ابىلاي حاننىڭ قىلىشى

ءتورت قاباتتان تۇراتىن عيما­راتتا اتاۋلى 15 زال بار. سو­نىڭ ءبىرى  «قارۋلار كوللەكتسياسى» دەپ اتالادى. وسىندا  كونە جانە جاڭا زامان قارۋ-جاراق تۇرلە­رى ساقتالعان. بۇلاردىڭ دەنى ەلباسىنا سىيلانعان دۇنيەلەر ەكەن. وسى جادىگەرلەردىڭ قاق تورىندە قازاق قوعامى ءۇشىن اسا قا­دىرلى تۇلعا ابىلايدىڭ قىلى­شى تۇر. ناقتىراق ايتساق, قىلىشتىڭ جەتەسىنەن سۋىرىلعان سىنىعى. ونى 2004 جىلى بەلگىلى تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ تۋعان قىزى نۇريا (نايليا) ەرمۇقانقىزى ەلباسى ن.نازارباەۆقا سىيلاعان. سودان بەرى وسىندا. جادىگەرگە قاتىستى بەرىلگەن عىلىمي تۇسى­نىك­­تەمەدە, بۇل قىلىش رەسەي پات­­شايىمى ءى ەليزاۆەتا تارا­پىنان ابىلايعا بەرىلگەن سىيلىق دەلىنگەن. 

بۇل وقيعا جايلى 1961 جىلى الماتىدا ورىس تىلىندە جارىق كورگەن «XVI-XVIII عاسىرلارداعى قازاق-ورىس قاتىناستارى» دەيتىن ەڭبەكتەگى رەسەي سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنىڭ انىقتاماسىندا اتالمىش سىيلىق 1758 جىلدىڭ 29 قاڭتارىندا قۇپيا كەڭەسشى نەپليۋەۆ پەن ەلشى تەۆكەلەۆتىڭ  ۇسىنىسىنا سايكەس جاسالعانى جانە قىلىشتىڭ باعاسى 120 رۋبل ەكەندىگى جازىلعان. ول زاماندا بۇل  (جىلقى 5 رۋبل) وتە قىمبات سوما. 

جوعارىداعى قىلىش جايلى بايانداعان مەكەمە باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بوتاكوز قايىپوۆا حانىم جادىگەردىڭ سابى ەرتەدە وتە قىمبات گاۋھار تاستارمەن اشەكەيلەنگەنىن ايتادى. بىراق بۇل اشەكەيلەر جولاي جوعالعان. 

وسىناۋ قىلىش-جادىگەر تۋ­­را­لى كەزىندە عالىم شو­­قان ءۋا­ليحانوۆ تا جازعان ەكەن. عا­لىمنىڭ 1961 جىلى ال­ما­تىدا جارىق كورگەن بەس توم­دى­­عى­نىڭ ءبىرىنشى تومىنىڭ 211-بەتىندە 1876 جىلدىڭ جا­­زىن­­دا پەتەربوردا وتكەن وريەن­­تا­ليس­تەر كورمەسىنە اكەسى شىڭ­عىس ءوز قولىندا ساقتالعان كونە مۇ­را­لاردى جىبەرگەنىن, ونىڭ ىشىن­دە وسى قىلىش تا بولعانى ايتىلادى. 

مۋزەيدە ساقتالعان قىلىش سى­نىعىنىڭ ەكى بەتىندە ەسكى ورىس جانە شاعاتاي تىلىندە التىندى قاقتاۋ ارقىلى سوزدەر جازىلعان. ونىڭ ورىسشاسى «بو­جيەيۋ ميلوستيۋ ەليزاۆەتا پەرۆايا يمپەراتريتسا ي سامودەرجيتسا ۆسەروسسيسكايا پوجالوۆالا سەيۋ سابليۋ پودداننوگو سۆوەگو كيرگيس-كاساتسكوگو ابلايا سولتانا زا ەگو ۆرنۋيۋ سلۋجبۋ ۆ سانكت-پەتەربۋرگ 1758 گودا» دەلىنسە, ەكىنشى بەتىندەگى شاعاتايشا جازۋ وسىنىڭ اۋدارماسى ءتارىزدى. 

بەكەن قايرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»