتۇرلى وپەراتسيالار جۇرگىزىلەدى. بۇل قاراپايىم قولدانۋشىعا ارنالعان مۇمكىندىكتەر. ال مەملەكەت ەلەكتروندى تولەم جۇيەسىن بارلىق سالاعا ەنگىزەتىن بولسا, قارجىلىق اۋدارىمداردىڭ قاشان جۇرگىزىلگەندىگى, قايدا باعىتتالعانى, قانشاسى ىسكە اسىپ, قانشاسى قاز قالپىندا قالعانى تايعا تاڭبا باسقانداي اشىق ءارى انىق كورىنەتىن بولادى. قولما قول اقشانى, ياعني بانكنوتتاردى شىعارۋعا ەل قازىناسىنان بولىنەر قاراجاتتىڭ دا سالماعى جەڭىل ەمەس. بۇعان قوسا ونى ۇيلەستىرۋ, قۇپيا اقپاراتتاردى ساقتاۋ, شىعارىلعان بانكنوتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى سىندى سان-سالالى جۇمىستارعا كەتەتىن قاراجات تاعى بار. وسىنىڭ بارلىعىن ەلەكتروندى جۇيەگە اۋىستىرۋ ارقىلى كوپ­تەگەن ەلدەر تالاي ءتۇيىندى تار­قاتىپ, تيىمدىلىگىن كورىپ وتىر.

ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارى­عىنداعى ارتىقشىلىقتار مەن كەمشىن تۇستار تۋرالى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت اجار بەيسەنباەۆامەن اڭگىمەلەستىك. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردە جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ شامامەن 18 پروتسەنتىن اتالعان سالا قۇراپ وتىر. اسىرەسە, بەلگىلى ءبىر ۇيىمدار اراسىنداعى ەلەكتروندى وپەراتسيالار سانى ارتقان, ياعني 90 پروتسەنتتى قۇرايدى. بۇل سالاداعى جەتەكشى ورىن قى­تايدىڭ ەنشىسىندە. ەىدۇ سارا­پ­شىلارىنىڭ بولجامى بويىنشا, 2013-2018 جىلدار ارالىعىندا ۇيىم مەن جەكە تۇلعا اراسىندا ەلەكتروندى ساتىپ الۋلار بويىنشا ازيا ەلدەرىنىڭ ۇلەسى 28-دەن 37 پروتسەنتكە دەيىن ارتپاق.

«ۆيرتۋالدى اقشا» قاۋىپسىز بە؟

قولداعى قاراجاتتىڭ قولدى بولۋى سياقتى ەلەكتروندى اقشانى دا جىمقىرۋدىڭ سان ءتۇرلى ايلا-تاسىلدەرى ويلاستىرىلعان قوعامدا كارتوچكاعا سالىنعان قاراجاتتىڭ قاۋىپسىز بولارىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. كوپشىلىگى جيعان-تەر­گەنىن جاستىقتىڭ استىندا ساقتاۋدى ءجون سانايدى. بىراق قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىن رەتكە كەل­تىرگەن ەۋروپالىقتارعا ەسەپ-قيساپ جاساۋدىڭ ەڭ ۇتىم­دى ءتۇرى ەلەك­تروندى تولەم جۇيەسى بولىپ قالا بەرمەك. كارتوچ­كاداعى قارا­جات­تىڭ قاۋىپسىز­دىگىن ساقتاۋدى ەۋرووداق زاڭ شەڭ­بەرىندە ناقتى­لاپ قويعان.

ەلەكتروندى ساۋدا نارىعىنىڭ جۇيەلەنۋى, جان-جاقتى قامتىلۋى جونىندەگى ەرەجەلەر مەن تالاپتار 2004 جىلى ەلەكتروندىق كوممەرتسيا ديرەكتيۆاسىندا بەكىتىلسە, اراعا ەكى جىل سالىپ اتالعان قۇجات قايتا وڭدەۋدەن وتكەن. دي­رەك­تيۆادا ترانسشەكارالىق ترانزاك­تسيالاردى ۇيلەستىرۋ, تۇتىنۋ­شى قۇقىعىن قورعاۋ, مەملەكەت­تەر ارا­سىنداعى ءتارتىپتى انىقتاۋ قام­تىلدى. بۇل ديرەكتيۆانى قۇرۋ­عا بارماق باستى كوز قىستى ارە­كەتتەر, استىرتىن الاياقتىق سىندى قوعامنىڭ قۇرتىنا اينالعان ماسەلەلەر تۇرتكى بولعان. ال اقش-تا فەدەرالدى ساۋدا كوميسسياسى قۇرىلدى. وندا ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق جاساۋ بارىسىندا ادىلەتسىزدىك, الاياقتىق جاسالسا تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ بيۋروسى ماسەلەنى شەشۋگە بىلەك سىبانا كىرەسەدى. اتالعان بيۋرو زاڭ­دى بەلدەن باسقان ۇيىمدار مەن جەكە تۇلعالارعا تەك­سەرۋ, تەر­گەۋ جۇرگىزىپ, ناتيجە­لەرىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا تاپ­سىرا­دى. بيۋرونىڭ قىزمەتى قا­ۋىپسىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ بول­­عان­­دىق­تان بارلىق قۇپيا اقپا­رات قول­جە­تىمدى بولماق. بۇل حا­لىققا ەلەك­تروندى تولەم جۇيەسىنىڭ قاۋىپ­سىز ەكەنىن سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قول­دانۋشىلار سانىن ارتتى­رارى انىق. مۇنداي جۇيەنىڭ قۇ­رىلۋى الدىمەن قاراپايىم قول­دا­نۋ­شىلاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىس­تەۋگە, قۇقىعىن قىزعىشتاي قور­عاۋعا باعىتتىلعاندىعىن ەسكەرگەن ءجون. سالىستىرمالى تۇردە اي­تار بولساق, ەلىمىزدە ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىندا قانداي دا ءبىر ما­سەلە تۋىندايتىن بولسا, ونى­مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت تەرگەۋشىلەرى عانا اينا­لى­سادى. ال تۇتىنۋشىلار قۇقى­عىن قورعايتىن ۇيىمداردىڭ جەكە تەرگەۋ جۇرگىزۋ قۇقىعى قاراس­تى­رى­ل­ماعان.

قولعا ۇستالمايتىن ۆيرتۋال­دى اقشانى تۇرمىس سالتىنا ءسىڭىرىپ, وزىق تۇستارىن دالەلدەگەن ەۋروپادا ەلەكتروندى ساۋدانىڭ بۇل ءتۇرىن ليتسەنزيالاپ, ورتاق با­قى­لاۋدا ۇستايتىن كاسسالىق قىز­مەت كورسەتۋ كومپانياسى قۇ­رىلعان. وندا ەۋرووداقتىڭ ءبىر ەلىندە ەلەكتروندى اقشا شى­عا­رىل­سا, ونى وداققا مۇشە وزگە ەلدەر­دىڭ بارلىعى بىردەي ەش كە­دەر­گىسىز قولدانا الادى. بۇل ورتاق ەلەك­تروندى بازادا ءاربىر كورسەتىل­گەن قىزمەت, قاجەتتى اقپارات تىر­كەلىپ وتىرادى دەگەن ءسوز. سول ارقىلى بەلگيانىڭ ازاماتى فران­تسيادا جۇرسە دە كارتوچكا­سىمەن ەش كوميسسياسىز ەسەپ ايى­رىسا الادى. ءتىپتى كوفە السا دا, قوناقۇي جالداسا دا, اۆتوكو­لىككە وتىرسا دا ءبىر عانا كارتوچ­كانىڭ قىزمەتىمەن ەسەپتەسەدى. ەۋروپا ەلدەرىندەگى ءوزارا قارىم-قاتىناستىڭ نىعايا ءتۇسۋى ءۇشىن بۇل جۇيەنىڭ بەرەرى مول. ەۋرو­پانىڭ قاي قالاسىندا دا تۇتىنۋ­شى ءۇشىن ايىرماشىلىق سەزىلە قوي­مايدى. سوندىقتان بولار, جاسى مەن جاسامىسىنا دەيىن ساۋ­دانىڭ بارلىق ءتۇرىن ەلەكترون­دى تولەم جۇيەسى ارقىلى جۇرگى­زۋگە داعدىلانىپ العان.

كارتوچكادا قانشا اقشا ساقتاۋعا بولادى؟

ەلەكتروندى تولەم جۇيەسىنىڭ تالاپتارى مەن شارتتارى ب­ەك­ى­تىلگەن. بۇل رەتتە الەم ەلدەرىنە ور­تاق تالاپ, كاسىپورىن يا بولماسا, جەكە تۇلعا بولسىن, ەلەكتروندى اق­شانى ساتىپ الۋعا, بىرەۋ­گە ساتۋ­عا ەش مۇمكىندىگى جوق. ەس­كە­رەتىنى, تولەم جۇيەسىنىڭ بۇل ءتۇرى تاۋار­لار مەن قىزمەتتەردى تولەۋ ءۇشىن عانا قولدانىلادى. بۇل رەتتە ەلەكتروندى جۇيەگە قانشا اقشا سالۋعا بولادى دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق. ونىڭ دا ءوز شەگى بار. ياعني كارتوچكادا تولەم جۇيەسىن جاساۋعا ماكسيمالدى ليميت بەلگىلەنگەن. ودان ارتىق اقشا جۇيەدە ساقتالعانىمەن ونى جۇمساۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. بۇل شەكتەۋدى الۋ ءۇشىن ءتيىستى مەم­لەكەتتىك ورگاندارعا قاراجاتتى قايدان العانىڭىزدى تۇسىندىرۋگە مىندەتتىسىز. ەڭ كوپ مولشەردەگى كارتوچكادا ساقتالۋى ءتيىس ەلەكتروندى اقشا 500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى قۇرايدى. بۇل شامامەن 12 ملن تەڭگە.

الەمدىك تاجىريبەدە ەلەكترون­دى اقشانى رەتتەۋدىڭ نەگىزگى ەكى با­عىتى قالىپتاسقان. ءبىرىن­شى­سى, ەۋرو­پالىق ۇلگى. ونىڭ ارتىق­شى­لىعى جىلدامدىعى مەن جان-جاق­­تىلىعىندا. ەكىنشىسى, امەري­كالىق جۇيە. وندا مەملەكەت ەلەكتروندى اقشا نارىعىن رەتتەۋ­گە ليبەرالدى ساياسات جۇرگىزەدى. بۇگىندە جاھاندىق دەڭگەيدە ماڭىز­دى­لىعى جوعارى ەلەكتروندى ساۋ­دا جۇيەسىندە وزگەلەردەن وق بويى وزىق تۇرعان الپاۋىت ەلدەر ەۋروپالىق جۇيە بويىنشا جۇمىس ىستەپ وتىرعاندىعى بەلگىلى.

ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇ­يەنسەك, وتكەن جىلى ەۋروپا تۇرعىندارىنىڭ 80,5 پروتسەنتى ينتەرنەت قولداناتىنى انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە بريتانيالىقتاردىڭ عالامتوردى قولدانۋى اسا بەل­سەن­دى بولىپ شىقتى. ياعني 97,52 پروتسەنت. اتالعان ەلدە 2017 جىلى ەلەك­تروندى ساۋدا نارىعى بويىن­شا كاسىپورىن مەن جەكە تۇلعا ارا­سىندا قۇنى 1,56 ترلن ەۋرونى قۇرايتىن ساۋدا-ساتتىق جۇرگى­زىلگەن. الەم بويىنشا ەڭ جوعارعى كور­سەتكىش – ەۋروپادا. ءىجو-ءنىڭ 4,91 پاروتسەنتىن ەلەكترون­دى ساۋ­دا قۇراسا, بۇل كورسەت­كىش ۇلى­بري­تانيادا 7,9 پروتسەنت­تى قۇرايدى.

تۇيتكىل كوپ. شەشىم قانداي؟

سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا دا ەلەكتروندى ساۋدا نارىعى كە­ڭەيە باستادى. ۇلتتىق بانك كەل­تىر­گەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2018 جىل­­دىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەلى­مىز­دە تولەم كارتوچكالارى بو­يىن­شا ينتەرنەت جەلىسىندەگى تران­زاك­­تسيالار سانى وتكەن جىل­مەن س­ا­لىس­­تىر­عاندا 2,8 ەسەگە ارت­قان. سو­نى­­مەن قوسا بىلتىر ساۋ­دانىڭ ەلەك­تروندى ءتۇرى بويىنشا اينا­لىم 1 ملرد اقش دوللارىن قۇ­راعان. بۇل كورسەتكىش قانشالىقتى مەجە­دەن اسىپ وتىرعانى, كەلەر جىل­­دار­داعى اتالعان سالانىڭ الەۋەتى قالاي ءورىس الاتىنى جايىندا قا­زاقستان ينتەرنەت-بيز­نەس جانە ءموبيلدى كوممەرتسيا قاۋىمداس­تىعىنىڭ PR-مەنەدجەرى ۆيكتوريا تور­گۋناكوۆادان سۇراپ بىل­دىك. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان سالا­داعى ورتاشا ءوسىم بىلتىر 30-33 پرو­تسەنتتى قۇراعان. ەلەكتروندى كوم­مەر­تسياداعى بۇگىنگى وڭ وزگە­رىس­تى وندا جۇمىس ىستەيتىن كوم­پا­نيا­لار ءوسىمىنىڭ 2-2,5 پروتسەنت­كە ار­تىپ وتىرعانىنان اڭعارۋ­عا بو­لادى. دەسە دە, بۇل سالا­نىڭ تامى­­رىنا قان جۇگىرۋى ءۇشىن بىر­قاتار ما­سە­لەنىڭ وڭ شەشىم تابۋى اسا ماڭىزدى. قاۋىمداس­تىق وكىلى­نىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىندا قابىلدان­عان سالىق كودەكسى بويىنشا ين­تەر­نەت دۇكەندەر تابىس سالىعى­نان بوساتىلعان, بىراق بۇل جەڭىل­دىك ينتەرنەت ارقىلى قىزمەت كور­سە­تە­تىن ۇيىمدارعا ارنالماعان. جوعارىدا اتاپ وتكەن 1 ملرد اقش دوللارىنىڭ باسىم كوپ­شى­لىگى ونلاين-سەرۆيس ارقىلى جۇ­زەگە اسىرىلعان قىزمەتتەر ەسە­بىنەن جينالعان قاراجات. ياعني بۇگىندە ەلدەگى ەلەكتروندى ساۋ­دانىڭ نەگى­زىن ۇستاپ تۇرعان سالا ونلاين-سەرۆيس بولىپ وتىر.

ەكىنشى ماسەلە, جاڭا زاڭ بو­يىن­­شا جەڭىلدىك الۋ ءۇشىن ينتەر­نەت دۇكەندەردە ساتىلعان تاۋار­دىڭ 90 پروتسەنتى ونلاين-تولەم ار­قى­لى جۇزەگە اسۋى كەرەك. بۇگىنگى جاع­دايدا ەلىمىزدەگى ينتەر­نەت دۇكەن­دەر جالپى تاۋاردىڭ 10 پرو­تسەنتىن عانا ەلەكتروندى تۇر­دە ساتىپ وتىر. وعان سەبەپ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى تو­لەم جۇيە­سىنىڭ جۇيەلەنبەۋى. قازىرگى تاڭدا اتالعان زاڭ اياسىندا جەڭىلدىكتەر الۋعا ەلەكتروندى ساۋ­دامەن اينالىساتىن 191 ۇيىم ءوتىنىش بەرگەن. ولاردىڭ قانشاسى بەكىتىلگەن شارتتارعا ساي كەلەتىنى ءالى بەلگىسىز.

– كوپتەگەن بانك ونلاين ترانزاكتسيا جاساۋعا اشىق ەمەس. ەلەكتروندى تولەم كارتوچكاسى ارقىلى ەسەپتەسكىسى كەلگەن كليەنت اۆتوماتتى تۇردە وپەراتسيا جاساي الماعاندىقتان بانككە حابارلاسادى. كوپشىلىككە ءمالىم, بانك وپەراتورىمەن بايلانىسۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت جوعالتامىز. ونىڭ وزىندە ماسەلە تەز شەشىم تابا قويمايدى دا, تۇتىنۋشى بانككە بارىپ قاعاز جۇزىندە ءوتىنىش تولتىرۋعا ءماجبۇر بولادى. ودان كەيىن ەلەكتروندى تولەم جۇرگىزگەننەن گورى, قولما-قول اقشامەن تولەم جاساۋ ارتىق دەپ سانايدى. ەكىنشىدەن, لوگيستيكا ماسەلەسى. جەردىڭ شالعايلىعى, قاتىناس قۇرالدارىنىڭ تۇراقتى بولماۋى دا بۇل سالانىڭ دامۋىن كەنجەلەتىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, ينتەرنەت نارىقتى ءجىتى مەڭگەرگەن, اقشا تابۋدىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن بىلىكتى ماماندار تاپشى, − دەدى ۆ.تورگۋناكوۆا.

اقشا – ايىرباس قۇرالى دەسەك, ەلەكتروندى تولەم جۇيەسى تۇر­مىسىمىزدى جەڭىلدەتۋگە ارنالعان جاڭا قۇرىلعى, تۇتاس جۇيە. ونىڭ قالىپتاسۋى دا ءبىر كۇننىڭ شارۋاسى ەمەس. بۇل سالانىڭ تام-تۇمداپ تۇرعان كەم-كەتىك ماسەلەلەرى بار. ايتالىق ايماقتاردا ەلەكتروندى ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جۇيەلەنبەي تۇر. سەبەبى ينتەرنەت جەلىسى جوق, يا بولماسا ساپاسى ناشار. بۇعان بايلانىس جانە پوشتا قىزمەتى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى دە ىقپال ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار اقپارات قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىن جۇيەنىڭ قالىپتاسپاعاندىعى تاعى بار. سالىنعان اقشا عايىپتان جوعالىپ كەتكەن جاعدايدا تەز ارادا ونىڭ ءمان-جايىن انىقتايتىن, سونىمەن تولىقتاي اينالىساتىن مەكەمە جوقتىڭ قاسى. ەڭ وزەك­تىسى, ەلەكتروندى ساۋدانىڭ قۇقىق­تىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىن­دە ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى كەلى­سىم جاساۋدىڭ نورماتيۆتىك اكتى­لەرمەن تولىق قورعالماۋى سالا­نىڭ اشىقتىعى مەن ءتارتىپتى قادا­عالاۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.

ەلدەگى ەلەكتروندى ساۋدا نارى­عىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جوعارىدا اتاپ وتكەن ەۋروپالىق ۇلگى اياسىندا تۇتاس جۇيە قاجەتتىگىن بۇگىنگى تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنان كورىپ وتىرمىز. بۇل رەتتە سالانىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىنگى بارلىق ما­سەلەسىن تامىرشىداي ءدوپ باساتىن زاڭناما قاجەت-اق.

ەركەجان ايتقازى,

«ەگەمەن قازاقستان»