جول-كولىك وقيعاسىن ازايتۋداعى شەتەل تاجىريبەسى

«ەۋروپالىق دەرەكتەردە» جانە 2015 جىلعى «الەمدەگى جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك جاعدايى تۋرالى» باياندامادا 53 مەملەكەتتەگى احۋال قاراستىرىلعان. باياندامادا ددسۇ-نىڭ ەۋروپالىق وڭىر­دەگى جول-كولىك وقيعاسىن ازاي­تۋعا باعىتتالعان جوبا­لارى ءساتتى جۇزەگە اسقانى كور­سەتىلگەن. 2010 جىلدان بەرى ەۋروپالىق ايماقتا جول-كو­لىك وقيعاسىنان قازا تابۋ فاك­تورلارى 2013 جىلمەن سا­لىستىرعاندا 8,1 پروتسەنتكە كەمىگەن.

قازاقستانعا كەلسەك, جول-­كولىك وقيعالارى سالدارى­نان ادامداردىڭ مەرت بولۋ فاكتورلارى اۆتوكولىكتەر سانىنىڭ وسۋىمەن بىرگە كوبەيىپ بارادى. قازا تاپقانداردىڭ باسىم بولىگى جۇمىسقا قابىلەتتى جاستاعىلار. رەسپۋبليكا اۋرۋحانالارىنا تۇسكەندەردىڭ 1/3 جول-كولىك وقيعاسىنان جارالانعاندار. رەسپۋبليكا جولدارىندا قازا تاپقاندار سانىنىڭ وسكەنى سونشا, سيريا مەن اۋعانستانداعى سوعىستا مەرت بولعاندارمەن تەڭەسۋگە جاقىن ەكەنىن ايتادى ماماندار.

جىل سايىن ەلىمىزدە جول-كولىك وقيعالارىنان 3 مىڭنان استام ادام قازا تاۋىپ, 30 مىڭنان استام ادام جاراقات الادى ەكەن. قازاقستاندا جول اپاتى كەزىندە قازا تابۋ قاتەرى نورۆەگيامەن سالىستىرعاندا 11 ەسەگە جوعارى دەسەدى. بۇل تۋرالى دۇنيەجۇزىلىك بانك جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەردە اي­تىل­عان.

سالىستىرۋ ءۇشىن ىلگەرى­رەكتەگى دەرەكتى مى­سال­عا الساق, 2013 جىلى قازاقستاندا جول-كولىك وقيعالارىنان 3233 ادام قازا تاپقان. ياعني كۇ­نىنە 9 ادام جولدا باقيلىق بولدى. بۇل ءولىم كور­سەتكىشى 100 مىڭ تۇرعىنعا 15,5-تەن كەلەدى دەگەن ءسوز. ال شۆەتسيادا وسى مەرزىم ىشىندە 100 مىڭ ادامعا 2,8 كور­سەتكىشى ءتان. 3233 قازا تابۋ وقيعاسىنىڭ 61 پروتسەنتى (1972 ادام مەرت بولعان) ءتورت دوڭگەلەكتى كولىكتەردىڭ كە­سىرىنەن بولعان. 23 پروتسەنتىنە (744 ادام) جاياۋ جۇرگىنشى كىنالى ەكەن.

جول-كولىك وقيعاسىن قالاي ازايتۋعا بولادى؟ ماماندار ماكسيمالدى جىلدامدىقتى 5 پايىزعا ازايتقان جاعدايدا ادام شىعىنى 30 پايىزعا كەمي­تىنىن ايتادى. قالادا رۇق­سات ەتىلگەن ماكسيمالدى جىل­دامدىقتى 60 كم/س-تان 50 كم/س دەڭگەيىنە جەتكىزۋ كە­رەك. ال مەكتەپتەر مەن تۇر­­عىن ۇيلەردىڭ ماڭىندا 20 كم/س-قا دەيىن ازايتۋ قا­جەت. الدىڭعى ورىندىقتا قا­ۋىپ­سىزدىك بەلدىگىن قولدانۋ ادام شىعىنىن 50 پايىزعا ازاي­تاتىنىن زەرتتەۋلەر دا­لەلدەگەن. ال ارتقى ورىن­دىقتا قاۋىپسىزدىك بەلدىگىن تاعۋ كىسى ءولىمىن 75 پايىزعا دەيىن بولدىرمايدى. سونداي-اق بالالارعا ارنالعان قا­ۋىپ­سىزدىك قۇرىلعىلارى با­لا­لاردىڭ جول-كولىك وقي­عاسىنان قازا تابۋىن 54-80 پروتسەنت دەڭگەيدە بولدىرمايدى. جول كولىك وقيعاسىنىڭ ورىن الۋىنا نەگىزى فاكتورلار – جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ەرەجەلەرىن مۇقيات ساق­تا­ماۋى, ىشىمدىك ءىشىپ جول­عا شىعۋ جانە جاياۋ جۇر­گىن­شىلەردىڭ رۇقسات ەتىلمەگەن جەردەن ءوتۋى.

باس پروكۋراتۋرانىڭ مالى­مەتىنە سۇيەنسەك, رەسپۋب­ليكا بويىنشا جول-كولىك وقي­­عا­لارىنىڭ 30 پايىزى ال­­ماتى قالاسىندا ورىن الا­­تى­نى انىقتالعان. 2015 جىلى ال­ماتىدا 3 565 جول-كولىك وقي­عاسى تىركەلگەن. بۇل رەس­پۋبليكا بويىنشا جوعار­ى كورسەتكىش. جول-كولىك وقي­عاسى سولتۇستىك قاز­اق­ستاندا (166) از ەكەن.

جول-كولىك وقيعالارىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى وزگەرىسسىز قالۋ­دا. اپاتتى جاعدايعا 90 پايىز جاعدايدا جۇرگى­زۋ­شى كىنالى ەكەندىگى انىق­تالعان. الدىڭعى جىلى جۇر­گىزۋشىلەردىڭ كەسىرىنەن 11 174 اپات ورىن العان. ولاردىڭ 386-سى ىشىمدىك ىشكەن نەمەسە ەسىرتكى شەگىپ كولىككە وتىرعان. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە اۆتوبۋس, تروللەيبۋستاردىڭ جۇر­گىزۋشىلەرى وتىراتىن كابيناسىنا «جۇرگىزۋشىگە كەدەرگى كەلتىرمەڭىز!» دەگەن ەسكەرتپە جازۋ ءىلىنۋشى ەدى. ول ۋاقىتتا قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرى بار نازارىن كولىك ايداۋعا اۋداراتىن.

بۇگىندە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنىڭ ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسىپ, ءتىپتى حابارلاما جازىسىپ كولىك ايدايتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. ال قوعامدىق كولىككە كوبى­نەسە مەكتەپ وقۋشىلارى مەن زەينەتكەر قارتتار مىنە­تىنى بەلگىلى. وسى ورايدا شە­تەل­دىك تاجىريبەدەن ۇلگى تۇ­تار مىسالدار كەلتىرۋگە تۋ­را كەلەدى.

جاپونيانىڭ Toyota Motor­­ كورپوراتسياسى KDDI تەلە­كوم­مۋنيكاتسيالىق كوم­­­پا­نياسىمەن بىرىگىپ, سون­­داي-اق Komeda كافەلەر جەلى­سىنىڭ قولداۋىمەن Driving Barista دەگەن قۇرىلعى جاساپ شىعاردى. بۇل قۇرىلعى جۇرگىزۋشىلەردى كولىكتى ايداۋ كەزىندە سمارتفوننان باس تارتۋعا ماجبۇرلەيدى. جاڭا ءموبيلدى قوسىمشانى كەز-كەلگەن سمارتفونعا ورناتۋعا بولادى. جۇرگىزۋشى بۇل قوسىمشانى پايدالانۋ ءۇشىن كولىكە وتىراردا سمارتفونىن توڭكەرىپ قويۋى كەرەك.

سمارتفون توڭكەرىلىپ جات­قان كەزدە جۇرگىزۋشىگە جۇرگەن ۋاقىتىنا قاراي ۇپاي جينالادى. جۇرگىزۋشى ۇيالى تەلەفوندى پايدالانباي 100 شاقىرىم ءجۇرىپ وتسە, Komeda كافەسىنەن تەگىن كوفە ءىشۋ مۇم­كىندىگىنە يە بولادى. بۇ­دان كەيىن جۇرگىزۋشىگە ءار­بىر 200 شاقىرىم ءۇشىن وسى كافەدەن تەگىن كوفە ىشۋگە ارنالعان كۋپون بەرىلەدى. ال جۇرگىزۋشى كولىك ىشىندە بايقاۋسىزدا سمارتفونىنا قول سوزسا, جيناعان ۇپايلارى كۇيىپ كەتەدى ەكەن. اتالمىش جوبا جا­پونياداعى ەڭ كوپ جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن ايچي پرەفەكتۋراسىندا جۇزەگە اسا باستادى.

جول ساپاسى جونىنەن الەمدە الدىڭعى ورىندا­ تۇرعان ۇلىبريتانيا جول­­دا مەرت بولعانداردىڭ سا­نى جونىنەن ەڭ تومەنگى كور­سەتكىشكە يە. 100 مىڭ تۇر­عىنعا 5,4 دەڭگەيدە. بۇل ەلدە 1970 جىلدان بەرى جول-كولىك وقيعاسىنان قازا تاپقاندار سانى ازايىپ كەلەدى. جاياۋ جۇرگىنشىلەردى قاعىپ كەتۋ وقيعاسى 40 جىلدا 78 پايىزعا ازايعان. بۇل ەلدە كولىك ايداپ وتىرىپ تەمەكى شەگۋگە, تاماق ىشۋگە بولمايدى. اق­پارات قۇرالدارىنان بەل­گىلى بولعانداي, سولتۇستىك ۋەلس­تە اۆتوكولىك ايداپ بارا جاتىپ, ماكارون جەگەنى ءۇشىن گول­لانديالىق جۇرگىزۋشى سەگىز اپتاعا قامالدى. جۇرگى­زۋشىنىڭ كولىك ىشىندە تاماق جەپ وتىرعانىن پوليتسەي تىك­ۇشاعى بايقاپ قالعان.

اقش-تا دا جول-كولىك وقي­عالارى ازايۋدا. بۇل مەم­لەكەتتىڭ بارلىق شتاتتارىندا ۇيالى تەلەفون ۇستاپ كولىك ايداۋعا تىيىم سالىنعان. اقش-تا كولىك باسقارىپ وتىرىپ ۇرسىسقان جۇرگىزۋشىلەر تۋرالى اقپارات­تى پوليتسياعا جەتكىزۋ ءۇشىن ارنايى تەلەفون ءنومىرى ىسكە قوسىلعان.

ءيا, جول-كولىك وقيعا­لا­رىنىڭ الدىن الۋ تەك قۇ­زىر­لى ورگانداردىڭ جۇمىسى ەمەس. بۇل بۇكىل ەل بولىپ اتسالىساتىن, قوعام بولىپ ويلاناتىن ءىس. اسىرەسە وقۋشىلار كوشەدەن باعدارشامنىڭ جاسىل ءتۇسى جانعاننىڭ وزىندە كەلە جاتقان كولىك توقتادى ما, جاقسىلاپ قاراپ الىپ, وتكەنى ءجون. ويتكەنى سوڭعى كەزدە قالا ىشىندە بايقايتىنىمىز, كەيبىر اۆتوكولىك يەلەرى جاسىل جانسا دا بىردەن توقتاماي, جىلدامدىعىن تەجەي الماي, جولاقتان اسىپ بارىپ توقتاپ جاتادى. وقۋشىلار كەش­قۇرىم جالعىز ءوزى كوشەگە شىقپاعانى ءجون. ويتكەنى بۇل جۇرتتىڭ جۇمىستان قايتىپ, كوشەگە اۆتوكولىكتەر لىق تولاتىن مەزگىل ەكەنى ايت­پاسا دا تۇسىنىكتى. كەي­بىر جۇرگىزۋ­شىلەردىڭ جان-جاعى­نا قاراماي باستىرمالاتا جۇرەتىنى, كەي ادامداردىڭ كولىكتى رۇقسات ەتىلمەگەن تروتۋارلارعا, مەكتەپ, با­لاباقشا اۋلاسىنا وتە جا­قىن قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. جالپى اۋىل بولسىن, قالا بولسىن, ەرەسەكتەردىڭ بار­لىعى جاپپاي اۆتوكولىك تىزگىندەگەن زامان بولعان سوڭ, جاياۋ جۇرگىنشىلەر كوشەنىڭ قاي بولىگىندە بولسىن مۇقيات بولعانى ابزال. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەن ءسوزدى اتام قازاق بەكەر ايتپاعان.

شارافات جىلقىباەۆا,

جاپونتانۋشى