استىققا وراق تۇسكەن شاق

ەگەر ەلىمىزدىڭ وتكەن جىلى 19,3 ميلليون توننا استىق العاندىعىن, ونىڭ 14,8 ميلليون تونناسىن بيداي قۇراعاندىعىن ەسكە الساق, حالىقارالىق استىق كەڭەسىنىڭ بيىلعى بولجامى ەداۋىر دەڭگەيدە تومەن بەلگىلەنگەندىگىن بايقاۋعا بولادى.

ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە باستالىپ كەتكەن استىق باستىرۋ ناۋقانىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرى حالىقارالىق ۇيىم بولجامىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتكەندەي. وسى وڭىرلەردەگى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنىڭ «قازاق زەرنو» سايتى جاريالاعان مالىمەتتەرى بو­يىنشا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 17 شىلدەسىندە وڭتۇستىك وڭىرلەردە ازىرگە 354,6 مىڭ توننانىڭ استىعى باستىرىلعان, ياعني ەگىس القاپتارىنىڭ 16,7 پايىزى جينالعان. ءار گەكتاردىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 20 تسەنتنەردى قۇراعان. ال ءدال وسى مەرزىمدە بىلتىر وسى وڭىردەن 498,9 مىڭ توننانىڭ استىق ءونىمى باستىرىلىپ, ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 22,7 تسەنتنەردەن ءونىم الىنعاندىعىن ەسكەرسەك, بيىل بىلتىرعىداي ونىمگە قول جەتكىزۋ قيىنعا تۇسەتىندىگىن بايقاۋعا بولادى.

راس, جەرىنىڭ كەڭدىگىنەن قازاقستاندا ارتىق استىق ءوندىرۋ پروبلەماسى بۇرىننان بار. كەڭەس وداعى كەزىندە بۇل پروبلەما سەزىلمەيتىن. كەرىسىنشە قامباعا ميل­ليارد پۇت استىق قۇيىلعان جىلدارى ەرەكشە ماراپاتقا يە بولىپ جاتاتىنبىز. ال ەلىمىز نارىقتىق قاتىناستارعا كوشىرىلگەننەن بەرى مول وسكەن استىقتى سىرتقا شىعارىپ ساتۋ كەزىندە بۇل جاعدايدىڭ باعاعا ەداۋىر اسەر ەتەتىندىگى بەلگىلى بولدى. استىق مول وسكەن جىلدارى ونى ساقتاۋ پروبلەماسىمەن قاتار باعانىڭ قۇلدىراۋى دا ءجيى سەزىلىپ, ديقان قاۋىمنىڭ ەڭبەگى ەش كەتكەن جاعدايلار كەزىكتى. وسى پروبلەمانىڭ ءبىر شەشىمى رەتىندە ەگىس القاپتارىنىڭ كولەمىن ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتى العا شىقتى. ءسويتىپ استىقتىڭ ارتىق ەگىس كولەمى بىرتە-بىرتە قىسقارتىلىپ, ونىڭ ورنىنا وزىمىزگە جەتپەيتىن, باعاسى جوعارى باسقا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى ەگىلە باس­تادى.

وسى ساياساتقا سايكەس قازاقستان بيىل ەگىس القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ جوسپارى بو­يىنشا بيداي ەگىستىكتەرىنىڭ كولەمىن 500 مىڭ گەكتاردان استامعا قىسقارتا ءتۇسۋدى كوزدەگەن ەدى. بۇل جايىندا ۇكىمەتتە كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ بارىسى تۋرالى بايانداعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ارمان ەۆنيەۆ تاعى دا اتاپ ءوتتى. «الدىن الا بەرىلگەن مالىمەتتەر بو­يىنشا بيىل ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ جالپى ەگىس كولەمى 21,8 ميلليون گەكتاردى قۇراپ, بىلتىرعى كولەمدە قالماق. سونىڭ ىشىندە استىق داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمى 14,7 ميلليون گەكتاردى قۇراسا, مۇنداعى بيدايدىڭ ۇلەسى 11,4 ميلليون گەكتار بولادى دەپ جوسپارلاندى. وسىعان سايكەس بيداي ەگىستىگىنىڭ كولەمى بيىل بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 544 مىڭ گەكتارعا ازايا تۇسۋگە ءتيىس» دەگەن ەدى ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر.

سونىمەن قاتار بيىلعى اۋا رايى جاعدايى دا ەگىس شىعىمدىلىعىنا ەلەۋلى اسەر ەتەتىندىگى انىق. قازاقستانداعى استىق داقىلدارىنىڭ وراسان زور بولىگى كليماتتىق تۇرعىدان تاۋەكەلدى ايماقتاردا شوعىرلانعاندىقتان بۇل فاكتوردىڭ ماڭىزىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسا كەرەك. ازىرگە بيىلعى اۋا رايىنا بالەندەي وكپە جوق. دەگەنمەن كوكتەمنىڭ سالقىن بولىپ, جازدىڭ جاي شىعۋى, ونىڭ ۇستىنە سوڭعى كەزدەرى كۇننىڭ ىسىپ تۇرىپ الۋى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان ديقان قاۋىمدى ەداۋىر ابىگەرگە تۇسىرگەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. سەبەبى, ازىرگە ءوزىنىڭ ءوسۋ ساتىلارىنان تولىق وتپەگەن استىق مەزگىلى جەتپەي ءپىسىپ كەتىپ, شىعىمدىلىققا ەداۋىر اسەر ەتۋى جانە ىسىراپقا ۇرىنۋى مۇمكىن.

بىراق ازىرگە قورقىنىشتى ەشتەمە جوق كورىنەدى. ماسەلەن قوستاناي وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى سەمباي ساعىندىقوۆ بۇل جونىندە: «سوڭعى كەزدەرى وڭىرىمىزدە تۇراق­تاپ تۇرىپ العان ىستىق كۇندەر اۋىلشا­رۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ وسۋىنە ەداۋىر قولايسىزدىق كەلتىرگەنىمەن ازىرگە ەگىس القاپتارىنىڭ جاعدايى جامان ەمەس. ءبىز بۇل ماسەلەگە ارنايى زەرتتەۋ جاساپ كوردىك. 4 ميلليون 48 مىڭ گەكتار ەگىستىكتىڭ 3 ميلليون 93 مىڭ گەكتارى نەمەسە 76 پا­يىزى – جاقسى جاعدايدا, 940 مىڭ گەكتارى نەمەسە 23 پايىزى – قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە, تەك 14 مىڭ گەكتارى نەمەسە 0,3 پايىزى عانا ناشار جاعدايدا ەكەندىگىن انىقتادىق» دەيدى.

سونىمەن بيىل استىق داقىلدارىنىڭ, اسىرەسە, قازاقستاننىڭ نەگىزگى اۋىلشا­رۋا­شىلىق ءونىمى بيدايدىڭ كولەمى بىلتىر­دان تومەن بولاتىندىعى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولا تۇسكەندەي. بىراق بۇدان كەلەتىن زيان دا جوق سەكىلدى. ويتكەنى ونىڭ شىعىمدىلىعى جىلدار بويى قالىپتاسقان دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتىلدى. كەرىسىنشە, استىق باعاسىنىڭ وسۋىنەن ءۇمىت بار. قازاقستاننىڭ ساۋدا بيرجاسىنداعى 3 سىنىپتى بيداي تونناسىنىڭ باعاسى ازىرگە 40-45 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا قۇبىلىپ تۇر. ۋاقىت وتە كەلە كوتەرىلە ءتۇسۋى دە ابدەن مۇمكىن.

استىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بيىل­عى ناۋقاننىڭ ءبىر جاڭالىعى  كوكتەمگى دالا جۇمىستارى كەزىندە شارۋالارعا بولىنەتىن جەڭىلدىكتى ديزەل وتىنى بيىل العاش رەت ەلەكتروندى فورمات جاعدايىندا بولىنە باستادى. ازىرگە بۇل ءۇردىس پاۆلودار وبلىسىنان باستاۋ الىپ وتىر. وسى ەلەكتروندىق پلاتفورمانى ازىرلەگەن مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەندى وعان باسقا دا وڭىرلەردى قوسۋعا بولادى, تەك ءوڭىر باسشىلارىنىڭ وسى ىسكە دەگەن ىنتاسى قاجەت. ال جەڭىلدىكتى جانار-جاعار مايدى ونلاين قىزمەتى ارقىلى ءبولۋدىڭ تيىمدىلىگى ۇلكەن بولماق. ويتكەنى وسى ارقىلى بيۋروكراتتىق كەدەرگىلەر ازايىپ, ءبولۋ جۇمىستارى اشىق جانە قولايلى جۇرگىزىلمەك.

سۇڭعات ءالىپباي,

«ەگەمەن قازاقستان»