الاكولدىڭ شىعىس قازاقستان اۋماعىنداعى بولىگىنە تىنىعۋعا كەلۋشىلەر قاتارى كەيىنگى جىلدارى كۇرت كوبەيدى. بۇعان سوڭعى ەكى جىل مۇعدارىنداعى قوماقتى قارجى ءبولىنىپ, كول جاعاسىنا جۇرگىزىلگەن اباتتاندىرۋ جۇمىستارى, دەمالىس ۇيلەرىنىڭ رەتكە كەلتىرىلگەنى, اۆتوۆوكزال, ساۋدا ورىندارى, ءدامحانالار مەن ويىن-ساۋىق نىساندارىنىڭ سالىنۋى سەبەپ بولعانى انىق.
كاسىپكەرلەر كوگالداندىرۋعا قاشان كوڭىل بولەدى؟
ءدال قازىر الاكول تاۋلىك بويى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ تۇر دەۋگە بولادى. جان-جاقتان كەلگەن دەمالۋشىلار كول سۋىنا ءتۇن مەزگىلىندە دە تۇسەدى. جاقىندا جۇمىس ساپارىمەن الاكولدە بولعانىمىزدا جەرگىلىكتى جۇرت ورتالىق دەپ اتاپ جۇرگەن, جاعالاۋى ءبىرشاما اباتتاندىرىلعان ارباتتىڭ كۇندىز-ءتۇنى ادام اياعىنان بوسامايتىنىن اڭعاردىق. اسىرەسە ءتۇن بالاسىندا بۇل جەرگە تۋريستەر قۇمىرسقاشا قاپتايدى ەكەن. جاستار كول جاعاسىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ, بي الاڭىنا بارىپ, سەيىل-سەرۋەن قۇرسا, ۇلكەندەر تولقىن تەربەتكەن الاكولگە كوز سالىپ, ءساندى كىرپىش توسەلگەن جاعالاۋدى جاياۋ ارالاپ, شاتىر استىنداعى ورىندىقتاردا وتىرىپ تىنىققاندى ءجون كورەدى. كىشكەنتاي بالالارعا دا قىزىق جەتەرلىك. ويىن الاڭى دەيسىز بە, التىباقان, اتكەنشەك دەيسىز بە, جالعا بەرىلەتىن ءتۇرلى ماشينالار دەيسىز بە, ءبارى بار. تەك قالتاڭىز كوتەرسە بولعانى.
«ارباتتا تۋريستەر قۇمىرسقاشا قاپتايدى» دەپ بەكەرگە ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ويتكەنى الاكولگە كەلگەن ەلدىڭ ەڭ اۋەلى باراتىن, جاقسىلاپ سەرۋەندەۋگە, تاماقتانۋعا, كوڭىل كوتەرۋگە بولاتىن جالعىز ورنى ازىرگە وسى اربات بولىپ تۇر. جولى اسفالتتالماعان, اۋلاسى تولىق اباتتاندىرىلماعان كوشەلەردە ورنالاسقان دەمالىس ۇيلەرىندە تىنىعىپ جاتقان جۇرتتىڭ ءبارى كەش باتا ارباتقا بارادى. وبلىس باسشىسى دانيال احمەتوۆ الاكولگە ءار كەلگەن سايىن مۇنداعى كاسىپكەرلەرگە «قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتىڭدار» دەپ ايتۋدايىن ايتقانىمەن, ارباتتان ءسال شالعاي ورنالاسقان دەمالىس ۇيلەرى ازىرگە تەك كەلۋشىنىڭ ءۇش مەزگىل تاماعى مەن جاتار ورنىن ۇسىنۋشى قىزمەتىن اتقارۋدان اسا الماي تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. ارباتتان الىستاۋ ورىن تەپكەن دەمالىس ۇيلەرىنىڭ كوبىنىڭ اۋلاسى تاستاق, شاڭداۋىت ەكەنىن دە بايقادىق. دەمالۋشىلارعا قاپىرىقتا سايا بولار, كولەڭكەسىن تۇسىرەر بىردە-ءبىر اعاشتى تاپپايسىڭ. كەيبىر دەمالىس ۇيلەرىنىڭ يەلەرى ىرىمىن جاساپ, عيماراتتىڭ ىرگەسىنە گۇل وتىرعىزىپ قويىپتى. وعان دا شۇكىر دەدىك. الايدا كولدە تىنىعۋشىلاردى سۋ ۇستىندە سەرۋەندەتۋگە ارنالعان قايىق, تاعى باسقا دا زاتتارى ساقاداي ساي دەمالىس ۇيلەرى يەلەرىنىڭ وزدەرى ناپاقاسىن تاۋىپ وتىرعان نىساندارىن اباتتاندىرۋعا, كوگالداندىرۋعا, ينفراقۇرىلىمىن جاساقتاۋعا كەلگەندە كەجەگەسى نەگە كەيىن تارتاتىنىن تۇسىنبەدىك. الدە جاعدايلارى بولماي جاتىر ما؟
بۇگىندە كول جاعاسىن اباتتاندىرۋعا بەلسەنە كىرىسكەن وبلىس, اۋدان باسشىلىعى الداعى ۋاقىتتا ارباتتان ءسال الىستاۋ جاتقان دەمالىس ۇيلەرىنە دە ءمان بەرىپ, سول ماڭداعى جولداردى اسفالتتاپ, دەمالىس ۇيلەرىنىڭ يەلەرىنە تالاپتى كۇشەيتۋ كەرەك سەكىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جەرگىلىكتى اكىمدىك پەن كاسىپكەرلەر «اققۋ, شورتان ءھام شاياننىڭ» كەبىن كيمەي, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, بىرلەسە جۇمىس اتقارۋى قاجەت سياقتى.
بالشىق ساتقان بالالار
الاكولگە بارعان جۇرت كول جاعاسىنان مىندەتتى تۇردە «گرياز بەريوم» دەپ ءارلى-بەرلى جۇرگەن ىرگەدەگى اۋىلداردىڭ قارا سيراق بالالارىن كورەدى. ولاردىڭ گرياز دەگەندەرى – بالشىقتىڭ ەكى ءتۇرى. قارا بالشىق جانە اق بالشىق. «بالشىقتى 6 شاقىرىم جەردەن اكەلەمىز. اق بالشىق بەتكە جاقسى. قارا بالشىق اياق-قولعا پايدالى», دەيدى ساتۋشى بالالار. كول جاعاسىنداعى دەمالۋشىلار نەگىزىنەن جارتى ءليترى 200 تەڭگە تۇراتىن قارا بالشىقتى ساتىپ الىپ, دەنەلەرىنە بىلشىلداتىپ جاعىپ, شىرتىلداتىپ سۋرەتكە ءتۇسىپ جاتادى. بايقاعانىمىز, ەمدىك قاسيەتى بار دەلىنەتىن بالشىقتى اركىم بىلگەنىنشە پايدالانىپ ءجۇر. بىراق ونى ناقتى قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن, اق بالشىقتىڭ پايداسى قانداي, قارا بالشىقتىڭ پايداسى قانداي ەكەندىگىن تاپ باسىپ ايتاتىن ادام تاپپايسىز. ارينە, قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, ەگەر بالالار بەتكە پايدالى دەپ ساتىپ جۇرگەن اق بالشىق دەمالۋشىلاردىڭ بىرىنە جاقپاي, اۋىرىپ قالسا كىم جاۋاپ بەرمەك؟ بۇل جاعىنا باس قاتىرىپ جاتقان ەشكىم جوق سەكىلدى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا الاكولدىڭ ەمدىك قاسيەتى بار بالشىقتارى تۋرالى دەمالۋشىلاردىڭ بارلىعىنا تاراتۋعا بولاتىن ارنايى نۇسقاۋلىق شىعارۋ نەمەسە كولدىڭ بالشىعىن تەرەڭدەتە زەرتتەپ, زاڭدى تۇردە دارىحانالارعا ساتىلىمعا شىعارۋ ماسەلەسىن قاراستىراتىن كەز جەتكەن سياقتى. ءدارىحانا دەمەكشى, وسكەمەندەگى ءدارىحانالاردا ەمدىك قاسيەتى بار بالشىقتار ساتىلادى. ۆالدايسكايا, كەمبريسكايا, اناپسكايا دەپ اتالاتىن بالشىقتار ساتىلىمدا بار. ولاردىڭ ءوزى اق, قارا, كوك, كوگىلدىر, جاسىل, قىزىل, سارى تۇسكە بولىنەدى. بارلىعى دا رەسەيدە شىعارىلادى. وكىنىشتىسى, ەلىمىزدە وندىرىلگەن بالشىقتىڭ بىردە-ءبىر ءتۇرى جوق. ولقى تۇسىمىز – وسى بالشىقتى كادەگە جاراتۋ, وڭدەۋ جاعى قولعا الىنباي تۇر. وسى ىسكە ىنتالى ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جوق. مۇنى الاكولدەگى «اراسان الاكول» دەمالىس ءۇيىنىڭ يەسى دۋلات اسىلبەكوۆپەن پىكىرلەسكەن كەزىمىزدە بىلدىك. «اينالىپ كەلگەندە, ماسەلەنىڭ ءبارى جەرگە كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر بىزگە الاكولدىڭ جاعالاۋىنان جەردى جالعا بەرەتىن بولسا, قارا بالشىقتى وندىرۋگە دايىنبىز. ءوندىرۋ دەگەندە, ەڭ اۋەلى بالشىقتى ساراپتامادان وتكىزۋ قاجەت. ودان كەيىن وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان, جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان قولداۋ بولسا, قارا بالشىقتى ساپالى تۇردە وڭدەپ, مەديتسينالىق جانە وزگە دە تالاپتارعا ساي ارنايى ورىن اشۋعا دايىنبىز. الايدا ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىسىمىز ەسكەرىلمەي وتىر. جەرگىلىكتى اكىمشىلىككە بىرنەشە رەت ۇسىنىس بىلدىرگەنبىز», دەيدى كاسىپكەر.
سوڭعى جىلدارى رەسەي عالىمدارى ءبىز ءالى قادىرىن بىلمەي جۇرگەن الاكول بالشىعىنىڭ قۇرامىن زەرتتەپ جاتقان كورىنەدى. تاسباقا تابانداپ جۇرگەندە بالشىعىمىزدى وزگەلەر پاتەنتتەپ الىپ, وكىنىپ جۇرمەسەك بولعانى.
دەمالۋشىلار دالادا وتىر
قازاق – تاۋبەشىل, تالاپ ەتۋگە ءتيىس دۇنيەنى تالاپ ەتپەيتىن شەكتەن شىققان ءتوزىمدى حالىق. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, الاكولگە كەلىپ جاتقان, كەلگىسى كەلەتىن دەمالۋشىلار «كولدىڭ جاعالاۋى بۇرىنعىدان الدەقايدا جاقساردى عوي. ۇشاق ۇشىپ, پويىز ءجۇرىپ جاتىر. بۇدان ارتىق نە كەرەك؟» دەپ تەك وسىنى كوڭىلدەرىنە مەدەۋ ەتىپ جۇرگەندەي. ارينە ۇشاقتىڭ ۇشقانى, پويىزدىڭ جۇرگەنى جاقسى عوي. ال سول پويىزبەن كەلەتىن دەمالۋشىلارعا ءتيىستى جاعداي جاسالىپ جاتىر ما؟ بۇل تۋرالى ءسال كەيىن.
جىلدان-جىلعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقسارىپ كەلە جاتقان الاكولگە كەلۋشىلەر ءۇشىن بيىل 21 ماۋسىمنان باستاپ «وسكەمەن – جالاڭاشكول», «سەمەي – جالاڭاشكول» باعىتتارى اشىلعانى بەلگىلى. ياعني وسكەمەن مەن سەمەي تۇرعىندارى الاكولدىڭ ىرگەسىنە دەيىن («جالاڭاشكول» ستانساسىنان الاكولگە دەيىن 60 شاقىرىم شاماسىندا) شارشاماي-شالدىقپاي پويىزبەن جەتۋگە مۇمكىندىك العان ەدى. وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ جولاۋشى كولىگى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايجان راحىمباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا تۋريستەر ءۇشىن ارنايى شىعارىلعان پويىزدىڭ 1 قۇرامى, ياعني 5 ۆاگونىمەن 260 ادام قاتىنايدى. الاكولگە اجەپتاۋىر جاقىنداتاتىن پويىزدىڭ جولعا شىققانىنا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ قۋانىپ جاتقانى راس. الايدا ءبىر تۇيتكىل, الاكولدە ارمانسىز تىنىعىپ قايتقان دەمالۋشىلاردىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ ءتۇسىرىپ تۇرعانىن ايتپاسقا بولماس. بۇل – «جالاڭاشكول» ستانساسىندا جولاۋشىلار وتىراتىن ۆوكزالدىڭ جوقتىعى. ۆوكزال بولعاندا بۇل جەرگە ۇلكەن ۆوكزالدىڭ قاجەتى شامالى. الاكولدەن كەلگەن تۇرعىندار پويىز كەلگەنشە كۇتىپ وتىراتىن شاعىن ۆوكزال قاجەت-اق. بۇل – دەمالۋشىلاردىڭ تىلەگى. قازىر وسكەمەن مەن سەمەيگە قايتاتىن تۋريستەر پويىز كەلگەنشە دالادا كۇتۋگە ءماجبۇر. جاڭبىر جاۋسا تىعىلاتىن جەر دە جوق. ستانسادا جۇمىس ىستەيتىن قۋاندىق ەسىمدى جىگىت ستانسا جانىندا ەسىگى ق ۇلىپتاۋلى تۇرعان بوس عيمارات بار ەكەنىن, سونى ۆوكزال رەتىندە اشسا دا بولاتىنىن ايتتى. تاعى ءبىر بايقاعانىمىز, جالاڭاشكولدە دەمالۋشىلارعا ارنالعان ءجونى دۇرىس ءدامحانا دا جوق. دەمالۋشىلار تاماقتانۋ ءۇشىن ەكى ۇستەلى بار شاعىن اسحانادا كەزەككە تۇرۋعا ءماجبۇر.
كول باسىنان ستانساعا دەيىن تاكسيلەر ءار ادامعا 2500, كولىك سالونىنا 10 000 مىڭ تەڭگە الادى ەكەن. «تاكسيستەرى قىمبات ەكەن. 200 شاقىرىم سەمەيگە وسكەمەن تاكسيلەرى 3000 تەڭگە الادى. بۇلار اينالدىرعان 60 شاقىرىمعا 2 مىڭ تەڭگەدەن كوپ سۇرايدى», دەپ نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن دەمالۋشىلار دا بولدى.
«جالاڭاشكول» ستانساسى مەن الاكولدىڭ اراسىن جالعايتىن 60 شاقىرىمعا جۋىق جول بىلتىردان بەرى جوندەلىپ جاتقانى بەلگىلى. الايدا جولدىڭ جارتىسى ءالى جوندەلىپ بىتكەن جوق. وبلىستىق جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى اسەت بەيسەن ۇلىمەن حابارلاسقانىمىزدا قابانباي اۋىلى مەن «جالاڭاشكول» ستانساسى اراسىنداعى جولدىڭ 28 شاقىرىمى جوندەلگەنىن, قالعان 22 شاقىرىمىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارى قىركۇيەكتىڭ اياعىنا دەيىن اياقتالاتىنىن جەتكىزدى. اتالعان باسقارمانىڭ جول ءبولىمىنىڭ باسشىسى نۇربەك تۇراروۆ 2017 جىلى «ماقانشى – جالاڭاشكول» باعىتىنداعى وبلىستىق ماڭىزى بار اۆتوجولدىڭ 82-133 ۋچاسكەسىنە (51 شاقىرىم) ورتاشا جوندەۋ جۇمىستارى باستالعانىن, بىلتىر سونىڭ 26 شاقىرىمى جوندەلگەنىن, ال بيىل وعان قوسىمشا وسى جولدىڭ 66-82 شاقىرىمىنا ورتاشا جوندەۋ باستالىپ, ەكى ۋچاسكەدەگى جوندەۋ جۇمىستارى جاقىندا بىتەتىنىن ايتتى.
جولدىڭ جايى ءمالىم بولدى. ال «جالاڭاشكول» ستانساسىنا ۆوكزال سالۋ ماسەلەسى قاشان شەشىلەدى؟ اسەت بەيسەن ۇلىنان بۇل تۋرالى سۇراعانىمىزدا: «ستانسا الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان. «قازاقستان تەمىر جولى» مەكەمەسىنە قارايدى. ەگەر جولاۋشىلار كوپ بولاتىن بولسا, بۇل ماسەلەنى قاراستىرۋعا, ۇسىنىس ايتۋعا دايىنبىز», دەپ جاۋاپ بەردى.
ءتۇيىن
ايتا بەرسە, الاكولدە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن قاتار شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر دە از ەمەس. سونىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – كول تازالىعى, كولدىڭ بولاشاعى. بۇل تۋرالى جۇرتشىلىق الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە كوپ ايتىپ, جازىپ جاتىر. ەندەشە, الداعى ۋاقىتتا كول جاعالاۋىنداعى ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا, تۋريستەر سانىن كوبەيتۋگە عانا ەمەس, شيپالى كولدىڭ كەلەشەك ۇرپاققا قاجەتتىگىن دە نازاردا ۇستاپ, ءتيىستى شارالاردى دەر كەزىندە قولعا العانىمىز ءجون سەكىلدى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى