امىرە اۋىلىنداعى توي

تالايلى تاعدىر كەشكەن ونەرپازدىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى كىندىك كەسكەن مەكەنىندە جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلدى دەۋ­گە بولادى. امىرەدەي ءان الىبىن تۋ­دىرعان الاقانداي اۋىلداعى شا­را­لار لەگى وسىنداعى انشىگە قويىل­عان ەسكەرتكىش جانىندا باستالدى. بەل­گىلى ونەرتانۋشى, امىرەتانۋشى, قا­زاق ونەرىنىڭ جاناشىرى جارقىن شا­كارىم, جازۋشى مەدەۋ سارسەكە, زاڭ­گەر اسىلحان سەيدىمبەكوۆ باستاعان قۇر­مەتتى قوناقتار مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ وكىلى بەكزات سما­عۇلوۆ, «نۇر وتان» پارتياسى وبلىس­ت­ىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى انۋاربەك مۇحتارحانوۆ, سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى ەرماك ءسالىموۆ, وب­لىس­تىق مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇ­جات­تاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ازا­مات مۇحامەدچينوۆ, ىشكى ساياسات باس­ق­ار­ماسىنىڭ باسشىسى نەللي كراس­نو­باەۆا, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباي قوستاعان ازاماتتار ءانشى رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, گۇل شوقتارىن قويدى.

«سەمەيدەن شىققاننان كەيىن اقبۇلاقتىڭ ىرگەسىندەگى ءۇش قىستاقتىڭ جۇرتىنا باردىم. ونىڭ ءبىرىنشىسى - اقان اۋىلى. كەزىندە ۇلكەن قىستاق بولعان. ودان ءتورت-بەس شاقىرىم جەردە قۇرمانباي اۋىلى. بۇدان سوڭ تەرگەۋباي اۋىلى. قۇرمانباي اۋىلىنان ءتورت-بەس شاقىرىمداي جەردە امىرە تۋعان. امىرە قوزى جايىپ ءجۇرىپ, تامىلجىتىپ ءان سالادى ەكەن. قوزىنى انمەن قايىرىپ جۇرگەن سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە امىرەنىڭ الىس اعايىنىنىڭ ءبىرى تەرگەۋباي ءانشىنىڭ اناسى تويعانعا كەلىپ: ء«بىزدىڭ اۋىلدىڭ اتىن شىعاراتىن, ابىرويىمىزدى كوككە كوتەرەتىن بالانىڭ قوزى باققانى قالاي؟ بۇل بالانى ماعان بەرىڭدەر. مەن قالاعا اكەتەم» دەپ امىرەنى 12 جاسىندا سەمەيگە الىپ كەتكەن» دەپ ەسكەرتكىش باسىندا قۇندى ەستەلىك ايتقان جازۋشى مەدەۋ سارسەكە جاقىندا وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ قولداۋىمەن «اباي الەمى» سەرياسى اياسىندا امىرە جايىندا سىر شەرتەتىن 460 بەتتىك كىتاپتىڭ جارىق كورە­تىنىن جەتكىزدى.

جىل باسىندا گازەتىمىزدە كەزىندە امىرە قاشاۋباەۆقا كۇيەۋجولداس بولعان دەلىنەتىن قارا كۇش يەسى, اقبۇلاقتىق ءماديان ءتۇسىپ ۇلى, ونىڭ تاۋدان كوتەرىپ اكەل­گەن سالماعى 100 كەلىگە جۋىقتايتىن تاسى جايىندا جازعان ەدىك. سول تاستى اۋىل ازاماتتارى وڭدەپ, سىرلاپ, ءانشىنىڭ اۋىلداعى ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنا اكەپ قويىپتى. ونەرپازدىڭ تويىنا جان-جاقتان كەلگەن قوناقتار الىپ تاستى قىزىعا تاماشالاپ جاتتى.

پاريجدە ءان سالعان كۇن

انشەيىندە كوڭىلدى قۇلازىتاتىن, قيراعان, قۇلاعان ۇيلەرى كوپ اقبۇلاق اۋى­لى بۇل كۇنى ەرەكشە قۇلپىرىپ تۇردى. ورتالىق الاڭعا بىرنەشە كيىز ءۇي تىگىلىپ, ۇلكەن ساحنا قۇرىلىپتى. جۇرگىزۋشى ايگىلى ءانشىنىڭ 130 جىلدىعىنا وراي ء«ان اتاسى – امىرە» اتتى رەسپۋبليكالىق فەستيۆال وتەتىنىن, وعان ەلىمىزدىڭ ءار وڭى­­رىنەن ءداستۇرلى ءاننىڭ دۇلدۇلدەرى كەل­گەنىن حابارلاعاندا جۇرت ساتىرلاتا شاپالاق سوقتى. ونەر دوداسى باس­تا­لماس بۇرىن امىرە تويىنا الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتار, جەرگىلىكتى بي­لىك وكىلدەرى ساحناعا شىعىپ ءسوز الىپ, اۋىل جۇرتىن مەرەيلى مەرەيتويمەن قۇت­تىقتادى. «نۇر وتان» پارتياسى وبلىس­تىق فيليالى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى انۋاربەك مۇحتارحانوۆ ايماق باسشىسى د.احمەتوۆتىڭ جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەرىپ, امىرەنىڭ داۋىسىن تاۋىپ, حالقىمەن قاۋىشتىرعان ونەرتانۋشى جارقىن شاكارىمگە وبلىس اكىمىنىڭ اتىنان يىعىنا شاپان جاۋ­ىپ, ات مىنگىزدى. استانادان ارنايى كەل­گەن مادەنيەت جانە سپورت مينيس­تر­لى­گىنىڭ وكىلى بەكزات سماعۇلوۆ مينيس­تر ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلىنىڭ قۇت­تىقتاۋ حاتىن وقىپ بەرسە, سەمەي قالا­سى­نىڭ اكىمى ەرماك ءسالىموۆ مىنبەرگە شى­عىپ, قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, جارقىن شاكارىمگە قۇرمەت كورسەتتى.

قازاق حالقىنىڭ اتىن العاش بولىپ الەمگە تانىتسا دا, سوعان ساي لايىقتى قۇر­مەت كورمەي, قىسقا عۇمىرىن كۇي­زە­لىس­پەن, ازاپپەن وتكىزگەن ۇلى ءانشى­نىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋگە سانالى عۇمىرىن ارناعان جارقىن شا­كارىم مىنبەرگە شىققاندا تولقىپ, تە­بىرەنە سويلەدى. «وسى كۇندى كوپتەن اڭساپ ءجۇر ەدىم. بۇرىن تالاي شاقىرعان. كەلە المادىم. بۇل جولى كەلمەسكە بول­مادى. ويتكەنى ءوزىمىزدىڭ دە جاسىمىز كەلىپ قالدى. بۇگىنگى كۇن, ياعني 14 شىلدە – تاريحي كۇن. ءدال وسى كۇنى امىرە پاريجدە ءان شىرقاعان. ول ماۋسىم ايىن­دا ماسكەۋدەن شىقتى. ايدىڭ ايا­عىن­دا پاريجگە جەتتى. شىلدەنىڭ 20-لارىنا دەيىن پاريجدە ءان ايتتى. 9 كونتسەرتكە قاتىستى. مەن امىرە اتانىڭ نەمەرەسىندەي, بالاسىنداي بولىپ كەتكەن اداممىن عوي. 1974 جىلى امىرەنىڭ داۋ­ىسى تابىلعان كۇنى قىزى كۇلاش اپاي­ىمىز تەلەفون سوعىپ: «جارقىن با­لام, مەن امىرەنىڭ قىزىمىن. سەن نە ىستەدىڭ؟» دەدى. «نە ىستەدىم, اپاي؟» دەپ­پىن قاپەلىمدە نە ايتارىمدى بىلمەي.

«وي, اينالايىن-اي, ەندى مەنىڭ بالام بول­دىڭ عوي» دەدى مەيىرلەنىپ. سودان بەرى امىرە­نىڭ بالاسىمىن. امىرە تۋرالى 7 كىتاپ جازدىم. ونىڭ بىرەۋى ورىسشاعا اۋدارىلدى. ءسوزدىڭ رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, جاقىندا تاعى ءبىر كەرەمەت قۇجات تاپتىق. فرانتسۋز كومپوزيتورى ءارى مۋزىكاتانۋشىسى پول لە فلەمنىڭ امىرە جايىندا تامسانا ايتقان ءسوزى پاريجدەگى گازەتتەردىڭ بىرىنەن تابىلدى. سەنساتسيا بولىپ جاتىر. سوندا ول بىلاي دەپ جازىپتى: «ستراننايا دليا زاپادنوگو چەلوۆەكا پوەزيا يسحوديت وت ەتيح پەسەن, روجدەننىح پود درۋگيم نەبوم. نو وني پەرەدايۋت تۋت جە نادەجدۋ نا سچاستە, تۋت جە نادەجدۋ نا بول, چتو ي درۋگوە يسكۋسستۆو». بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جازىلماعان بۇل ءسوزدى تاپقان پاريجدە قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن اسقار ءابدىراحمانوۆ دەگەن با­ۋىرىمىز», – دەپ اعىنان جارىلا لەبىزىن بىلدىرگەن ونەرتانۋشى جازۋشى مەدەۋ سار­سە­كەگە امىرە جايىندا جازىلعان كىتا­بىن سىيلادى.

ءانشىنىڭ تويىنا قاراعاندى, اقتاۋ, اتىراۋ قالالارىنان دا ات ارىتىپ كەلگەن قوناقتار بولدى. سولاردىڭ ءبىرى الاش­تىڭ اقسەلەۋىنىڭ ءىنىسى اسىلحان سەي­دىمبەكوۆ اقبۇلاقتىق اعايىندى مەرەي­تويمەن قۇتتىقتاپ, ابىرالى ءوڭىرى, اقبۇلاق اۋىلى ءۇشىن اسا قۇندى سانالۋعا ءتيىس جاڭالىقتى جەتكىزدى. «بالكىم, كوپ­شىلىكتەرىڭىز بىلە بەرمەۋلەرىڭىز دە مۇمكىن. وسى اۋىلدا الاش كوسەمى ءالي­حان بوكەيحانوۆتىڭ وڭ قولى بولعان, ماسكەۋدىڭ م.لومونوسوۆ اتىنداعى ۋني­ۆەرسيتەتىن التىن مەدالمەن بى­تىر­گەن العاشقى قازاقتاردىڭ ءبىرى, «سارىارقا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بول­عان, لەنينمەن, ستالينمەن قازاق اۆ­تونو­مياسى جونىندە كەلىسسوز جۇرگىزگەن حالەل عابباسوۆ دۇنيەگە كەلگەن» دەي كە­لە ء«انشى امىرە قاشاۋباەۆ تۋرالى ەستە­لىكتەر», حالەل عابباسوۆ تۋرالى شىق­قان «الاش بەكزاتى» جانە اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتىڭ 75 جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن « ۇلى دالانىڭ اقسەلەۋى» اتتى كىتاپتاردى اۋىل اكىمى نۇرتاي تەمىر­جانوۆقا تارتۋ ەتىپ, جارقىن شاكا­رىم­­نىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپ, ات مىنگىزدى.

ءداستۇرلى انشىلەر اقبۇلاقتى دۋمانعا بولەدى

بۇدان كەيىن ساحناعا قولدارىنا دومبىرالارىن الىپ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى امانگەلدى جىكەنوۆ (اباي اۋدانى), جولامان قۇجيمانوۆ (الماتى), باقىت ۇدەرباەۆا (سەمەي) باستاعان, تولعانباي سەمباەۆ (استانا), نۇرجان جامپەيىسوۆ (الماتى), گۇلميرا سارينا (استانا), بەرىك وماروۆ (سەمەي), نۇريددەن يمانباەۆ (سەمەي), ەربول ايتباەۆ (پاۆلودار), تولەۋتاي سەرىكوۆ (تالدىقورعان), ەلميرا تىلەۋباەۆا (كوكشەتاۋ), مەيرامبەك احمەتوۆ (سەمەي), قايرات قابىشەۆ (استانا), قايرات قاميمولدين (سەمەي), قۋانىش ورالباەۆ (وسكەمەن) قوستاعان 15 ءداستۇرلى ءانشى ەكى ساعاتتان استام ۋاقىت ەلدى ەستى انمەن الديلەدى. امانگەلدى جىكەنوۆ ۇكىلى ىبىرايدىڭ «قىزىل اسىعىن» اۋەلەتسە, گۇلميرا سارينا اسەتتىڭ ء«ىنجۋ-مارجانىن», سەيىتجان سالدىڭ «قاناتتالدىسىن», جولامان قۇجيمانوۆ وسىدان ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن امىرە قاشاۋباەۆ پاريجدە شىرقاعان بەرىكبول كوپەن ۇلىنىڭ «اعاش اياعىن» توگىلدىرتسە, ەربول ايتپاەۆ اقان سەرىنىڭ «بالقا­ديشاسىن», نۇرجان جامپەيىسوۆ «اڭشىنىڭ ءانىن», ەرلان وماروۆ شاشۋ­باي­دىڭ «اق قايىڭىن» بەبەۋلەتتى. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, وسى كۇنى سەمەيلىك ءداستۇرلى ءانشى نۇريددەن يمانباەۆ ءسوزىن نەسىپبەك ايتوۆ, سازىن ەرلان رىسقالي جازعان «امىرە» ءانىن العاش رەت اقبۇلاق اۋىلىنىڭ ساحناسىندا ورىندادى.

2009 جىلى قىرىق جىل قىرعىن كورىپ, پوليگون زاردابىن تارتقان ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا سەپتەسۋ ماقساتىندا «ابىرالى-دەگە­لەڭ» قوعامدىق قورى قۇرىلعان بولاتىن. وسى قوعامدىق قور ايگىلى ءانشىنىڭ 130 جىل­دىعىنا وراي «امىرە قاشاۋباەۆ – 130 جىل» دەگەن مەرەيتويلىق مەدال شىعارتىپتى. قوردىڭ توراعاسى, سەمەيدەگى «اقشىڭ» كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباەۆ اتالعان مەدالدى ء«ان اتاسى – امىرە» رەس­پۋب­­ليكالىق فەستيۆالىنە قاتىسقان ءداس­تۇرلى انشىلەردىڭ بارلىعىنا سالتا­نات­تى تۇردە تابىس ەتتى. «امىرەنىڭ تو­يى وسىمەن شەكتەلمەيدى دەپ ويلايمىز.

بۇل توي سەمەي مەن وسكەمەندە ءوت­ۋى كەرەك. بۇل توي استانادا ءوتۋى كە­رەك», – دەگەن دەپۋتات سەمەي مەن وسكەمەننەن, استانادان كەلگەن اكىمدىك پەن مينيسترلىك وكىلدەرىنە ەل كوكەيىندە جۇرگەن تىلەكتى جەتكىزگەندەي بولدى. ەل كوكەيىندەگى تىلەك دەمەكشى, وسكەمەننەن كەلگەن وبلىستىق مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ازامات مۇحامەدچينوۆ پەن استانا­دان ات ارىتىپ جەتكەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ وكىلى بەكزات سما­عۇلوۆ «امىرە تويى وبلىس, رەسپۋبلي­كا كولەمىندە تويلانا ما؟» دەپ سۇرا­عان جۇرت­قا ء«وتىنىش-تىلەكتەرىڭىزدى باسشى­لىق­قا جەتكىزەمىز» دەپ كوڭىلدەرىن دەمدە­گەن­دەي بولعانى بار. قالاي بولارىن ۋا­قىت كورسەتەر.

اشىق الاڭداعى ساحنادا وتكەن ءان فەس­تيۆالىنەن كەيىن ۇلى ءانشىنىڭ ارۋا­عى­نا باعىشتالىپ اس بەرىلدى. ءتۇس اۋا تويعا جينالعان جۇرت اۋىل شەتىندەگى باي­گەتوبەنى بەتكە الىپ, ەلىمىزدىڭ ءار ايما­عىنان كەلگەن 12 بالۋاننىڭ كۇرەسىن, 25, 15 شاقىرىمعا شاپقان جۇيرىكتەردىڭ جا­رىسىن, قوي كوتەرگەندەردىڭ سايىسىن تا­ماشالادى. بايگەتوبەدەگى ويىن-ساۋىق كەش تۇسە ورتالىق الاڭداعى سەمەي­لىك ار­تىستەردىڭ كونتسەرتىنە ۇلاسىپ, مەرەي­توي­­لىق شارا سوڭىندا اۋىل تۇرعىندارى «امىرە» ءفيلمىن كورىپ, ۇيلەرىنە تار­قاس­تى.

ايگىلى ءانشىنىڭ تۋعان توپىراعى – اقبۇلاق اۋىلىنىڭ اكىمى نۇرتاي تولەۋ ۇلى ­امىرە قاشاۋباەۆتىڭ 130 جىل­دى­عىن شاعىن اۋىلدا اتاپ ءوتۋ وڭايعا تۇسپەگەنىن, شارانىڭ ويداعىداي بولۋىنا اقبۇلاق مەكتەبىنىڭ 50 جىلداعى تۇ­لەك­تەرى, وعان كورشىلەس تاڭات, بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى – قاينار اۋىلىنىڭ قا­لا­دا تۇراتىنى بار, دالادا تۇراتىنى بار ازاماتتارى ەرەكشە اتسالىسقانىن ايتادى. راسىندا, جىلدان جىلعا تۇرعىندار سانى سەلدىرەپ, ازايىپ بارا جاتقان, ءومىرى جوندەلمەيتىن جولى, قوسىلمايتىن باي­لانىسى بار اقبۇلاق اۋىلىندا مۇن­داي توي وتپەگەلى قاي زامان؟! نە بول­سا دا «ويداعى ەل مەن قىرداعى ەل» ارا­لا­سىپ, قاۋقىلداسىپ, وتكەن شۋاقتى شاق­تارىن ەسكە الىسقان, ارقا-جارقا بول­ىس­قان تاماشا, تاعىلىمدى توي ءوتتى. وسىن­داي الاقانداي اۋىلدان شىعىپ, الەمدى مويىنداتقان امىرەنىڭ 140 جىل­دىعى ەندى بۇلايشا وتە مە, وتپەي مە؟ ءبىر­تۋاردى تۋدىرعان مەكەن وعان دەيىن تۇرا ما, تۇرماي ما؟ حالىق قالا ما, قال­ماي ما؟ بىردەڭە دەپ بولجام ايتۋ دا قي­ىن. ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرۋعا ءماج­بۇرمىز...

ازامات قاسىم,

«ەگەمەن قازاقستان»

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

سەمەي قالاسى,

اقبۇلاق اۋىلى