ولاردا نەگىزىنەن تەك باتىستىق عالىمدار مەن عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ەڭبەكتەرى, كوزقاراستارى كەلتىرىلگەن. ال فيلوسوفيا, مادەنيەتتانۋ, ءتىپتى الەۋمەتتانۋ سياقتى عىلىمداردىڭ مازمۇنىنا قاتىستى شىعىس ەلدەرى عۇلامالارى مەن زاماناۋي اۆتورلارىنىڭ جۇمىستارى دا از ەمەس.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءبىر جىل بۇرىن جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلعانداي «...گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا الەمدەگى ەڭ جاقسى 100 وقۋلىقتى ءارتۇرلى تىلدەردەن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, جاستارعا دۇنيە جۇزىندەگى تاڭداۋلى ۇلگىلەردىڭ نەگىزىندە ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك جاساۋ» ماسەلەسى تۇرعانى انىق. سول وقۋلىقتاردىڭ العاشقى ءبىر توبى رەتىندە 18 كىتاپ قازاقشاعا اۋدارىلدى. وسى جۇمىسقا عىلىمي رەداكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ قاتىسقان ادام رەتىندە, جۇمىس بارىسىندا جيناقتالعان: رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءمانى مەن مۇددەسى قانداي, سول مۇددەنى ورىنداۋدا شەتەلدىك وقۋلىقتاردىڭ قازاقشاعا اۋدارىلۋى نە بەرەدى, ولاردى قالاي ۇتىمدى پايدالانۋعا بولادى, اۋدارما ءىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋدا نەنى ەسكەرگەن ابزال دەگەن سياقتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە بىرقاتار ويلاردى ورتاعا سالماقپىن.
رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى نىسانى, – ۇلتتىق سانا مەن رۋحتى زاماناۋي جاعدايلارعا سايكەس جەتىلدىرۋ ارقىلى, قازاقستاننىڭ الەمنىڭ الدىڭعى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا نەگىز بولا الاتىن جاڭا ۇرپاقتىڭ تۇلعالىق ىرگەتاسىن قالىپتاستىرۋ. رۋحى مىقتى ۇرپاق قانا ءوز ەلىنىڭ ەكونوميكاسىن ۇدەمەلى تۇردە دامىتۋعا سەنىمدى تۇردە بەلسەندىلىك تانىتا الماق. ال ءبىزدىڭ قازىرگى ۇرپاقتىڭ بويىندا وسىنداي رۋح پەن سەنىمنىڭ ازدىعىنان, ەلىمىزدە نەمەسە شەتەلدە جاقسى ءبىلىم العان, قابىلەتتى دەگەن جاستارىمىز, ەلدەگى ازدى-كوپتى قيىندىقتار مەن قولايسىزدىقتارعا شىداماي, شەتەلدەرگە كەتىپ جاتقانى جىل وتكەن سايىن كوبەيۋدە. اقش, جاپونيا, گەرمانيا سياقتى ەلدەردىڭ تاريحىنا زەر سالساق, سول ەلدەردەگى ەڭ اۋىر كەزەڭدەردە: ء«بىز الەمدەگى دەموكراتيانى قورعايتىن ۇلتپىز», ء«بىز قۇدايدىڭ ءوزى قولداعان ۇلتپىز», دەگەن سياقتى رۋحاني سەنىمدەرى ەلدىڭ قۋاتتى رۋحىنا اينالعان. ءسويتىپ ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرى باستالعان.
ايتىلعانداي جاعدايلاردىڭ ءبىر ديالەكتيكالىق جاعى ‒ ول, سونداي رۋحاني ۇراندار ارقىلى جاسالعان ىستەردىڭ ناتيجەلەرىنە قول جەتە باستاعاندا, سول جەتىستىكتەر سول ۇرانداردىڭ «دۇرىستىعىن» جۇزەگە اسىرۋدا دەگەن سەنىم بۇرىنعىدان دا نىعايا ءتۇستى. جۇرتشىلىق ەندى ءىستى سول ۇرانمەن اتقارادى. ال بۇل ءوز ورايىندا جاڭا جەڭىستەرگە جەتكىزەدى. ناتيجەسىندە, رۋحاني ناسيحاتى مەن تاربيەسى وزىق ەلدىڭ ەكونوميكاسى دا العا جىلجيدى. ماسەلە وسى ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىق اينالىمىن ساۋاتتى جۇزەگە اسىرۋدا.
ءبىز ءۇشىن شەتەلدىك وقۋلىقتاردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى جاعى بار.
ەگەر ءبىزدىڭ ەل الەمنىڭ وزىق وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلاتىن بولسا, وندا ءبىزدىڭ ەڭبەك ەتۋ جۇيەمىز, ءومىر سالتىمىز كوپ جاعىنان سول وزىق ەلدەردىڭ جاعدايلارىنا جاقىندايتىن بولادى. ال ول ەلدەردەگى سوڭعى جازىلعان وقۋلىقتاردىڭ مازمۇنىندا سول ەلدەردىڭ وزدەرىنىڭ ءومىر سالتى, جەتىستىگى مەن كەمشىلىگى, ولاردى شەشۋ ماسەلەلەرى كەلتىرىلگەن. بىزدەر سولاردى الدىن الا تۇسىنۋگە, قيىندىقتارىنىڭ الدىن الىپ, جەتىستىكتەرىن بىزدەردە دە جەتىلدىرۋگە دەگەن تۇسىنىكتەرمەن, تالداۋلارمەن تانىس بولا الامىز. حالىقتا «اقىلدى وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن ۇيرەنەدى, اقىماق ‒ ءوز قاتەلىگىنەن», دەگەن ەمەس پە. سوندىقتان شەتەلدىك وقۋلىقتاردى وقىعاندا ءوز ءومىرىمىزدىڭ كەلەشەكتەگى كەيبىر جاقتارىن الدىن الا تانىپ-ءبىلىپ, ونىڭ قاتەرلى جاقتارىنان الدىن الا ساقتانۋ مۇمكىندىكتەرىن تابۋعا بولادى دەي الامىز.
وتاندىق اۆتورلار كسرو كەزىندەگى قوعامدىق, الەۋمەتتىك جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار (قاگع) بويىنشا جازىلعان وقۋلىقتارمەن بۇرىننان تانىس. جاڭا وقۋلىقتارمەن ەندى تانىسۋعا مۇمكىندىك مول. مىنە, سولاردى جاقسى تالداي كەلە ءوزىمىزدىڭ كەلەشەك اۆتورلار ءوز وقۋلىقتارىن الەمدىك وزىق تاجىريبەلەردى سالىستىرا وتىرىپ جازا الاتىن بولادى. سوندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن قولعا الۋعا بايلانىستى كورەگەندىگىنىڭ ماڭىزدى ماعىناسى اشىلادى.
جاڭاشا وقىتۋ ۇدەرىسىنىڭ باستى ءبىر ماسەلەسى – بولون ۇدەرىسىنە ەنگەن ەلدەردىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ الاتىن بىلىمدەرىنىڭ دەڭگەيى مەن مازمۇنىن تەڭەستىرۋ بولىپ تابىلادى. ياعني قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر دە شەتەلدەردەگى جوو-لاردا وتىلەتىن پاندەرگە سايكەس ءبىلىم الۋى كەرەك. ونسىز ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر عىلىمنىڭ ەڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن بىلە المايدى. سوعان جاڭادان اۋدارىلعان وقۋلىقتار ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى.
كەلەسى ءبىر ۇلكەن مۇمكىندىك تە قازاقستاننىڭ وسى بولون ۇدەرىسىنە ەنۋىمەن بايلانىستى. بولوندىق كەلىسىمشارت بويىنشا, ءار ەلدىڭ ستۋدەنتى, ماگيسترانتى مەن دوكتورانتى وقۋ مەرزىمى كەزىندە, ۇتقىرلىق جوسپارى بويىنشا, شەتەلدەردەگى ءبىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا جارتى جىل وقۋدان ءوتۋى كەرەك. مىنە, ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر مەن دوكتورانتتار سول ەلدەرگە بارعاندا, اۋدارىلعان وزىق وقۋلىقتار ارقىلى, ولاردىڭ ستۋدەنتتەرى وقىعان وقۋلىقتاردىڭ دەڭگەيىندە ەركىن تۇسىنىسە الاتىن بولادى. ال قازىرگى كەزدە ونداي مۇمكىندىكتەر جوق. شەتەلدەرگە ۇتقىرلىقپەن بارعان ستۋدەنتتەرىمىز بۇرىن وتكەن پاندەرىنىڭ مازمۇنىن قايتادان جاڭاشا مەڭگەرۋگە تۋرا كەلۋدە. بۇل ۇلكەن كەدەرگى.
بولون ۇدەرىسىنە سايكەس وقىتۋدىڭ تاعى ءبىر شارتى – ول ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمدى كەمىندە ءۇش تىلدە مەڭگەرۋى. ول تۋرالى ەلباسىمىز دا ۇزدىكسىز ەسكەرتىپ كەلەدى. بۇل حالىقارالىق تەرمينولوگيادا تريلينگۆيزم دەپ اتالادى. سونىڭ ءبىرى اعىلشىن ءتىلىن ەركىن ءبىلۋ قاجەتتىگى. جاڭاشا بىلىمدەنۋ كەزىندە قازاق تىلىنە اۋدارىلعان وقۋلىقتاردى اعىلشىن تىلىندەگى تۇپنۇسقاسىمەن سالىستىرىپ وتىرۋ ستۋدەنتتەردىڭ اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋىنە ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بەرەدى. مىنە, 100 وقۋلىقتى اۋدارۋدىڭ پەداگوگيكالىق-ديداكتيكالىق جاقتارى وسىندا.
بولون ۇدەرىسى, ياعني كرەديتتىك تەحنولوگيا بويىنشا وقىتۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر ەرەكشەلىگى ‒ ءپان مازمۇنىن ستۋدەنتتەردىڭ وزدەرى يگەرۋلەرى كەرەك. سونداي جاعدايدا وقۋلىق باستى ءرول اتقارادى. الايدا ونى پايدالانۋ تۋرالى قوسالقى وقىتۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى, سيللابۋسى, نۇسقاۋلىقتارى مەن جولدارى, ادىستەرى بار. بىزدىڭشە وقۋلىقتارى اۋدارىلعان شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ وسى ايتىلعانداي قوسالقى وقىتۋ قۇرالدارى بار. ءبىزدىڭ جوو ۇستاز-پروفەسسورلارى دا سولاردى قولدانۋى ءۇشىن سول قوسالقى وقىتۋ قۇرالدارىن دا اۋدارۋ قاجەت. ونسىز بۇل وقۋلىقتاردىڭ كرەديتتىك تەحنولوگيامەن وقىتۋداعى ۇتىمدى جاقتارىن وقىتۋ پراكتيكاسىندا تولىق قولدانا المايمىز.
اۋدارىلعان وقۋلىقتاردىڭ اۆتورلارىن قازاقستانعا شاقىرىپ, جوعارىدا ايتىلعانداي ماسەلەلەرگە بايلانىستى ءبىزدىڭ ماماندارمەن, وبلىستىق وقۋ ورىنداردىڭ ءپان وقىتۋشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋدىڭ تاعى دا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى بار. مىسالى, ءبىزدىڭ جوو وقىتۋشى-عالىمدارى سول شەتەلدىك عالىم-اۆتورلارمەن بىرگە كەلەشەكتە بىرلەسىپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ مۇمكىندىكتەرىنە قول جەتكىزۋ, ءوزىمىزدىڭ جاڭا 100 وقۋلىق جازۋدىڭ شىعارماشىلىق باستاۋلارىن بەرەدى. سوندا ۇلتتىق رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ الداعى ۋاقىتتاردا جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋدىڭ تۇراقتى جولدارىن تابۋعا, بىرلەسكەن جاڭا زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزدەرىن سالۋعا مۇمكىندىكتەر تۋىندايدى.
وسى جولداردىڭ اۆتورى قازىرگى كەزدە قازاق تىلىنە اۋدارىلعان 18 وقۋلىقتىڭ ەكەۋىنىڭ عىلىمي رەداكتورى بولدى. سودان تۇيىندەلگەن تاعى دا مىنانداي پايىمداۋلار بار. بىرىنشىدەن, 2017 جىلعى اۋدارما جۇمىسىنا 3-4 ايداي ۋاقىت بەرىلدى. ەگەر سونداي ۋاقىت ىشىندە قانشا جۇمىس اتقارىلعانىن شەتەلدىك عالىمدار بىلسە, وندا ولار قاتتى تاڭىرقاعان بولار ەدى. شەتەلدىك وقۋلىقتاردىڭ كەمى 300, ال نەگىزىنەن 500 جانە ودان دا كوپ بەتتەن تۇرادى. مۇنداي جاۋاپتى جۇمىس تولىق ساپالى بولۋى ءۇشىن ءار كىتاپتى اۋدارىپ, پىسىقتاپ, باسىپ شىعارۋعا كەمى ءبىر جىلداي ۋاقىت كەرەك.
ەكىنشىدەن, عىلىمي تانىم ەرەكشەلىگى – زەرتتەۋ نىسانىنىڭ تابيعاتىنا سايكەس كەلەتىن, قاراپايىم وي مەن تىلدە كەزدەسپەيتىن, ارنايى تەوريالىق, قيسىندىق ۇعىمدار مەن تەرميندەردى پايدالانۋدا. كوپ جاعدايدا ولاردىڭ قازاق تىلىندەگى بالاما اتاۋلارىن تابۋ جانە ولارعا وزدەرىنە عانا ءتان انىقتامالار بەرۋ وتە كۇردەلى ماسەلە. گرەك, لاتىن, قازىر اعىلشىن تىلدەرىنەن الىنعان, حالىقارالىق زاماناۋي ۇعىمدار مەن تەرميندەرگە اينالعان سوزدەردىڭ قايسىسىن قازاق تىلىنە اۋدارۋعا بولادى, ال قايسىسىن اۋدارماي, سول حالىقارالىق اتاۋ-تەرمين تۇرىندە پايدالانۋ كەرەك, دەگەن ماسەلەنى ەل بولىپ ارنايى تالدايتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل كەلەشەك اۋدارما جۇمىسىنا ۇلكەن جەڭىلدىك بەرەدى.
ۇشىنشىدەن, وتكەن كەزەڭدەگى اۋدارۋشىلار توبى بىرنەشە رەت باسقوسۋ-كەڭەستەر وتكىزۋ كەزىندەگى انىقتالعان ءبىر نارسە بار. ول قازىرگى كەزدە اۋدارىلعان وقۋلىقتاردىڭ تەك باتىس ەلدەرى وقۋلىقتارى ەكەندىگى. ولاردا نەگىزىنەن تەك باتىستىق عالىمدار مەن عىلىمي مەكتەپتەردىڭ ەڭبەكتەرى, كوزقاراستارى كەلتىرىلگەن. ال فيلوسوفيا, مادەنيەتتانۋ, ءتىپتى الەۋمەتتانۋ سياقتى عىلىمداردىڭ مازمۇنىنا قاتىستى شىعىس ەلدەرى عۇلامالارى مەن زاماناۋي اۆتورلارىنىڭ جۇمىستارى دا از ەمەس. سوندىقتان, الداعى ۋاقىتتا شىعىس ەلدەرى اۆتورلارى جازعان ماڭىزدى وقۋلىقتاردى دا اۋدارۋ قاجەت. رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىندا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دە شەتەلدىك وقۋلىقتاردى ء«ارتۇرلى تىلدەردەن» اۋدارۋ كەرەك دەپ كورسەتكەن.
ەگەر باتىس پەن شىعىس ەلدەرىندەگى قاگع بويىنشا قالىپتاسقان دۇنيەتانىمداردىڭ ءمان-ماعىنالارىن سالىستىرىپ تالداپ ۇيرەنسەك, ەگەر سولاردىڭ نەگىزىندە ءوزىمىزدىڭ رۋحاني بايلىقتارىمىزدى عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ تالداپ, سولاردى عىلىمي ءپان مازمۇنىنا ەنگىزە الساق, ەگەر سولاردىڭ نەگىزىندە كەلەشەك ۇرپاقتارىمىزدىڭ رۋحانياتتىلىعىن وزگە ۇلتتاردىڭ رۋحانياتتىلىعىنان كەم تۇسپەيتىن دەڭگەيگە كوتەرە الساق, سوندا عانا قازاقستاننىڭ ماڭگىلىك ەل بولۋىنىڭ سەنىمدى نەگىزى سالىنباق.
مىنە, 100 وقۋلىقتى قازاق تىلىنە اۋدارۋدىڭ ۇلتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنا ەنۋىنىڭ قىرلارى مەن سىرلارى تۋرالى ۋاجدەرىمىز وسىنداي.
ساپار وسپانوۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى