ء«بىلىم – ەر ازىعى, ەر – ەل قازىعى». ەلباسى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ادام كاپيتالى ەكەنىنە ەرەكشە باسىمدىق بەرىپ وتىر. بۇل ءبىلىمدى تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىن ىزدەۋدى, ياعني ءومىر بويى وقۋدى قاجەت ەتەدى. بىراق شەكسىز وقۋ بولسا دا, تەكسىز وقۋ جوق. قوعامنىڭ كەتىگىن تاۋىپ, ءبىر كىرپىشى بولىپ قالانۋ, قورشاعان ورتاڭنان ورنىڭدى سايلاۋ ءۇشىن دە ءبىر ماماندىققا قۇرىق سالىپ يگەرۋ قاجەت. بۇل رەتتە قازاقستاندىق جاس بۋىن قاي ماماندىققا قۇشتار دەگەن ساۋال تۋادى. ارينە كەيدە قالاعان ماماندىققا قول جەتپەيدى نەمەسە اتا-انانىڭ اقىلىمەن, ءتىپتى قۇربىلاس قاتارلارىنىڭ ىقپالىمەن دە تاڭداۋىن وزگەرتىپ جاتاتىن جاستار بار. ولاردىڭ ءبارى بىردەي ەرتەڭ ەنشىلەگەن ديپلومىن كادەگە جاراتىپ, تاڭداعان ماماندىعىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاي بەرمەيدى. بۇل تاسقا جازعانمەن بىردەي جاستىق شاقتا وقىعان وقۋدىڭ بەكەر بولعانىن بىلدىرسە, قارتايعاندا وقىعان وقۋى مۇزعا جازعانداي ميىنا قونباۋ قاۋپى تاعى بار. ياعني حاكىم اباي ايتقانداي «قولىن مەزگىلىنەن كەش سەرمەپ» قالماۋ ءۇشىن قارەكەتكە كوشكەن ابزال. ويتكەنى ءومىر تابالدىرىعىنان اتتاعان جاستىڭ جانىنا جاقىن ماماندىققا ەر سالۋى ەرتەڭگى كۇنگە سەنىممەن نىق قادام باسۋىنا دا العىشارت بولارى انىق.
ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بيىل 98 698 تۇلەك ۇبت سىناعىنا قاتىستى. ولاردىڭ 75 پروتسەنتىنىڭ تەستىلەۋدى قازاق تىلىندە تاپسىرۋى قۋانتادى, سەبەبى رياسىز ۇلتتىق كادر وسىلاردىڭ ورتاسىنان ونەدى. سىناق قورىتىندىسى بويىنشا شەكتى دەڭگەيدەن 84 065 تۇلەك, ياعني 85,2 پروتسەنتى ءوتتى. ەندى بۇل بوزبالالار مەن بويجەتكەندەر ءبىلىم گرانتى بايقاۋىندا باق سىنايدى. ۇلتتىق تەستىلەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى رامازان الىمقۇلوۆتىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك, اعىمداعى جىلى «ماتەماتيكا-فيزيكا» كومبيناتسياسىن 26 359 ادام تاڭداعان. بۇل بارلىق تەست تاپسىرۋشىلاردىڭ 26,7 پروتسەنتىنە تەڭ. ال «حيميا-فيزيكا» پاندەرىن تاڭداعان مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ ۇلەسى 393 ادامدى قۇرايدى. ياعني بار-جوعى 0,4 پروتسەنتتى كورسەتىپ تۇر. اتالعان پاندەر بويىنشا تەستىلەۋدىڭ شەكتى بالىن جيناعان تالاپكەرلەر ءۇشىن وسى جىلى جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ مۇمكىندىگى جوعارى. ويتكەنى پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى اياسىندا قوسىمشا 20 مىڭ ءبىلىم گرانتى بولىنگەنى بەلگىلى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ونىڭ 16 مىڭى باكالاۆرعا ارنالاتىنىن, سونىڭ ىشىندە 11 مىڭ وقۋ گرانتى تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بولىنەتىنىن حابارلاعان بولاتىن. بۇل ورايدا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, روبوت تەحنيكاسى مەن نانوتەحنولوگيالارعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. ياعني بيىلعى تالاپكەرلەر ءۇشىن كەلەشەكتىڭ كوكجيەگىن كورۋگە مەملەكەتتىڭ ءوزى مۇمكىندىك جاساپ, قولداۋ كورسەتۋدە دەۋگە بولادى. بۇل بۇگىنگى بۋىنعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن بايقاتادى. ەلباسىنىڭ بيىلعى ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا اياسىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن سارالاعان جولداۋىندا دا جاھان جۇرتىنىڭ جاڭا باعىتىن تاپ باسىپ تالداپ, ءتۇسىندىرىپ بەرۋى بولاشاققا قاجەتتى ماماندىقتاردىڭ باعدارى ىسپەتتى اسەر قالدىرادى.
ءبىر ءسات بۇعان دەيىنگى ماماندىق تاڭداۋدىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى. قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى كاسىبى, تىرشىلىك كوزى ياكي ماماندىعى – مال شارۋاشىلىعى بولعانى بەلگىلى. سوندىقتان بۇكىل ءومىر ءسۇرۋ ءپالساپاسى ءتورت ت ۇلىككە بايلانىستى ءوربىدى. ءحىح عاسىردا حالىقتى بۇراتانا رەتىندە نوقتالاعان ساياسي كەپ جالپى بۇقارا ءۇشىن ءتىلماش بولۋدى, ياعني ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋدى العا شىعاردى. مۇنى سول زامانداعى اباي, شوقان, ىبىراي سياقتى قازاقتىڭ ۇلى اعارتۋشىلارى دا سان قىرىنان ايتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ وقىعاندارى كوبەيىپ, ولار تاريحتىڭ اۋمالى-توكپەلى تۇسىنداعى ميسسياسىن لايىقتى اتقاردى. ءىلىم مەن ءبىلىم ورىس جۇرتىندا ەكەندىگى حح عاسىردا سوتسياليزم كولەڭكەسىندە كۇشەيتىلە ناسيحاتتالىپ, بۇيرىق رايىنداعى بارلىق اكىمشىلىك رەسۋرس ىسكە قوسىلدى. دەگەنمەن, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستانعا قاتىستى تاڭىلعان اگرارلىق ساياسات ۇستانىمى جالپى جۇرتتىڭ نەگىزىنەن مال دارىگەرلىگى مەن اگرونوم ماماندىعىن وقىپ-توقۋىنا كەڭىنەن جول اشتى. ءتىپتى عىلىمعا بەت العان جاستاردى دا بۇرىپ اكەلىپ مال سوڭىنا سالۋعا قۇمبىل سىڭارجاق باستامالار كومسومول جاستاردىڭ ۇرانى بولدى. ال تاۋەلسىزدىك العان توقسانىنشى جىلدارى قالىپتاسا باستاعان نارىقتىق قوعام ەسەپ-قيساپقا جۇيرىگىن دە, كوبەيتۋ كەستەسىنە جوعىن دا قارجىگەرلىكتى, ال گۋمانيتارلىق سالادا زاڭگەرلىكتى تاڭداۋىن سانگە اينالدىردى. زاردابى كوپ كۇتتىرمەي ءبىلىندى. تاباقتاي ديپلومى بار جۇمىسسىزدار قاتارى تولىعا ءتۇستى.
البەتتە ءار بالانىڭ قابىلەتى مەن بىلىگى بىردەي ەمەس. بۇگىندە وسى تۇرعىداعى سارالاۋعا قايتا ورالىپ, پرەزيدەنتتىڭ پارمەنىمەن مەملەكەتتىڭ العاشقى ماماندىقتى تەگىن بەرۋ ماقساتىندا كاسىپتىك تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋىنە جول اشىلدى. سول سياقتى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى باكالاۆرلىق, ماگيسترلىك, PhD دوكتورلىعىنا بولىنەتىن مەملەكەتتىك گرانتتار سانى دا ارتا ءتۇستى. بۇل ءوز كەزەگىندە مامان تاپشىلىعىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, دەيدى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى. ساراپشىلار دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ناقتى ەكونوميكا سالالارىندا, ءوندىرىس ورىندارىندا تاپشى ماماندار قوعامعا بەلگىلى بولعانىمەن, تالاپكەرلەردىڭ تاڭداۋى كوپ رەتتە قارجى تابۋعا قولايلى ماماندىقتارعا ويىسا بەرەتىنىن ايتادى. ايتالىق, قازىرگى كەزدە استاناداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە, الماتىداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دە ستۋدەنتتەردىڭ دەنى – قىزدار. ال اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ناپاقاسى تۇزدە. بۇل مەملەكەت قارجىسىنا ماماندىق العان جاستاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىنداعى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماۋىنا نەگىز قالايدى. جالپى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەت ەلدىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ مۇمكىندىگى وتە كەڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرىنە بالانىپ وتىرعان اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ بىلىكتى مامانى بولۋعا دا, جاقسى تابىس تابۋعا دا ابدەن بولادى. بۇل جايت ءبىلىم گرانتى كوپ بولىنەتىن ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارىنا دا قاتىستى. قوعامداعى مۇعالىم مەن دارىگەرگە قالىپتاسقان قاساڭ كوزقاراستىڭ شىرماۋىنان شىعا الماعاندىقتان ءبىلىمدى تالاپكەرلەر اتالعان سالالارداعى ماماندىققا قۇجات تاپسىرا بەرمەيدى. بۇل ءۇردىستى تەجەۋ ءۇشىن بۇگىندە ءىرى قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنداعى جەتەكشى ەمدەۋ ورتالىقتارىندا گەماتولوگ, اللەرگولوگ, بالالار پەدياترى سياقتى سالالىق دارىگەرلەردىڭ قات ەكەنىن ايتار ەدىك. ال وسى ساناتتاعى ساناۋلى دارىگەرلەردىڭ قابىلداۋىنا جازىلۋشىلار شەكتەن تىس بولعاندىقتان, بەدەلدى ءھام كوممەرتسيالىق مەديتسينالىق ورتالىقتار ولارعا جوعارى جالاقى تولەيدى. سوندىقتان ماماندىق تاڭداۋدا سۇرانىسقا يە ماماندارعا ساراپتاما جاساي ءبىلۋ, كەلەشەكتەگى كوكجيەكتى كورۋ ءبىلۋدىڭ ماڭىزى جوعارى.
سونداي-اق ءتۋابىتتى تالانت پەن دارىندى نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىققا قۇشتارلىق پەن بەيىمدىلىكتى دە تۇنشىقتىرۋعا بولمايدى. بالا كەزدەن بىرگە كەلە جاتقان قاسيەت ومىرلىك ازىق بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, بۇكىل الەم كوز تىگىپ وتىرعان بۇگىنگى ەلەكتروموبيلدەردىڭ العاشقى قوزعالتقىشىن قۇراستىرۋشى – وقۋشى. كەيىننەن «تەسلا» ەلەكتروكارىنىڭ دۆيگاتەلىن جاساعان امەريكالىق كونسترۋكتور دجەي-بي شتروبەل 13 جاسىندا-اق جەرتولەدەگى حيميالىق زەرتحاناسىندا ءتۇرلى تاجىريبە جاساپ, قوقىستان تاۋىپ العان ەسكى گولف-كارتتىڭ ەلەكترلى موتورىن قايتا قۇراستىرىپ شىعادى. وسىلايشا ءحوببيىن جەتىلدىرە كەلە, ەنەرگەتيكالىق جۇيە مەن ينجەنەرلىك جوبالاۋدى ۇيلەستىرگەن ايگىلى يننوۆاتور-كونسترۋكتورعا اينالدى.
ارينە, دجەيمس ۋاتت XVIII عاسىردىڭ ورتاسىندا بۋ ماشيناسىن ويلاپ تاپقاننان بەرگى تەحنولوگيانىڭ ءدۇمپۋى تەك ۇدەي تۇسكەنىن ەسكەرسەك, كەز كەلگەن سالادا جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن ماماننىڭ باسەكەلەستىك باسىندە ۇپايى تۇگەل. بۇعان بۇگىنگى ترەندتەگى تسيفرلى تەحنولوگيالار بويىنشا زاماناۋي ۇردىستەردى, وزىق عىلىمي بولجامداردى سيپاتتايتىن ءھام تالدايتىن امەريكالىق جۋرناليستەر ەريك برينولفسون مەن ەندريۋ ماكافيدىڭ «ماشينانىڭ ەكىنشى ءداۋىرى», داۆوستاعى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ نەگىزىن سالۋشى ءارى جەتەكشىسى كلاۋس شۆابتىڭ ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا» سياقتى ەڭبەكتەرى مەن جاھاندىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قۇرۋشى يلون ماسك, ستيۆ دجوبس, دجەك ما, دجەفف بەزوس, لارري پەيدج سياقتى تانىمال تۇلعالار تۋرالى ىسكەرلىك ادەبيەتتەردى وقۋشىلار انىق كوز جەتكىزە تۇسەدى. بۇل بارلىق جۇمىس ورنىنا اۋقىمدى مۇمكىندىكتەرمەن قاتار قاۋىپ تە تۋعىزىپ وتىرعان اۆتوماتتاندىرۋ ءھام تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە كەز كەلگەن جەكە تۇلعانىڭ جان-جاعىنداعى جەدەل وزگەرىستەردى ءتۇسىنۋى مەن ءتۇيسىنۋى جانە تاس-ءتۇيىن دايار بولۋى ءۇشىن ءوزىن ءوزى دامىتۋدىڭ العا شىققانىن كورسەتەدى.
«مىڭ ءدىلدا – ءبىلىمدىنىڭ جالعىز ءسوزى». قىسقاسى, ماماندىق تاڭداۋدا قاتەلەسپەگەن جاننىڭ قارۋى وسى ءتامسىل بولارى انىق.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»