بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك شاحماتشىلارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ۆەنگريالىق يۋديت پولگار ايەلدەردىڭ باسەكەسىنە قاتىسۋدان سانالى تۇردە باس تارتىپ, ءوز قالاۋى بويىنشا ەركەكتەردىڭ دۋىنا قوسىلدى.
وسىدان التى جىل بۇرىن استاناداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن ينتەراكتيۆتى ءدارىسى كەزىندە قازاقستاننىڭ اسا دارىندى شاحماتشىسى جانسايا ابدىمالىك ەلباسىنا «شاحمات ساباعىن مەكتەپتە وقىتۋعا قالاي قارايسىز؟» دەگەن ساۋال قويعان ەدى. مەملەكەت باسشىسى «شاحمات ويىنى ادامنىڭ اقىل-ويىن دامىتادى. ەسەپتەۋگە ۇيرەتەدى. مەملەكەت باسقاراتىن ادام مىندەتتى تۇردە شاحمات ويناۋى كەرەك. مەن دە وينايمىن. بىراق سەن سياقتى وينايمىن دەپ ايتا المايمىن, جانسايا. مەن سەنىڭ ءاربىر قادامىڭدى, جەتىستىگىڭدى باقىلاپ وتىرامىن. سەنىڭ اياق الىسىڭا قۋانىشتىمىن» دەپ جاۋاپ قايتارعانى ەسىمىزدە.
وركەنيەتتى مەملەكەتتەردە بيلىك باسىنداعى ازاماتتاردىڭ شاحماتتى دامىتۋعا ايرىقشا قۇلشىنىس تانىتۋى بەكەر ەمەس. «ويلىلار ويىنى» دەگەن اتاۋعا يە سپورتتىڭ بۇل ءتۇرى بىلىمدىلىك پەن بىلىكتىلىكتى, اقىل مەن پاراساتتى, ۇشقىرلىق جانە ۇتقىرلىقتى, فيزيكالىق پەن پسيحولوگيالىق دايارلىقتى, زەرەكتىلىك پەن تاپقىرلىقتى, شىدامدىلىق پەن جيناقىلىقتى سول سياقتى وزگە دە قاسيەتتەردى تالاپ ەتەدى. سول سەبەپتى دە اسا ماڭىزدى جارىستار مەن الەمدىك ءتاج ءۇشىن وتەتىن باسەكەنى جەر بەتىندەگى ميلليونداعان ادامدار تاماشالاۋعا ەرەكشە قۇشتار.
سونىمەن قاتار شاحمات تەك ينتەللەكتۋالدى ويىن عانا ەمەس, بۇل جارىستارعا بىردەن ساياسي سيپات بەرىلەتىنى دە بارشاعا ءمالىم. اسىرەسە حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كسرو مەن اقش اراسىنداعى قىرعي-قاباق سوعىستىڭ ءورشىپ تۇرعان تۇسىندا ونداي جايتتار انىق اڭعارىلاتىن. قوس مەملەكەتتىڭ وعلاندارى ءوزارا شەبەرلىك بايقاسقان كەزدە «قايسى كۇشتى: كەڭەس وداعى ما, الدە امەريكا ما؟», «قاي جۇيە مىقتى: سوتسياليزم بە, الدە كاپيتاليزم بە؟» دەگەن سانسىز ساۋالدار تۋىندايتىن. الپاۋىتتاردىڭ ايقاسىن كورۋ ءۇشىن قاتارداعى قاراپايىم كورەرمەندەردى ايتپاعاندا, بيلىك باسىنداعى شەندىلەردىڭ وزدەرى تاۋلىگىنە بىرنەشە ساعات بويى تەلەديداردىڭ الدىندا تاپجىلماي تەلمىرىپ وتىراتىن.
شاحمات سايىستارىندا تەڭدەسسىز ونەرىمەن تورتكۇل دۇنيەنى تامساندىرىپ, ءوز ءداۋىرىنىڭ دارابوزدارى بولعان تۇلعالار از ەمەس. پراگادا دۇنيەگە كەلىپ, كەيىننەن اقش-قا قونىس اۋدارعان ۆيلگەلم ستەينيتس ءحىح عاسىردىڭ فەنومەنى سانالسا, ەمانۋەل لاسكەر (گەرمانيا), حوسە راۋل كاپابلانكا (كۋبا), الەكساندر الەحين (رەسەي-فرانتسيا), ماكس ەيۆە (گوللانديا), ميحايل بوتۆيننيك (كسرو), ۆاسيلي سمىسلوۆ (كسرو), ميحايل تال (كسرو), تيگران پەتروسيان (كسرو), بوريس سپاسسكي (كسرو), روبەرت فيشەر (اقش), اناتولي كارپوۆ (كسرو-رەسەي) جانە گاري كاسپاروۆتىڭ (كسرو-رەسەي) حح عاسىردا داڭقتارى دۇركىرەپ تۇردى. ال ءححى عاسىردا ۆلاديمير كرامنيك (رەسەي), الەكساندر حاليفمان (رەسەي), ۆيشۆاناتان اناند ء(ۇندىستان), رۋسلان پونومارەۆ (ۋكراينا), رۋستام قاسىمجانوۆ (وزبەكستان), ۆەسەلين توپالوۆ (بولگاريا) جانە ماگنۋس كارلسەننىڭ (نورۆەگيا) ورەلى ونەرىنە سۇيسىندىك. جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعانداردىڭ بارلىعى دا ءار جىلدارى الەم چەمپيونى دەگەن اتاققا قول جەتكىزگەن ساڭلاقتار.
ايەلدەر اراسىندا ۆەرا مەنچيك (رەسەي-چەحوسلوۆاكيا- ۇلىبريتانيا), ليۋدميلا رۋدەنكو (كسرو), ەليزاۆەتا بىكوۆا (كسرو), ولگا رۋبتسوۆا (كسرو), نونا گاپرينداشۆيلي (كسرو), مايا چيبۋردانيدزە (كسرو), سە تسزيۋن (قىتاي), جۋجا پولگار (ۆەنگريا), چجۋ چەن (قىتاي), انتوانەتا ستەفانوۆا (بولگاريا), سيۋي يۋيحۋا (قىتاي), الەكساندرا كوستەنيۋك (رەسەي), حوۋ يفان (قىتاي), اننا ۋشەنينا (ۋكراينا), ماريا مۋزىچۋك (ۋكراينا), تان چجۋني (قىتاي) جانە تسزيۋي ۆەنتسزيۋن (قىتاي) ءار جىلدارى الەم چەمپيونى اتاندى. وسى ورايدا مىنا ءبىر جايتقا دا نازار اۋدارعان ءجون: بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك شاحماتشىلارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ۆەنگريالىق يۋديت پولگار ايەلدەردىڭ باسەكەسىنە قاتىسۋدان سانالى تۇردە باس تارتىپ, ءوز قالاۋى بويىنشا ەركەكتەردىڭ دۋىنا قوسىلدى. سەبەبى نازىك جاندىلار اراسىندا ەشكىم وعان قارسىلىق كورسەتىپ جارىتپادى.
بۇگىنگى تاڭدا ەرلەر اراسىنداعى الەمدىك رەيتينگتە نورۆەگيالىق ماگنۋس كارلسەن كوش باستاپ تۇر. 27 جاستاعى سكانديناۆيالىق ساڭلاق 2013 جىلى الەم چەمپيونى اتاعىن ولجالادى. سودان بەرى ول سول بيىكتەن تومەندەگەن جوق. ەكىنشى ورىندا – 27 جاستاعى اقش-تىڭ مىقتىسى فابيانو كارۋانو. ءۇشىنشى ساتىعا ازەربايجاننىڭ ماقتانىشى, 33 جاستاعى شاحريار مامەدياروۆ جايعاستى. ءتورتىنشى جانە بەسىنشى ورىنداردا – 25 جاستاعى قىتايلىق دين ليجەن مەن 43 جاستاعى رەسەيلىك ۆلاديمير كرامنيك. سونداي-اق, «توپ-10» شاحماتشىلار ساناتىنا گوللانديالىق انيش گيري, امەريكالىق ۋەسلي سو, فرانتسيالىق ماكسيم ۆاشە-لاگراۆ, اقش-تىڭ تاعى ءبىر وكىلى حيكارۋ ناكامۋرا مەن رەسەيلىك سەرگەي كارياكين ەنىپ وتىر.
الەمدىك رەيتينگتەگى «توپ-50» شاحماتشىلار قاتارىندا مىنا مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى بار: رەسەي – 13 ويىنشى, قىتاي – 6, ازەربايجان مەن اقش – 4 ء ۇندىستان مەن ۋكراينا – 3, فرانتسيا, بولگاريا, پولشا, ۆەنگريا, انگليا – 2, نورۆەگيا, گوللانديا, ارمەنيا, ۆەتنام, چەحيا, يسپانيا جانە يزرايل – 1. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاننىڭ بىردە-ءبىر شاحماتشىسىن ۇزدىك 50 تۇرماق, تاڭداۋلى 100 ويىنشىنىڭ دا قاتارىنان كەزىكتىرە المادىق.
ەسەسىنە ايەلدەر رەيتينگىندەگى جاعدايىمىز جاقسى. «توپ-50» ويىنشىنىڭ قاتارىندا ەكى بىردەي قاراكوزىمىز بار. ولار – استانالىق دينارا سادۋاقاسوۆا مەن الماتىلىق جانسايا ابدىمالىك. 21 جاستاعى دينارا رامازانقىزى فيدە تىزىمىندە 15-ورىندا تۇرسا, 18 جاستاعى جانسايا دانيارقىزى 16-ساتىعا تۇراقتادى. بۇرىن-سوڭدى قازاقستاننىڭ بىردە-ءبىر ويىنشىسى وسىنداي بيىكتەن كورىنگەن جوق ەدى. سول سەبەپتى دە ەلىمىزدە ايەلدەر شاحماتى ورلەۋ كەزەڭىن باسىنان كەشىرۋدە دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ارۋلار اراسىندا قىتايدىڭ قوس مىقتىسى كوش باستاپ تۇر. ولار – 24 جاستاعى حوۋ يفان مەن 27 جاستاعى تسزيۋي ۆەنتسزيۋن. ۋكراينالىق اننا مۋزىچۋك ۇزدىك ۇشتىكتى قورىتىندىلاسا, ودان كەيىنگى ورىنداردا رەسەيلىك ەكاتەرينا لاگنو, الەكساندرا كوستەنيۋك جانە ۆالەنتينا گۋنينا. سونىمەن قاتار, قىتايلىق لەي تينتسزە, ۋكراينالىق ماريا مۋزىچۋك, گرۋزيالىق نانا دزاگنيدزە جانە رەسەيدىڭ تاعى ءبىر مىقتىسى الەكساندرا گورياچكينا وزىق وندىقتىڭ قاتارىندا.
ال «توپ-50» ويىنشىنىڭ ساناتىندا مىنا مەملەكەتتەردىڭ شاحماتشىلارى بار: رەسەي – 11 ويىنشى, قىتاي – 9, گرۋزيا – 4, ۋكراينا – 3, قازاقستان, فرانتسيا, پولشا, اقش – 2, ءۇندىستان, بولگاريا, گەرمانيا, ليتۆا, تۇركيا, شۆەتسيا, ازەربايجان, انگليا, يران, ۆەنگريا, كاتار, گرەكيا, رۋمىنيا, يسپانيا جانە كۋبا – 1.
مىنە, شاحماتشىلاردىڭ قازىرگى كەزدەگى الەمدىك رەيتينگى وسىنداي. ءبىز ەندى قازاق قىزدارىنا بۇگىنگىدەن دە بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋىنا تىلەكشىمىز. ال ەرلەرىمىز نامىسىن قامشىلاپ, الداعى كۇندەرى ۇزدىكتەر قاتارىنا قوسىلۋعا بارىنشا كۇش سالۋعا ءتيىس.
عالىم سۇلەيمەن, «ەگەمەن قازاقستان»
الماتى