ادامي كاپيتال – وزەكتى ماسەلە. باسەكەگە قابىلەتى جوعارى مەملەكەتتە ادامي كاپيتال نەسىمەن ارتىق؟ وسى ورايدا ءبىلىمنىڭ ادامي كاپيتالدى قالىپتاستىرۋداعى رولىنە توقتالعىم كەلەدى.
ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ءۇش ءتۇرلى كاپيتال ۇلەس قوسادى. ءبىرىنشى, تابيعي كاپيتال وندىرىستە قولدانىلادى. ەكىنشى, فيزيكالىق كاپيتالعا تاۋار ءوندىرۋ مەن قىزمەت كورسەتۋگە قاجەتتى ماشينا, قۇرال-جابدىق, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن ءتۇرلى قورلار جاتادى. ءۇشىنشى, ادام كاپيتالى بەيماتەريالدىق, زياتكەرلىك اكتيۆتەرمەن ولشەنەدى. بۇل باسقارۋ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى ءارى ءونىمنىڭ قوسىمشا قۇنىن ەسەلەي تۇسەدى. XIX-XX عاسىرلاردا دامىعان مەملەكەتتەر ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيالارىنىڭ 20-30%-ءىن عانا سالىپ, قالعانىن فيزيكالىق كاپيتالعا ارنادى. XXI عاسىردىڭ باسىندا كەرىسىنشە ينۆەستيتسيالاردىڭ 80%-ءى ادامي, 20%-ءى فيزيكالىق اكتيۆتەرگە جىبەرىلۋدە. دۇنيەجۇزىلىك بانك ەسەبىنشە, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ ءال-اۋقاتىن 81%-كە ادامي كاپيتال, 17%-كە فيزيكالىق جانە 2%-كە تابيعي كاپيتال قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ادام – ەكونوميكا دامۋىنىڭ الەۋەتى دە, شەكتەۋىشى دە. بۇگىندە كەي سالالار زاماناۋي ادامي كاپيتالدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى دامىماي وتىر. رەسۋرستارعا, ەڭبەك تيىمدىلىگىن كوبەيتۋگە, دۇرىس ەكونوميكالىق, يندۋستريالىق جانە ساياسي ستراتەگيالارعا نەگىزدەلگەن ءوسۋ ۇدەرىسى شەگىنە جەتتى. جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىندە قازاقستان رەسۋرسقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكادان ءتيىمدى ەكونوميكاعا ءوتۋ جولىنداعى 15 مەملەكەت قاتارىنا ەندى.
بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ساراپشىلارى ادامنىڭ ومىرلىك الەۋەتىن اشاتىن ءۇش شەشۋشى كەزەڭىن انىقتاعان. ءبىرىنشى – اناسىنىڭ بوسانۋعا دەيىنگى ۋاقىتى جانە ادامنىڭ ەرتە جاسى. بۇل كەزدە قاجەتتى جاعداي بولماسا, ادامنىڭ الەۋەتى جوعارى دەڭگەيىنە كوتەرىلە المايدى. وعان بوسانۋ الدىنداعى جانە كەيىنگى ۋاقىتتا كۇتىم جاسالۋى, دۇرىس تاماقتانۋى, بالاعا كوڭىل ءبولۋى جاتادى.
ءبىزدىڭ اتا-انالار ەرتە جاستان دامۋعا كوپ كوڭىل بولەدى. بۇل ەميپيريكالىق زەرتتەۋدەن الىنعان تۇجىرىم. 2016 جىلى 4-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ وقۋ ساۋاتتىلىعىنا ارنالعان زەرتتەۋ قازاقستاننىڭ وقۋ داعدىلارىن دامىتۋعا ەرتە كوڭىل بولەتىن اتا-انالار ۇلەسى بويىنشا 50 ەلدىڭ ىشىندە ەكىنشى ورىندا تۇرعانىن كورسەتتى. بالالاردىڭ مەكتەپكە دايىندىقپەن كەلەتىنى راستالدى. بۇعان سوڭعى جىلدارى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسىنىڭ كەڭەيۋى دە ۇلەس قوسۋدا. ەلىمىزدە باستاۋىش ءبىلىم جالپىعا مىندەتتى. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ باعالاۋىنشا, ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىمەن قامتۋ كورسەتكىشىندە 4-ورىندامىز. مۇنىمەن شەكتەلمەيمىز. 2019 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم 6 جاسقا دەيىن جالعاسادى. بىرتىندەپ 6 جاس مەكتەپكە ءتۇسۋدىڭ جالعىز جاسىنا اينالادى. بۇعان 2000 جىلداردىڭ باسىنان 12-جىلدىق ورتا ءبىلىم مودەلىنە ءوتۋ ماقساتىندا دايىندىق ءجۇردى. كەلەسى قادام – ءنولىنشى سىنىپتى ەنگىزۋ جانە «الىپپەنى» سوندا اۋىستىرۋ. 2016 جىلى مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن 1-سىنىپتان اۋقىمدى جاڭارتۋ باستالدى. بۇل رەفورما اۋەلى مەكتەپتەگى وقۋ ساپاسىن ساپالى تۇرعىدا وزگەرتۋگە باعىتتالدى. ەىدۇ ەلدەرى وسىنداي وزگەرىس كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ, 2000 جىلدان بەرى ءبىلىمدى ەمەس, فۋنكتسيونالدى ساۋاتتىلىقتى باعالاي باستادى. ەلىمىز PISA, ياعني 15 جاستاعى ءبىلىم الۋشىلاردى باعالاۋ جونىندەگى ەىدۇ باعدارلاماسىنا 2009 جىلى العاش رەت قاتىستى. PISA زەرتتەۋىندەگى ورتاشا بالدان 5 ۇپايعا كوتەرىلگەن ەلدە ەڭبەك ونىمدىلىگى 2,5%-كە, ال جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 1,5%-كە وسەتىنى دالەلدەنگەن. ءبىلىم مازمۇنىن جاڭارتۋدىڭ تۇپكى ماقساتى باعانى جاقسارتۋ ەمەس, مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلاردىڭ قىزمەتىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدا وزگەرتۋ. 2011 جىلى باستالعان مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنىڭ تۇجىرىمداماسىنا ساي مۇعالىم وقۋشىنىڭ تانىمدىق ىزدەنىسىندەگى كومەكشىسى, ال وقۋشى ءوز دۇنيەتانىمىنىڭ كونسترۋكتورى بولۋى كەرەك. وزگەرمەلى دە قايشىلىققا تولى الەمدە بالانىڭ ورنىنا ەشكىم اقيقاتتى تاۋىپ بەرە المايدى. ءسويتىپ مۇعالىم مەن بالا قارىم-قاتىناسى «سۋبەكت-وبەكت» جۇيەسىنەن «سۋبەكت-سۋبەكت» جۇيەسىنە وزگەرىپ, قايتا قۇرىلادى.
بۇۇ بەلگىلەگەن ەكىنشى شەشۋشى جاس – بوزبالالىق. ساراپشىلار بۇل كەزەڭدە ومىرلىك الەۋەتتى مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەردەگى ساپالى ءبىلىم الۋعا قولجەتىمدىلىك, جۇمىسقا تۇرۋ مۇمكىندىگى, زورلىق-زومبىلىق پەن كيكىلجىڭدەردى بولدىرماۋ ارقىلى كوتەرۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيدى. وسى تۇستا ايتا كەتەتىنى, ءبىز ورتا ءبىلىمنىڭ تولىق تسيكلىن قامتاماسىز ەتەتىن ساناۋلى ەلدىڭ ءبىرىمىز. اقش-تىڭ الەمدىك ساياساتتى تالداۋ ورتالىعى قازاقستاندى وسىنداي 14 ەلدىڭ قاتارىنا جاتقىزادى. ءبىلىم بەرۋمەن قامتۋ جاعىنان پروبلەما بولماعانىمەن, ساپا جاعىنان اجەپتەۋىر ماسەلە بار. وقۋ باعدارلامالارىن, وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى جاڭارتۋدان بولەك تەحنولوگيالارعا دا ءمان بەرىلۋدە. بىزدە دە اقش, كانادا, رەسەي مەن اۋستراليا سياقتى ەلدەردەگىدەي مەكتەپتەردىڭ كوپ بولىگى اۋىلدى جەرلەردە ورنالاسقان. جارتىسىنا جۋىعى شاعىن جيناقتى مەكتەپتەر. ينتەرنات, اۆتوبۋسپەن جەتكىزۋ جانە تىرەك مەكتەپتەردە مەزگىل سايىن سەسسيا وتكىزۋ شجم-دەگى ساپانى ويداعىداي شەشپەيدى. جوعارى ساپالى كونتەنتتى ءار شجم-گە جەتكىزىپ, مۇعالىمدەرىنە ساباق وتكىزۋگە كومەك بەرۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە «Bilimland» اتتى ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستارىن بارلىق مەكتەپكە, سونىڭ ىشىندە شجم-دەرگە تولىق جەتكىزدىك. بۇل ينتەرنەتى بار مەكتەپتەردە ونلاين, قالعاندارىندا وفلاين ىستەيدى. وندا جاراتىلىستانۋ-عىلىمي جانە قوعامدىق-گۋمانيتارلىق تسيكلدەردىڭ نەگىزگى پاندەرىنە ارنالعان 30 مىڭنان استام بەينە جانە ينتەراكتيۆتى ساباق جازىلعان. قازىر جابدىقتاۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋعا قاجەتتى رەسۋرستار جوسپارلانۋدا. سونىمەن بىرگە «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى اياسىندا 2021 جىلعا تامان بارلىق مەكتەپتى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتۋ كوزدەلگەن. تسيفرلى رەسۋرستاردىڭ مۇعالىمدى اۋىستىرا المايتىنى بەلگىلى. الايدا مۇعالىم جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى. وقۋشىلار قالا بالالارىمەن بىردەي مازمۇنعا قول جەتكىزەدى, مۇعالىم تسيفرلى رەسۋرستارعا سۇيەنە وتىرىپ ساباق وتكىزۋگە جانە باعالاۋعا مۇمكىندىك الادى. بوزبالالار مەن بويجەتكەندەردىڭ ەڭبەك نارىعىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇيىم – كوللەدج. بىرنەشە جىل قاتارىنان قازاقستاندىق كوللەدج ستۋدەنتتەرى WorldSkills الەمدىك كونكۋرسىنا قاتىستى. بۇل بايقاۋ كاسىپتىك دايىندىق پەن بىلىكتىلىكتىڭ مارتەبەسى مەن ستاندارتتارىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. وعان 70-تەن استام ەل تارتىلادى. 2016 جىلدان بەرى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى WorldSkills تالاپتارىنا سايكەستەندىرىلۋدە. بيىل بۇل جۇمىس اياقتالۋعا ءتيىس. بۇدان باسقا شەتەلدىك وقۋلىقتار قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلۋدا. وسى جىلى 2 مىڭنان استام وقۋلىق اۋدارىلماق. بىلتىر جۇمىسشى كاسىبىن تەگىن وقىتۋ جوباسى باستالدى. مەملەكەت وقۋ كەزىندە شاكىرتاقى تولەۋدى, جول پ ۇلى مەن ءبىر جولعى تاماقتانۋ شىعىندارىن وتەيدى. 2021 جىلعا دەيىن 700 مىڭنان استام قازاقستاندىققا جۇمىسشى كاسىبى بەرىلەدى دەپ جوسپارلاندى.
ادام ومىرىندەگى ءۇشىنشى كەزەڭ – ەسەيۋ شاعى. بۇل ومىرلىك الەۋەتتى ءىشىنارا بولسا دا كوتەرۋگە بولاتىن سوڭعى شەشۋشى كەزەڭ. بۇۇ ساراپشىلارى مۇنداعى ماڭىزدى فاكتور رەتىندە كاسىپتىك ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ساپاسىن اتايدى. بۇل ادامنىڭ ەسەيۋ شاعىنا قانداي كاپيتالمەن كەلگەنىنە بايلانىستى. ەرەسەك ادامنىڭ زياتكەرلىك كاپيتالىنىڭ كوزى – جوعارى ءبىلىم. قازىر ۇزدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساپاسىن وندا وقيتىن شەتەلدىك ستۋدەنتتەر ۇلەسىمەن ەسەپتەيدى. مىسالى, اقش-تا 2016 جىل قورىتىندىسى بويىنشا شەتەلدىك ستۋدەنتتەردەن كەلگەن تابىس كولەمى ەكسپورتتىڭ بەسىنشى ماڭىزدى كوزىنە اينالدى (32,8 ملرد دوللار). بۇعان ستۋدەنتتەردىڭ دەمالىس ۋاقىتىندا جۇمسايتىن اقشاسى مەن ەلدىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعى ءوسۋىن قوسساڭىز, قوماقتى ينۆەستيتسيا تۇسەتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بۇگىندە جوعارى ءبىلىمدى ۇلىبريتانيا, اۋستراليا, جاڭا زەلانديا, فرانتسيا, رەسەي جانە تاعى باسقا ەلدەر ەكسپورت كوزىنە اينالدىردى.
قازىر قازاقستان شەكاراسىنان اساتىن 6 ستۋدەنتتىڭ ورنىنا 1 شەتەلدىك ستۋدەنت قانا كەلەدى. ءبىز سىرتقى ميگراتسيا ماسەلەسىن زەرتتەپ, سوڭعى ءۇش جىلدا قازاقستاندىقتاردىڭ كوپ بولىگى شەتەلگە وقۋ ءۇشىن ەمەس, باسقا ماقساتپەن كەتەتىندىگىن كوردىك. ەميگراتسيا نەگىزىنەن تاريحي وتانىمەن قاۋىشقىسى كەلەتىن نەمەسە جۇمىس تابۋدى كوزدەيتىن ەرەسەكتەر اراسىندا باسىم. قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىن قالايشا تارتىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋگە بولادى؟ مينيسترلىك جوو-نىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى جولى دەربەستىگىن ارتتىرۋ ەكەنىن بىرنەشە رەت مالىمدەدى. 2010 جىلى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ باعدارلاماسىنا جوو-نىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە اكادەميالىق اۆتونومياسىن كوتەرۋ جونىندە ءىس-شارالار جوسپارلاندى. سول كەزدەن بەرى زەردەلەنگەنى دە, ەنگىزىلگەنى دە از ەمەس. بۇگىندە 113 ازاماتتىق جوو-نىڭ 92-سىندە كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ورگاندارى – بايقاۋ مەن قامقورشىلىق كەڭەستەرى قىزمەت ەتەدى. ولارعا ءتيىستى راسىممەن ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك جوو رەكتورلارىن سايلاۋ قۇقىعى بەرىلدى. 19 رەكتور كورپوراتيۆتى ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن سايلانىپ ۇلگەردى. بۇل قادام ورتالىقتاندىرۋ دارەجەسىنىڭ كوپتىگى, جاريالىلىقتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن جەمقورلىققا تاۋەكەلدىلىك سىندى پروبلەمالاردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى. ەندىگى مىندەت – جوو اكادەميالىق جانە باسقارۋ دەربەستىگىن شەكتەيتىن قۇقىقتىق توسقاۋىلداردى الۋ. ونسىز ەڭبەك نارىعىنىڭ مۇقتاجدىقتارىنا جانە باسەكەلەستەرىنىڭ تالاپتارىنا ۋاقتىلى جاۋاپ بەرە المايدى. بۇل ءۇشىن مينيسترلىك زاڭ جوباسىن ۇسىندى. ماجىلىسپەن بەكىتىلگەن جوبا قازىر سەناتتىڭ قاراۋىندا. بۇل قۇجاتتا بارلىق قاجەتتى جايت ەسكەرىلدى.
اۆتونوميا مەن يكەمدىلىك مەملەكەت تاراپىنان بەلگىلى ءبىر رەتتەۋشى تەتىكتەردى قولدانۋمەن جۇزەگە اسادى. بۇل تۇستا دا تاجىريبە تەزىنەن وتكەن ەكى ءتۇرلى تەتىكتى قاراستىرىپ وتىرمىز. ءبىرىنشىسى, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ رەيتينگى. «اتامەكەن» ۇكپ رەيتينگتى ازىرلەپ جاتىر. وندا تۇلەكتەردىڭ ەڭبەكپەن قامتىلۋى, جالاقىسى سياقتى ناقتى كريتەريلەر بار. ەكىنشىسى, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سالانى بىلىكتىلىگى تومەن كادرلاردان ساقتاۋدى كوزدەيتىن تەست ەنگىزدىك. بۇل تانىمال BAR مەن CPA ەمتيحاندارىنىڭ بالاماسى دەسەك بولادى. ۇلتتىق بىلىكتىلىك تەستىن مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ءوز ەركىمەن 56 910 مۇعالىم تاپسىردى. ولاردىڭ 63,7%-ءى ءۇمىت ەتكەن ساناتتارىنا ءوتتى. تەستىنىڭ ەندىگى كەزەڭى قاراشا ايىندا, وعان دايىندالۋعا ۋاقىت جەتكىلىكتى.
اسحات ايماعامبەتوۆ, ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى