بۇگىنگى جان باعۋدىڭ قامىمەن جانتالاسىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ تولقىننىڭ اراسىندا كەيىنگى ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىن ويلاپ جۇرگەن جان بار ما ەكەن؟! بالا ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز دەپ ۇلبىرەگەن ءۇمىتىن ۇكىلەپ, كەكىلىن سيپاپ, سوڭىنان ەرتكەن ءار بالانىڭ بويىندا ءبىر-ءبىر سىرقات بار. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بالالار اراسىندا ەڭ كوپ كەزدەسەتىن دەرت – انەميا. ەكىنشى ورىندا – كوز اۋرۋلارى.
اتام ەكەۋىمىز مال كوزدەي شىققانبىز. جالعىزتاۋدىڭ ەتەگىندەگى بورىكتالدىڭ باۋىرىنان جالعىز قارا كوزگە شالىندى. جانارىڭ جەتپەس الىسقا كوز سالا قاراعان اتام:
– ءتۇۋ, جارىقتىق, ق ۇلىنى قاراقۇلاقتانىپ قالىپتى عوي, – دەدى.
ءۇش, الدە ءتورت شاقىرىم قاشىقتىقتاعى تاۋداي بيەنىڭ ءوزى تۇيمەدەي بولىپ ازەر كورىنىپ تۇرعاندا, تيتىمدەي ق ۇلىنشاقتى كوزى قالاي شالدى ەكەن دەپ اڭ-تاڭمىن.
ارادا جاناردى جاسىتىپ قانشاما جىلدار ءوتتى. ءبىر كەزدە قياداعىنى كوزى شالاتىن قىران جانارلى قاريالاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى كوزدەرىنە كوزاينەك كيە باستادى. ون, ءجۇز ەمەس, مىڭداپ.
– كوز اۋرۋلارىنىڭ تۇرلەرى دە, سەبەپتەرى دە سان الۋان, – دەيدى اقمولا وبلىستىق اۋرۋحاناسى كوز اۋرۋلارى بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بەرىك نۇرقانوۆ, – ءبىز 1 جاستان 15 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ كوزىن, كورۋ قابىلەتىن قاداعالايمىز. كوز اۋرۋى دا تۇقىم قۋالايدى دەگەن ۇعىم بار. اسىلىندا, كوزگە قاتەر كوپ قوي. دەگەنمەن ساراپتاپ قاراساڭىز, تۇقىم قۋالاعاننان جولدان جابىساتىن سىرقات الدەقايدا كوپ. الدىمەن اتا-انالار سانيتارلىق تالاپتاردى ساقتاۋلارى قاجەت. ءۇش جاسقا دەيىنگى سابيلەردىڭ كوزدەرىن ۋقالاۋى – قالىپتى جايت. ەگەر تازالىق دۇرىس ساقتالماسا, ارقيلى ميكروبتاردى جۇقتىرۋى وپ-وڭاي. سونداي-اق بالا بويىنا ىشتەن تۋا جابىساتىن كوز سىرقاتتارى دا بار. ولارعا ەندى امال جوق. كوكشەتاۋ قالاسىندا سوڭعى جىلدارى بالالاردىڭ كوز اۋرۋلارى كۇرت ءوسىپ كەتتى. وبلىس ورتالىعىنداعى «الەنۋشكا» بالالار باقشاسىندا ارنايى توپ اشىلىپ, جۇمىس ىستەۋدە.
وسى ارادا مىنا ءبىر دەرەكتى كەلتىرە كەتكەن ءجون. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءاربىر 15 مىڭ تۇرعىنعا ءبىر بالالار كوز دارىگەرى بولۋى قاجەت ەكەن. ال 150 مىڭنان استام حالقى بار كوكشەتاۋ قالاسىندا بالالاردىڭ جالعىز عانا كوز دارىگەرى بار.
كوز – ادامنىڭ ەڭ ءبىر نازىك, جاندى جەرى. تاندەگى وزگە سىرقاتتىڭ دا جاناردىڭ كەمۋىنە جاناما اسەرى كوپ. اسىرەسە سۋسامىر اۋرۋى. سونداي-اق جۇيكە اۋرۋلارى دا. مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ىشىندە ىشكى بەز اۋرۋلارىمەن اۋىراتىن بالالاردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن وسە تۇسۋدە. بۇل دا ويلاندىرماي قويمايدى. ءتىپتى, ءتىلى شىقپاعان بالالاردىڭ ءوزى تاڭ اتقاننان كەشكە دەيىن تەلەديدار قارايدى.
– نەمەرەم تىنىش. بۇرىنعىنىڭ بالالارى قولدى-اياققا تۇرمايتىن قاعىلەز بولۋشى ەدى. ءبىزدىڭ جاندوس قولىنا پلانشەت بەرىپ قويساڭ, وزىمەن-ءوزى الدانىپ وتىرا بەرەدى. ءتىپتى اكە-شەشەسىن دە كەرەك قىلمايدى, – دەيدى كۇلاش جەڭگەم.
بىراق بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ كومپيۋتەر, پلانشەت, ۇيالى تەلەفونعا اۋەس بالالاردىڭ كوز اۋرۋى قاۋپى كۇشەيەتىندىگىن ەسكەرە بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە قيمىل-قوزعالىسى از بالالاردىڭ سەمىزدىك اۋرۋىنا دا شالدىعۋى ابدەن مۇمكىن. قازىر اقيقاتىن ايتقاندا, حالىق جاساندى تاماققا جاقىن بولىپ كەتتى. كىشكەنتاي بالالار ەت جەمەيدى, قانشالىقتى ءدامدى ەتىپ پىسىرسە دە. ال ساپاسى كۇماندى, جاساندى تاماقتار تابيعي استىڭ قۇنارىن اۋىستىرا المايدى عوي. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تاماقتانۋ دۇرىس بولماعان سوڭ, ىشەك دۇرىس جۇمىس ىستەمەيدى. وسىدان بارىپ ءالجۋاز بالالار پايدا بولادى.
الجۋازدىق, جو-جوق كوز اۋرۋى جالعىز قازاق بالاسىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان بەينەت ەمەس ەكەن. وركەنيەتى ورىستەگەن, تەحنيكاعا مىعىم, جاھانداعى جاڭالىقتىڭ دەنىن ويلاپ تاۋىپ جاتقان كورەيا ەلىندە دە بۇلدىرشىندەر بەسىكتەن بەلى شىقپاي جاتىپ كوز اۋرۋىنا شالدىعا باستاپتى. كومپيۋتەردەن, سول تاقىلەتتەس تەحنيكادان كەلگەن زاۋال. ەسەسىنە, ويى جۇيرىك, قيالى قيانداعىنى شالاتىن كارىس اعايىن ەندىگى ارادا قىرىق جەردەن قۇدىرەتتى, كۇشتى بولسا دا ەلىنىڭ ەرتەڭىن مۇنداي كەلەشەگى ءۇشىن كىناراتى باسىم تەحنيكادان ارىلتىپ, جاپپاي كىتاپ وقۋعا كوشىرىپ جاتقان كورىنەدى. كىتاپ وقۋدىڭ دا پايداسى كول-كوسىر. بىرىنشىدەن, تاسقا باسىلعان ۇشان-تەڭىز ءبىلىم, ەكىنشىدەن, كوز جاتتىعادى, كورۋ قابىلەتى ارتادى. ارنەنى عىلىمي ەسەپكە سالىپ, باعامدايتىن كارىستەر 6-7 جاس ارالىعىنداعى بالالارىنا نەبارى 10 مينۋت كومپيۋتەرمەن اينالىسۋعا رۇقسات بەرەدى. 8-9-دان اسقاندارىنىڭ ءوزى تاۋلىگىنە 15 مينۋت قانا. ءتىپتى, مەكتەپ وقۋشىلارى دا ايتالىق, 8-9 سىنىپتاعى جەتكىنشەكتەر تاۋلىگىنە 20-25 مينۋت قانا اينالىسپاق. ەل ەرتەڭىن ويلاۋ دەگەن وسى بولسا كەرەك.
– قازىر كومپيۋتەرسىز تىرشىلىكتى كوز الدىڭا ەلەستەتە الماس ەدىڭىز, – دەيدى دارىگەر بەرىك نۇرقانوۆ, – بىراق ول عاجايىپ دۇنيە بولعانىمەن, كوز جانارىنا زالالى دا شاش-ەتەكتەن. جاناردىڭ جاسۋى, تۇماندانۋى, شارشاۋى, جاساۋراۋى وسىدان پايدا بولادى. بىرتىندەپ كورۋ قابىلەتى كەميدى. وفتالمولوگتاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, كومپيۋتەرمەن دۇرىس جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتىن مەڭگەرمەۋ دە وراسان زور زيانىن تيگىزىپ جاتىر. ادام جانارى جارق-جۇرق ەتىپ جىپىلىقتاعان, تىم تەز قوزعالاتىن بەينەلەردى بىردەن قابىلداۋعا بەيىمسىز, ءارى قاجەتتى اقپارات ىزدەۋ بارىسىندا ءبىر نۇكتەدەن كوز الماي, ۇزاق قاراۋعا تۋرا كەلەدى. سول ساتتە اسىرەسە, جاس بالالار بار زەيىنىن ەكرانعا اۋدارىپ, كوزىنە كۇش سالادى. كوز جانارىنىڭ قابىرشاعى ۋاقىت وتە كەلە كەۋىپ, «قۇرعاق كوز» دەرتىنە ۇشىرايدى. سوندىقتان دا, زياندى تەحنيكالاردى تىم كوپ پايدالانۋ دا قاۋىپتى.
بالالاردىڭ دەنى ساۋ بولۋى الدىمەن اناسىنا دا بايلانىستى. سوندىقتان دا, انا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعارىلۋى كەرەك. بالالار اراسىندا وزگەنى بىلاي قويعاندا, نەۆرولوگيالىق اۋرۋلارمەن اۋىراتىن بالالار دا كوبەيىپ كەلەدى. ونىڭ سەبەبىن ماماندار العاشقى ساتىدان دەپ ەسەپتەيدى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتاتۇعىن بولساق, انانىڭ بالانى دۇنيەگە اكەلۋگە دايىندىعىنىڭ ازدىعىنان.
ءبىز وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ ىندەتكەنىمىزدە پەدياترلاردىڭ جۇكتەمەسىنىڭ شامادان تىس كوپ ەكەندىگىن اڭعاردىق. ايتالىق, كوكشەتاۋ قالاسىنداعى بالالار ەمحاناسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ءاربىر دارىگەر 900 بالانى قاراۋى قاجەت. پەدياترلاردىڭ جەتىسپەۋىنەن جۇكتەمە مولشەرى 1200-1300 بالاعا دەيىن كوبەيگەن. دەمەك, دارىگەردىڭ اتقاراتىن جۇگى دە اۋىرلاي تۇسەدى.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا بالالار دەنساۋلىعىنا قامقورلىقتىڭ ازدىعى جايلى ايتقان پىكىر وسىنداي دەرەكتەردى وي ەلەگىنەن وتكىزگەننەن كەيىن بارىپ تۋىنداپ وتىر. ۋشىققان ماسەلەنىڭ ۋىتى قايتپاسا, كوزاينەك كيگەن بالالاردىڭ قاتارى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ, ۇلت بولاشاعىنا ايىقپاس كەسەل بولىپ جابىسۋى دا مۇمكىن.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى