تەحنيكا جاڭارماي, ديقان وڭالمايدى

اگروونەركاسىپ كەشەنىن تەحنيكاسىز دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل ورايدا «اگروماشحولدينگ» سەكىلدى اۋىل شا­رۋاشىلىعى تەح­نيكالارىن قۇراستىراتىن زاۋىتى, ۇلكەندى-كىشىلى كاسىپ­ورىن­دارى بار قوستاناي وبلى­سىنىڭ ءباسى باسىم بولۋى ءتيىس ەدى. الايدا وبلىس­تا اۋىل شارۋاشىلىعىن تەحنيكا­مەن جابدىقتاۋدا ەتىگى جىرتىق ەتىك­شىنىڭ كەرى جوق ەمەس. قازاقستان بويىنشا پايدالانعانىنا 17 جىل­دان اسىپ كەتكەن ەسكى 99 مىڭ تراك­توردىڭ 22, 4300 كومباين­نىڭ 26 پروتسەنتى قوستاناي وب­لىسىنا تيەسىلى ەكەن. دەگەن­مەن وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشى­لىعى تەحنيكالارى پاركىنە جاڭا تەحنيكالار قوسىلىپ جا­تادى. مىسالى, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارما­سىنىڭ باسشىسى دارحان اب­دىكارىموۆتىڭ مالىمەتىنشە, سوڭعى بەس جىلدا 70 ميلليارد تەڭگەگە 1200 تراكتور, وسىنشا كومباين, 665 تۇقىمسەپكىش, 2000 بىرلىك تاعى باسقا دا تەحنيكالار الىنعان. ەندى وسى ۇرتتى مايلاعانداي ساندار بەس جىلدا تراكتوردىڭ 5, كومبايننىڭ 10, تۇقىمسەپكىشتىڭ 3 پروتسەنتىن عانا جا­ڭارتا العان. جالپى ايتقاندا, جىلىنا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى پار­كىنىڭ 2 پروتسەنتى عانا جاڭارتىلادى. ەسەسىنە تەحنيكالاردىڭ توزۋى, ۇستاۋ ۋاقىتىنىڭ ۇزاقتىعى 2 ەسەگە دەيىن ءوسىپ وتىرادى. وڭىردەگى شارۋاشىلىقتاردا 20 جىلدان بەرى سالدىراتىپ پايدالانىپ كەلە جاتقان ەسكى تەحنيكالار جە­تەرلىك.

قازىر قوستاناي وبلىسىندا مالعا جەم-ازىق, ءشوپ دايىندايتىن ناۋقان قىزىپ جاتىر. شارۋا شابىندىقتى دەر ۋاقىتىندا ورىپ, ءشوپتى كەپتىرىپ الماسا, قىستا مالدىڭ قوڭى وڭالماسى انىق. قۇم ساعاتتاي سۋسىعان ۋاقىت ءشوپتىڭ بۋىنىن دا قاتىرا بەرەدى. اۋا رايىنا سەنىم جوق, شۇيكەدەي بۇلت ءۇيىرىلىپ كەلسە, جاڭبىر جاۋا سالادى. ورىلعان شوپكە سۋ ءتيدى دە­گەن­شە قارايىپ, مال ازىعىنىڭ ساپاسى تو­مەندەيدى. ەگىن شارۋاشىلىعىندا دا جۇ­مىس توقتاپ تۇرعان جوق. ديقان جەردى شەگىرتكەگە قارسى وڭدەۋ, ارام شوپ­تەن تازارتۋ, تىڭايتقىش سالۋ سياقتى جۇ­مىس­تارمەن جاز بويى بەلىن جازبايدى. «كوك­تەمنىڭ ءبىر كۇنى – جىلعا ازىق» دەگەندەي, كوكتەمگى, كۇزگى ناۋقان ساناۋلى كۇندە اتقارىلادى. قازىر تەحنيكاسى تۇگەل ديقاندار مىڭداعان گەكتاردىڭ ءونىمىن شامالى كۇندە-اق جيناپ الىپ, جاۋىن-شاشىنعا دا ۇرىنباي, اسىقپاي كەپتىرىپ, بازار نارقىن كۇتىپ وتىرادى. وتكەن جىلى «جاركول» شارۋا قوجالىعىنىڭ جە­تەكشىسى, وبلىسقا بەلگىلى كاسىپكەر ىبى­راش ەستاەۆ 13 مىڭ گەكتار ەگىنىن 5 قىر­كۇيەك كۇنى تۇگەل جيناپ بولدى. ال بۇل ۋا­قىتتا كەيبىر شارۋاشىلىقتار مۇنان دا از كولەمدەگى القاپتىڭ جارتىسىنا دا جەت­پەگەن ەدى.

– تەحنيكانىڭ ارقاسى, – دەگەن بولاتىن سوندا ىبەكەڭ. – بىتىك ەگىننىڭ كۇزدە جاۋىن-شاشىنعا ۇرىنعانىنان ارتىق ديقانعا وكىنىش بار ما؟ ءبىز الدىمەن شارۋاشىلىقتىڭ تەحنيكاسىن تۇگەندەپ الۋعا تىرىستىق. قۋاتتى كومباينداردىڭ جولىندا ماساق قالمايدى, – دەيدى ىبىراش ەستاەۆ. الايدا, شارۋاشىلىقتىڭ ءبارى «جاركولدەي» بونيتەتى جوعارى قۇ­نارلى جەردە تۇرعان جوق. سوندىقتان ولار­دىڭ جينايتىن استىعى دا, سوعان وراي شارۋاشىلىقتىڭ كۇش-قۋاتى دا شامالى بولادى. ولاردىڭ بارلىعى شەتەلدىك, وتان­دىق تەحنيكالاردى شەكەسىنەن شەرتىپ, قالا­عانىنشا الا المايدى.

– «ەسكىنى جاماساڭ ەسىڭ كەتەدى» دەگەن عوي, ەسكى تەحنيكالار كوكتەمگى دالا جۇ­مىستارى نەمەسە كۇزدە ەگىن جيناۋ ناۋقانى قىزىپ جاتقاندا سىنىپ قالادى دا, قوسالقى بولشەكتەرىن اكەلىپ, جوندەيمىز دەگەنشە ءبىراز ۋاقىت وتەدى. جۇمىستىڭ توقتاۋى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەدى. ويتكەنى قوسالقى بولشەك تە, كەتكەن ۋاقىت تا ديقانعا شاشەتەكتەن شىعىن, – دەيدى قوستاناي اۋدانىنداعى «بوريس-رومانوۆ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى الدابەرگەن جۇماعۇلوۆ.

ەكەۋى دە وبلىستاعى الدىڭعى قاتارلى, تەحنيكاسى تولىق شارۋاشىلىقتار قاتارىنا سانالادى. ال جەرى از, قۇنارى تومەن اۋماقتاعىلارعا تەحنيكانى تۇگەندەۋ وڭاي ەمەس. وبلىستا بارلىعى 23 مىڭنان اسا تراكتور, 9600 كومباين, 22300 تۇقىمسەپكىش, 740 ءدان سەبەتىن كەشەن بار. جىل باسىنان بەرگى التى ايدا ديقاندار 153 تراكتور, 33 استىق جينايتىن كومباين, 134 سەيالكا, 38 ءدان سەپكىش كەشەن ساتىپ العان. بىراق توبىل-تورعاي وڭىرىندەگى شارۋاشىلىق سانى 3 مىڭنان اساتىنىن ەسكەرسەك, ساتىپ الىنعان تەحنيكالار تەڭىزگە تۇكىرگەندەي جوق بولىپ كەتەتىنى راس. تەحنيكانىڭ الۋىنان توزۋى تەز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر تراكتوردىڭ توزۋ مەرزىمى 10-12 جىل. مامىر ايىندا «اۋىل» پارتياسىنىڭ قوستاناي فيليالى ۇيىمداستىرعان ماجىلىستە اۋىل شارۋاشىلىعىن تەحنيكالارمەن جابدىقتاۋدىڭ بارىسى جونىندە ماسەلە قارالدى. سوندا پارتيا توراعاسى ءالي بەكتاەۆتىڭ رەسپۋب­ليكا بويىنشا كەلتىرگەن مالىمەتتەرى سالا دامۋىنا كەپىل بولاتىن ءىستىڭ ءالى دە كەشەۋىلدەپ تۇرعانىنان حاباردار ەتكەن ەدى.

– قازاقستان بويىنشا قولدا بار 150 مىڭ تراكتوردىڭ 55 پروتسەنتىنىڭ پايدالانىلعانىنا 17 جىلدان اسىپ كەتكەن. بۇل تەحنيكا ابدەن ەسكىردى دەگەن ءسوز. 141 مىڭ كومبايننىڭ 46 پروتسەنتى, جەم دايىندايتىن 167 مىڭ تەحنيكانىڭ 67 پروتسەنتى, توپىراق وڭدەيتىن 38 مىڭ تەحنيكانىڭ 84 پروتسەنتى ەسكىرگەن. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تەحنيكالاردىڭ ماتەريالدىق توزۋىنان قازاقستاندا 95 ميلليارد تەڭگە جوندەۋ جۇمىستارى مەن جانار-جاعارمايدى ارتىق قولدانۋعا, ياعني شىعىنعا كەتەدى, – دەگەن ەدى پارتيا جەتەكشىسى ءا.بەكتاەۆ.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۋىل شا­رۋا­شىلىعىن بولاشاقتا ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرى بولارىنا سەنىم ارتتى. راسىندا, جيىرما شاقتى جىل بۇرىنعى ۋاقىتقا قاراعاندا, بۇل سالانىڭ دامۋى الدەقايدا ىلگەرىلەگەنى بەلگىلى. الايدا بۇگىنگى تابىسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 5 پروتسەنتىنە عانا تەڭ ەكەن. ءالى دە بەرگەنىنەن العانى كوپ. وتكەن جىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا 260 ميلليارد تەڭگە جۇمسالعان.

شارۋاشىلىقتار وسى ۋا­قىت­قا دەيىن بانك­تەردەن 15-17 پرو­تسەنتتىك ۇستەمەمەن نەسيە الىپ كەلەدى. وتاندىق تەحنيكانى الۋعا مەملەكەت قولداۋى دي­قان­دارعا سەزىلە باستادى. مۇنىڭ شاراپاتى تەك ديقان ەمەس, تەحنيكا ءوندىرىپ, ساتىپ وتىرعان «اگروماشحولدينگ» زاۋىتىنا دا بىلىنگەندەي.

– مەملەكەت ديقانداردىڭ وتاندىق تەحنيكا الۋىنا 25 پروتسەنتتىك سۋبسيديا بەرە باس­تادى. ەگەر كومباين 39 ميلليون تەڭگە تۇرسا, مەملەكەت 10 ميلليون تەڭگەسىن قايتىپ بەرەدى. بۇل ديقان ءۇشىن قانشا كومەك دەسەڭىزشى, – دەيدى زاۋىتتىڭ قوستاناي فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سامات بايمانوۆ. الايدا اۋىل شارۋاشىلىعىندا كاسىپ ەتكەندەردىڭ بارلىعى 39 ميلليون تەڭگەنى زاۋىتقا شىتىرلاتىپ ساناپ بەرە المايدى. سوندىقتان ديقاندار تەحنيكانى نەگىزىنەن ليزينگپەن الادى. قازىر «قازاگروفينانس» ليزينگتىك كومپانياسى «جيىن-تەرىن» باعدارلاماسىن ىسكە قوسىپ, تەحنيكا باعاسىنىڭ العاشقى جارناسىن 15-تەن 10 پروتسەنتكە ءتۇسىردى. بۇل ديقاندى قارجىلاي دەمەي تۇسەدى. الداعى ۋاقىتتا نەسيەنىڭ 10 پروتسەنتىن سۋبسيديالاۋ كوزدەلىپ وتىر. سوندا بانكتىڭ 14 پروتسەنتتەن 17 پروتسەنتكە دەيىن بەرەتىن نەسيەسىنەن ديقان 4 نەمەسە ءتىپتى ءارى كەتكەندە 6-7 پروتسەنتكە دەيىن عانا ۇستەمە تولەيتىن بولادى. زاۋىت «اگرارلىق كرەديت كورپوراتسياسى» اق, «تەحنوليزينگ» جشس سياقتى باسقا دا قارجىلىق ينس­تيتۋتتارمەن جۇمىس ىستەيدى. ولار ديقاندارعا ءتۇرلى نەسيە شارتتارىن ۇسىنادى.

وبلىستاعى ورتاشا شارۋا­شى­لىق­تار قالاي دا مەملەكەت سۋبسيدياسىنا جال­تاقتايدى. قوستانايداعى اۋىل شارۋا­شى­لىعى تەحنيكالارىن وندىرەتىن «اگروماشحولدينگ» زاۋىتىنان شىعارىلاتىن ەsill كزس-760, ەsill كزس-750, ەsill كزس-740, ەsill كزس-730 كومبايندارىنىڭ ەڭ ارزانى 39 ميلليون تەڭگەدەن باستالادى.

– ديقانداردىڭ وتاندىق تەحنيكاعا بەت بۇرۋى جامان ەمەس. جالپى, رەسپۋبليكادا اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپكەرلەرىنىڭ 45 پروتسەنتى ءبىزدىڭ ءونىمدى, 45 پروتسەنتى رەسەيلىك «روسسەلماش» زاۋىتىنىڭ, قالعان 10 پروتسەنتى الىس شەتەلدىك كومباينداردى الادى. راس, بىرنەشە جىل بۇرىن ديقاندار «دجون دير», «كلاسس» سەكىلدى امەريكالىق, گەرمانيالىق, تاعى باسقا يم­پورت­تىق كومباينداردى قىم­باتىنا قاراماي الدى. ويت­كەنى ول كەزدە ءبىزدىڭ كومباين­دار­دىڭ تەحنيكالىق ساپاسى باسە­كەگە ەرە المايتىن. ال قازىر ەsill كزس كومبايندارى تەحني­كا­لىق ساپاسى جاعىنان الىس شە­تەلدىك كومبايندارمەن ۇزەڭ­گى قاعىسادى. ونىڭ ۇستىنە وتان­دىق كومبايندار ءبىزدىڭ القاپ­تارعا بەيىمدەلگەن, قوسالقى بول­شەكتەرىن تابۋدا دا ەشقانداي قيىندىق بولمايدى, – دەيدى سامات ساقتاعان ۇلى.

بۇل سالاعا قولداۋدى كەشەن­دى تۇردە قاراستىرۋ كەرەك. تۇتاس العاندا, تەحنيكا ارزانداعان ەمەس, قايتا جىل سايىن قىم­بات­تايدى. ال بيداي باعاسى وس­پەيدى. سوسىن جانار-جاعارمايدىڭ وزەكتىلىگى تەحنيكادان كەم بە؟ بۇرناعى جىلدارى ءبىر تون­نا جانارمايدى 2 توننا استىق باعاسىنا الاتىن ەدىك, قازىر ءبىر توننا جانار-جاعارماي ءۇشىن 5 توننا استىق جۇمسايمىز, دەيدى ديقان الدابەرگەن جۇماعۇلوۆ.

كىشىگىرىم شارۋا قوجا­لىق­تارىنىڭ قىمبات تەحنيكاعا ءتىسى باتا بەرمەيدى. سوندىقتان «اگروماشحولدينگ» زاۋىتى ديقاندار تەحنيكاسىن جاڭالاۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتى قاراستىرادى.

– ءبىز شارۋاشىلىقتاردىڭ ەسكى كومباينىن 10-15 ميلليون تەڭگەگە باعالاپ الامىز دا, قالعان قارجىسىن تولەگەن سوڭ ورنىنا جاڭا كومباين بەرەمىز. بۇل ديقانعا ءبىراز ارزانعا تۇسەدى. ال ەسكى كومبايننىڭ قوسالقى بولشەكتەرىن جاڭالاپ, جوندەۋدەن وتكىزەمىز دە ارزان باعامەن ديقاندارعا قايتا ساتامىز. قۋاتى از شارۋا­شى­لىقتار وسىلاي 15-20 ميلليون تەڭگەنىڭ كومباينىن الا تۇرادى, – دەيدى س.بايمانوۆ.

اۋىل شارۋاشىلىعى تەح­ني­كالارىنىڭ باعاسى جىل سايىن قىمباتتاپ وتىرعاندا بۇل ديقاندار ءۇشىن تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جاقسى امالى سەكىلدى. «دجون دير» سەكىلدى الىس شەتەلدىك تەحنيكالاردىڭ باعا­سى دوللار باعامىنا سايكەس قىمباتتاي بەرەدى. «اگروماش­حولدينگ» زاۋىتىنان شىققان كوم­باينداردىڭ باعاسى دا سوڭعى ەكى جىلدا 10 پروتسەنتكە كو­تەرىلگەن. ويتكەنى قۇراستىرا­تىن تەحنيكانىڭ سۇيەگى بەلورۋس­سيادان كەلگەن سوڭ, زاۋىت تا باعانى ۇستاپ تۇرا المايدى.

– ەگەر 2019 جىلدىڭ قاڭ­تارىنان باستاپ ەسكى تەحنيكا قال­دىقتارىن وتكىزۋ ءىسى قولعا الىنسا, وندا وتاندىق تەحني­كالار ارزانداماسا دا, وسى باعادان جوعارى كوتەرىلمەيدى. يمپورتتىق تەحنيكالاردىڭ اراسىندا رەسەيلىك تەحنيكالار ءبىزدىڭ باعامەن قارايلاس, ايىرماسى 5-7 ميلليون تەڭگە. ال «دجون دير» كومبايندارىنىڭ باعاسى 120 ميلليون تەڭگەگە ءوستى. يمپورت باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا ونىڭ تاسىمالى ىقپال ەتەتىنىن ديقاندار جاقسى بىلەدى. قوس­تانايدان شىعارىلاتىن ەسىل كومبايندارىنىڭ ەڭ قىمباتى – 55 ميلليون تەڭگە, دەيدى س.بايمانوۆ.

قازاقستانداعى اۋىل شارۋا­­­شى­لىعى تەحنيكالارىن شى­عا­­راتىن ەڭ قۋاتتى زاۋىت «اگرو­­ماشحولدينگ» جىل سا­يىن 500 كومبايندى ساپقا قويا­دى, ال ونى­مىنە سۇرانىس كۇشەي­گەن جاعدايدا جىلىنا 1 مىڭ كوم­باين شىعارۋعا قاۋقار­لى. بۇل مەجە باعىنسا اۋىل شارۋا­­شى­لىعى تەحنيكالارى پاركى جىل­دامىراق جاڭار­تىلارى, جۇمىس ورنى دا كوبەيە تۇسەرى ءسوزسىز. ال ەل­باسى تاپسىرعان ەكونوميكانى جانە الەۋمەتتىك سالالاردى سەرپىلتە دامىتۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى تەحنيكاسىز جۇزەگە اسپايتىنى اقيقات. ونىڭ ۇستىنە قوستاناي وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ ىسىندە قاناتقاقتى ءوڭىر سانالادى.

ءنازيرا جارىمبەت,

«ەگەمەن قازاقستان»

قوستاناي