ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك العان كۇنىنەن باستاپ قازاقستان زاماناۋي وتاندىق ديپلوماتيانىڭ باستاۋىندا تۇرعان مەملەكەت باسشىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باس ساۋلەتشىسى بولىپ تابىلاتىن دايەكتى جانە ءتيىمدى سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزىپ كەلەدى.
2 شىلدەدە قازاقستان ديپلوماتيالىق قىزمەت كۇنىن اتاپ وتەدى. 1992 جىلدىڭ وسى كۇنىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى تۋرالى» جانە «قر توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى تۋرالى» ەرەجەلەردى بەكىتۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ العاشقى تۇجىرىمداماسى قابىلداندى, ونىڭ نەگىزىنە تەڭگەرىمدىلىك جانە كوپ ۆەكتورلىق قاعيداتتارى جاتقىزىلدى. قازاقستان ءۇشىن قولايلى سىرتقى ساياسي جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ كەيىنگى تابىستارىنىڭ بەرىك نەگىزىن ناق سولار قالاعان بولاتىن.
ديپلوماتيا بەيبىت ءومىر قالىپتاستىرۋدا ارقاشان نەگىزگى ءرول اتقارادى, ال ديپلومات كاسىبىنىڭ ەڭ كۇردەلى جانە جاۋاپتى كاسىپتەردىڭ بىرىنەن سانالاتىنى كەزدەيسوق ەمەس. بۇنى «ديپلوماتتار سويلەگەندە زەڭبىرەكتەر ءۇنسىز تۇرادى» دەگەن قاناتتى ءسوز دە راستايدى. شامامەن وتە ەجەلگى داۋىردە پايدا بولعان ديپلوماتيا كاسىپ رەتىندە مەملەكەتتەر جانە حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى ءومىر ءسۇرىپ تۇرعان بارلىق كەزەڭدە قاجەت بولاتىنى انىق. بۇل رەتتە ءححى عاسىردا كوممۋنيكاتسيالار سالاسىندا, مەملەكەتتەردىڭ, قوعامدار مەن ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ سيپاتىندا بولىپ جاتقان سان الۋان وزگەرىستەرمەن بىرگە ديپلوماتيالىق جۇمىستىڭ دا ءمانى, سيپاتى جانە مەحانيزمدەرى دە جىلدام وزگەرىپ, تولىقتىرىلىپ وتىراتىنى ءسوزسىز.
ەگەر سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ ميسسياسىنا قىسقاشا توقتالاتىن بولساق, ونىڭ ءمانى ديپلوماتيالىق قورعاۋ قۇرالدارىمەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن, قاۋىپسىزدىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە شەكارالارىمىزدىڭ مىزعىماستىعىن, باسقا مەملەكەتتەرمەن ءوزارا قاتىناستاردا جانە حالىقارالىق ارەنادا ەلدىڭ ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە وزگە دە مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
ءبىز 183 مەملەكەتپەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتتىق. شەت ەلدەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 90-نان استام ديپلوماتيالىق ميسسيالارى – ەلشىلىكتەرى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىكتەرى, باس كونسۋلدىقتار مەن كونسۋلدىقتارى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاندا 137 شەت مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى (68-ءى قىزمەتتى قوسا اتقارادى) تىركەلگەن جانە 20 استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وفيستەرى جۇمىس ىستەيدى.
سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى شەكتەس مەملەكەتتەرمەن مەملەكەتتىك شەكارانى حالىقارالىق-قۇقىقتىق رەسىمدەۋ جانە ونىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا دوستىق بەلدەۋىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى.
بيىلعى جىلعى مەرەكە قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە جاھاندىق ديپلوماتيانىڭ اسا ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالىپ ۇلگەرگەن قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانانىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا اتاپ وتىلەدى. بۇل تۋرالى 2018 جىلعى 5 ماۋسىمدا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى قورىمەن جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى كىتاپحاناسىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان «استانا – بەيبىتشىلىك قالاسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ قاتىسۋشىلارى دا ايتقان بولاتىن.
بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز – حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ قالاۋلى جانە بەدەلدى قاتىسۋشىسى. قازاقستاننىڭ اتى الەمدىك قوعامداستىقتا سەنىمدى ارىپتەستىگىمەن, بەيبىتسۇيگىش ساياساتىمەن, حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى جاۋاپتى قىزمەتىمەن, مەدياتورلىق سالاداعى ءتيىمدى جۇمىسىمەن, جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ سالاسىنداعى جارقىن باستامالارىمەن بەلگىلى.
ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ سەرپىندى دامۋى جانە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال استانانىڭ جاھاندىق ديپلوماتياداعى حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
قازاقستاننىڭ ءالى دە جاس مەملەكەت سانالاتىنىنا قاراماستان, وتاندىق ديپلوماتيا قىزمەتىنىڭ اۋقىمىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ), ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى (ۇقشۇ), شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك), يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (يىۇ), تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى (تمىك) جانە باسقا دا حالىقارالىق قۇرىلىمدار سياقتى ءىرى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ءتيىمدى جۇمىس پەن تابىستى توراعالىقتار بار.
ءبىزدىڭ 2018 جىلعى قاڭتارداعى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى تاريحي توراعالىعىمىز حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. ءبىز ورتالىق ازيا كۇن ءتارتىبىن بەلسەندى تۇردە تالقىعا سالدىق, اۋعانستانداعى جاعدايعا جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ تاقىرىبىنا باسا نازار اۋداردىق. 18 قاڭتاردا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن «جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ: سەنىم شارالارى» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگى تاقىرىپتىق بريفينگ توراعالىقتىڭ باستى وقيعاسىنا اينالدى, ال 19 قاڭتاردا «اۋعانستاندا جانە ورتالىق ازيادا قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە وڭىرلىك ارىپتەستىك قۇرۋ» اتتى العاشقى مينيسترلەر پىكىرتالاستارى وتكىزىلدى.
ءبىز يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە وسى جاھاندىق ماقساتقا قول جەتكىزۋ جولىندا دايەكتى تۇردە جۇمىس ىستەيمىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان كۇنىن – 1991 جىلعى 29 تامىزدى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە ءبىراۋىزدان بەكىتتى. سونىمەن قاتار قازاقستان ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات اۋماق قۇرۋعا بەلسەندى تۇردە قاتىستى. 2015 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى ماڭىزدى قۇرال ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاعى ءبىر باستاماسى – اتوم (Abolish Testing. Our Mission) جوباسى بولىپ تابىلادى, ونىڭ ونلاين پەتيتسياسىنا 100-دەن استام ەلدىڭ 300 مىڭنان استام ادامى قول قويىپ تا ۇلگەردى. ول جوبادا يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى (ياسجتش) راتيفيكاتسيالاۋدا پروگرەسكە قول جەتكىزۋ تالابىمەن جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشىلارىنا ۇندەۋ جاسالادى. 2018 جىلعى ناۋرىزدا قازاقستان يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (ياقتش) قول قويدى. دامۋشى ەلدەردىڭ باستاماسى بويىنشا وسىنداي شارتتىڭ پايدا بولۋى جانە قابىلدانۋى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ اۋقىمدى بولىگىنىڭ الەمنىڭ تۇتاستاي بىرقاتار جەتەكشى مەملەكەتتەرىنىڭ ارسەنالدارىندا يادرولىق قارۋدىڭ ساقتالۋىنا الاڭدايتىنىن جانە ۇستىنەن يادرولىق اجال اجداھاسى ءتونىپ تۇرمايتىن الەم قۇرۋ جولىندا ارەكەت ەتەتىنىن بىلدىرەدى.
قازاقستان رۋحاني ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالدى. بيىلعى جىلى استانادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزىندىك بىرەگەي باستاماسى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ التىنشى سەزى وتەدى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن كەپىلگەر-ەلدەر (رەسەي, تۇركيا, يران), سيريا جانە قارۋلى سيريا وپپوزيتسياسىنىڭ ۇكىمەتتەرى, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى ەلشىسى ستاففان دە ميستۋرا, سونداي-اق باقىلاۋشىلار رەتىندە اقش جانە يوردانيا وكىلدەرى قاتىسقان سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ جونىندەگى «استانا پروتسەسى» شەڭبەرىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ توعىز راۋندىنىڭ ءوتۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ديپلوماتياسىن دامىتۋداعى ماڭىزدى وقيعا بولدى. قاتىسۋشىلاردىڭ مۇنداي فورماتى العاش رەت وتكىزىلدى. كەلىسسوزدەردىڭ مەيلىنشە ماڭىزدى قورىتىندىلارىنىڭ ءبىرى سيريادا دەەسكالاتسيانىڭ ءتورت ايماعىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا, ۇستالعانداردى/كەپىلدەگىلەردى بوساتۋ, قازا بولعانداردىڭ مايىتتەرىمەن الماسۋ جانە حابارسىز كەتكەندەردى ىزدەستىرۋ جونىندەگى جۇمىس توبى تۋرالى ەرەجەگە قول قويۋ, سونداي-اق باسقا دا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋ بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سيريا اراب رەسپۋبليكاسىندا (سار) زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيى مەن قۇرباندار سانىنىڭ ايتارلىقتاي ازايۋى بايقالۋدا. استانا پروتسەسى بۇۇ اياسىنداعى جەنەۆا پروتسەسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قوسىمشا تىرەك بولىپ تابىلادى.
ورتالىق ازيادا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار مۇددەلەرى توعىسقان. تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ قازاقستان پرەزيدەنتى وڭىرلىك جاقىنداسۋ ساياساتىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. ءوڭىردىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سوڭعى كەزدە جيىلەپ كەتكەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتارداعى قارىم-قاتىناستارى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋ ۇستىندەگى ساياسي ەركى مەن سەرپىنىن كورسەتەدى. اعىمداعى جىلعى 15 ناۋرىزدا استانادا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءبىرىنشى كونسۋلتاتسيالىق كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى, ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بارلىق پروبلەمالار مەن ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرى دەڭگەيىندە بەسجاقتى جۇمىس كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى وڭىرلىك دامۋ ءۇشىن ماڭىزى بار شەشىم قابىلداندى, ال ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرىن تۇراقتى وتكىزىپ تۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
رەسەي قازاقستاننىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق وداقتاسى بولىپ قالا بەرەدى. ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى 2013 جىلعى قاراشادا قول قويعان XXI عاسىرداعى تاتۋ كورشىلىك جانە وداقتاستىق تۋرالى شارت ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ نەگىزى قىزمەتىن اتقارادى. ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستارىمىز تاتۋ كورشىلىكپەن, بارلىق دەڭگەيلەردەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىقپەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ورتاقتىعىمەن دە بەكي تۇسەدى. ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋداعى شەشۋشى ءرولدى ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىلارىمىزدىڭ جۇيەلى تۇردە وتەتىن كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرى اتقارادى.
تاتۋ كورشىلiك, دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت (2002 جىلعى جەلتوقسان, پەكين) جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى (قحر) مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناستارىنىڭ جاڭا كەزەڭى تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياسى (2015 جىلعى تامىز, پەكين) قىتايمەن قاتىناستاردى جان-جاقتى دامىتۋ ءۇشىن نەگىز قۇرايتىن اسا ماڭىزدى قۇجاتتار بولىپ تابىلادى.
قحر-مەن قارىم-قاتىناستار سەرپىندى جانە سەنىمدى ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق ءوزارا ءىس-قيمىلمەن سيپاتتالادى. سونىمەن قاتار قىتاي تاراپى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ» (احقو) نەگىزىندە استانا حالىقارالىق بيرجاسىن ء(اىح) قۇرۋعا بەلسەنە قاتىسۋدا (ۇلەسى 25%). قىتاي مەملەكەتتىك دامۋ بانكىنىڭ وكىلدىگى باسقا دا حالىقارالىق كومپانيالارمەن قاتار احقو-عا تىركەلىپ تە قويدى.
قازاقستان-امەريكا قاتىناستارى بۇگىنگى كەزەڭدە مەملەكەتارالىق بايلانىستاردىڭ قارقىندىلىعى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا اقش ينۆەستيتسيالارىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن «كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك» دەڭگەيىنە شىقتى. استانا مەن ۆاشينگتون ەكونوميكالىق, ساياسي جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋ, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل جاساۋ, «س5+1» ديالوگى (ورتالىق ازيا ەلدەرى جانە اقش) شەڭبەرىندەگى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جانە اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ نيەتىندە.
قازاقستان-ەۋروپا قاتىناستارىنىڭ سەرپىندى دامۋى 2015 جىلعى 21 جەلتوقساندا استانادا قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن ارىپتەستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى جاڭا كەلىسىمگە (كاىك) قول قويىلۋىنا مۇرىندىق بولدى, ول كەلىسىمدە ىنتىماقتاستىقتىڭ 29 سالاسىن قامتيتىن «ساۋدا بلوگى» ايتارلىقتاي تولىقتىرىلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2008 جىلى باستاما جاساعان «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان فرانتسيامەن, گەرمانيامەن, ۇلىبريتانيامەن, يسپانيامەن, يتاليامەن جانە ۆەنگريامەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناستارىن ورناتتى. بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپالىق وداق ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اسا ءىرى ينۆەستورى جانە ساۋدا ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ بەلسەندى تۇردە قاتىسۋىمەن ەۋروپا وداعىنىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى جاڭا ستراتەگياسى ازىرلەنۋدە.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان تاياۋ شىعىس, ازيا, لاتىن امەريكاسى جانە افريكا مەملەكەتتەرىمەن ءوزارا ءتيىمدى جانە سەنىمگەرلىك قاتىناستار ورناتۋعا قول جەتكىزدى. بۇل جۇمىستا ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋعا, بۇۇ-داعى جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ورتاق مۇددەلەردى ىلگەرىلەتۋگە باسىمدىق بەرىلەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىن جانە باسقا دا ستراتەگيالىق باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندەگى ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى تۇراقتى نازارىندا ۇستايدى. بۇگىندە تەڭىزگە شىعۋ مۇمكىنسىزدىگى (land-locked position) ەلگە ءوزىنىڭ ترانزيتتىك-كولىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋعا جانە ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىنداعى حالىقارالىق ساۋدادا بايلانىستىرۋشى بۋىنعا اينالۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيتىن بارلىق قاجەتتى جاعدايلار جاسالعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» ترانزيتتىك ءدالىزىنىڭ جانە قىتايمەن شەكاراداعى «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن ىسكە قوسۋمەن ۇيلەسىمدەگى قىتايدىڭ «بەلدەۋ جانە جول» باستاماسىنىڭ جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ سينەرگياسى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ينۆەستيتسيالار تارتۋدا, ساۋدانى, قارجى سەكتورىن جانە ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋدا ارتىقشىلىق مۇمكىندىكتەرىن تۋدىرادى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ پارمەندى ەۋرازيالىق حابقا اينالۋىنا جاردەمدەسەتىن بولادى.
ءسىم وتاندىق بيزنەس پەن سىرتقى ارىپتەستەردىڭ اراسىنداعى, سونداي-اق قر بەيىندىك مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جانە ۇيىمدارىنىڭ اراسىنداعى اسا ماڭىزدى بايلانىستىرۋشى بۋىن بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرى شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتۋ بويىنشا ماقساتتى باعىتتالعان جۇمىس جۇرگىزەدى, سونداي-اق قازاقستاندىق ەكسپورتتى ىلگەرىلەتۋگە جاردەمدەسەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءىرى ساۋدا-ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەر جاسالاتىن شەتەلدەرگە ساپارلارىنىڭ بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتارعا تۇراقتى تۇردە مونيتورينگ جۇرگىزىلەدى.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قازاقستان ءوسۋىنىڭ جاڭا بەلەستەرىن بىلدىرەتىن جانە ەكسپو-2017 مۇراسىن دەمەيتىن احقو-نى, جاسىل تەحنولوگيالار مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار حالىقارالىق ورتالىعىن, اي-تي-ستارتاپتار حالىقارالىق تەحنوپاركىن دامىتۋعا جاردەمدەسەدى.
قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىنا ليبەرالدى ۆيزا ساياساتى وڭ اسەر ەتەدى. 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءبىز 48 ەلدىڭ (ەىدۇ مەن ەۋروداقتىڭ بارلىق ەلدەرى, ءباا, مالايزيا, سينگاپۋر جانە موناكو) ازاماتتارى ءۇشىن كۇنتىزبەلىك 30 كۇن مەرزىمگە قازاقستان اۋماعىنا كىرۋگە ارنالعان ۆيزاسىز رەجىم ەنگىزدىك. جيىرما ەلمەن ءوزارا ۆيزاسىز رەجىم جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەتتە ءسىم قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۆيزالىق رەجىمدى ودان ءارى جەڭىلدەتۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىسىن جالعاستىرۋدا.
سونىمەن قاتار ءبىز ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىن جەتىلدىرۋدى, كونسۋلدىق قىزمەتتەردى, ەلەكتروندىق ۆيزالار رەسىمدەۋگە كوشۋدى قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى جۇمىسىنا تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى جالعاستىرۋ نيەتىندەمىز.
سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى كونسۋلدىق قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ شەتەلدەردەگى ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن پارمەندى تۇردە قورعاۋ جانە حالىققا مەملەكەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ بولىپ تابىلادى.
ءبىزدىڭ باسقا ەلدەردىڭ «دامۋىنا رەسمي كومەك» (درك) جۇيەسى قر سىرتقى ساياساتىنىڭ ءتيىمدى مەحانيزمىنە اينالۋدا. بۇۇ دامۋ بانكىمەن جانە جاپونيا ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ, اۋعان ايەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق دەربەستىگىنە جاردەمدەسۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى, ول جوبانىڭ شەڭبەرىندە وسى ەلدىڭ ازاماتتارى قازاقستاندا مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا وقۋدان ءوتتى. تۇتاستاي العاندا, تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ەلىمىز ورتالىق ازيانىڭ ەلدەرىنە, لاتىن امەريكاسىنا جانە افريكاعا 450 ملن دوللار سوماسىندا گۋمانيتارلىق كومەك جانە قولداۋ كورسەتتى.
درك جۇيەسى ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ مۇددەلەرى شەڭبەرىندە دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى مەن ادام كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋعا رەسمي كومەك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارىنا» سايكەس قر-نىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتارىنىڭ قاتارىندا «ارىپتەس ەلدەردەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي احۋالدى تۇراقتاندىرۋ, زاڭسىز كوشى-قوننىڭ الدىن الۋ, تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ, تاتۋ كورشىلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇستانىمدارىن جانە وڭ ءيميدجىن نىعايتۋ» بار.
استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ ويداعىداي وتكىزىلۋى شەتەلدىك تۋريستەردى تارتۋعا, الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىكتە كەڭ اۋديتوريانى قامتۋعا, قازاقستاندا جاسىل ەكونوميكانى ودان ءارى دامىتۋعا ارنالعان بازا جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءسىم «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ءوزىنىڭ الدىنا قازاقستاندىق ديپلوماتتاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, كادر ساياساتىنىڭ ترانسپارەنتتىلىگى, ديپلوماتيانى تسيفرلاندىرۋ, شەشىمدەردەگى پراگماتيزم مەن راتسيوناليزم, الەمدىك تاجىريبەنى تارتۋ جانە وزىق داستۇرلەرگە ادالدىق, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ جۇرتشىلىق ءۇشىن اشىقتىعى سياقتى جۇيەلى سيپاتتاعى مىندەتتەردى قويادى.
ءسىم قازاقستاننىڭ پوليتولوگيالىق قوعامداستىعىمەن جۇيەلى تۇردە كەزدەسىپ وتىرادى, ول ءبىر-ءبىرىن ءوزارا تولىقتىرۋعا جانە سىرتقى ساياساتتىڭ قانداي دا ءبىر ماسەلەلەرىنە سىن كوزبەن قاراۋعا ىقپال ەتەدى. ءبىز ءۇش تىلدە «ديپلوماتيا جارشىسى» اتتى تالدامالىق جۋرنال شىعارامىز. ءححى عاسىردا تسيفرلى ديپلوماتيا ءرولىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى, ءبىز الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدەمىز.
«جاھاندىق الەمدەگى قازاقستاننىڭ زاماناۋي مادەنيەتى» جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى رەتىندە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, وسى زامانعى قازاقستان مادەنيەتىنىڭ (بەينەلەۋ ونەرى, ادەبيەت, كلاسسيكالىق جانە ءداستۇرلى مۋزىكا, تەاتر, كينو, حورەوگرافيا) تۋىندىلارىن ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا الەمدەگى اسا ءىرى كىتاپحانالاردىڭ, مۇراعاتتاردىڭ, مۇراجايلاردىڭ, گالەرەيالاردىڭ, كونتسەرت زالدارىنىڭ, تەاترلاردىڭ جانە باسقا دا مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ باسشىلىعىمەن مازمۇندى بايلانىستاردى جولعا قويۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
«قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسىمى» ۇلتتىق جوباسىن قولداۋ رەتىندە, سونداي-اق ديپلوماتيا كۇنىنە وراي ءسىم ءوزىنىڭ «ديپلوماتيانىڭ 26 جاڭا ەسىمى» جوباسىن ىسكە قوستى, وندا فورين-ءوفيستىڭ جاس جانە پەرسپەكتيۆالىق قىزمەتكەرلەرى تۋرالى اڭگىمەلەنەدى. مينيسترلىكتە كوپتەگەن تالانتتى جانە ىسكەر ديپلوماتتار جۇمىس ىستەيدى. ءبىز 26 ادامنىڭ تاريحى ارقىلى قوعامعا وتاندىق ديپلوماتيانىڭ الەۋەتى, ونىڭ قازىرگىسى جانە بولاشاعى تۋرالى ايتقىمىز كەلەدى.
ءسىم تۇراقتى تۇردە ۇيىمداستىراتىن شەتەلدىك جۋرناليستەردىڭ قازاقستانعا ءباسپاسوز تۋرلارى قازاقستاندىق جوبالاردى, باستامالاردى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وتەتىن وڭىرلىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردى (ەكسپو-2017, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم جانە ت.ب.), سونداي-اق زاماناۋي مادەنيەت پەن ونەردىڭ وتاندىق ۇزدىك ۇلگىلەرىن الەمدىك باق-تا ساپالى جانە جان-جاقتى كورسەتۋگە باعدارلانعان.
ءبىزدىڭ ديپلوماتتار ەل ىشىندە دە, شەتەلدەردە دە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدان جۇيەلى تۇردە وتەدى, مەملەكەتتىك جانە شەت تىلدەردى ءبىلۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ بويىنشا كۋرستار ۇيىمداستىرىلادى. قىزمەتكەرلەردى اتتەستاتتاۋ تۇراقتى جۇرگىزىلەدى.
مينيسترلىكتىڭ ورتالىق اپپاراتىندا عانا 7 عىلىم كانديداتى, 2 PhD دوكتورى, «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ 18 تۇلەگى, قر پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى ديپلوماتيا ينستيتۋتىنىڭ 86 تۇلەگى جانە باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى جۇمىس ىستەيدى.
ايەلدەردى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ديپلوماتيالىق لاۋازىمدارعا ىلگەرىلەتۋ ساياساتى اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلگياداعى ەلشىسى جانە ەۋروپا وداعى مەن ناتو جانىنداعى قر وكىلدىگىنىڭ باسشىسى ايگۇل قۇسپان, شۆەيتسارياداعى ەلشىسى جانە جەنەۆا قالاسىنداعى بۇۇ بولىمشەسى مەن دسۇ جانىنداعى قر تۇراقتى وكىلى جانار ايتجانوۆا, تايلاندتاعى ەلشىسى جانە ەسكاتو جانىنداعى قر تۇراقتى وكىلى راۋشان ەسبولاتوۆا شەتەلدە قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە وكىلدىك ەتۋدە.
ەلىمىزدىڭ العاشقى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى اقمارال ارىستانبەكوۆانى, تانىمال قازاقستاندىق ديپلوماتتار مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى – پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى بىرعانىم ءايتىموۆا, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تۋريزم يندۋسترياسى كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ماينيۋرا مىرزاماديەۆانى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت.
وتانداستارىمىز – ەقىۇ-نىڭ ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى ارنايى وكىلى مادينا جاربوسىنوۆا, بۇۇ-نىڭ وڭتۇستىك افريكاداعى ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىنىڭ ايماقتىق وكىلى جۇلدىز اقىشەۆا جانە قر ءسىم ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى زۋلفيا امانجولوۆا قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ ەرەكشە ماقتانىشى بولىپ تابىلادى.
ءسىم شەڭبەرىندە قازاقستان ديپلوماتتارىنىڭ بىرلەستىگى جۇمىس ىستەيدى, ول كورپوراتيۆشىلىك ماسەلەلەردى شەشىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە مۇقتاجدارعا كومەك كورسەتەتىن الەۋمەتتىك-باعدارلانعان جوبالارعا دا قاتىسادى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ديپلوماتياسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى باعدار مەن سەرپىن بەرەتىن بەلسەندى سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جوعارى دەڭگەيدەن تابىلىپ وتىر. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى وتانىمىزدىڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, ونىڭ پرەزيدەنتى مەن ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىنە ادال جانە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋ نيەتىندە.
قايرات ءابدىراحمانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى