سەكەن تۇرىسبەك: كۇيدى مىڭ ادام تىڭدايدى, ءبىر-اق ادام ۇعادى

دومبىرانى جاينامازداي قۇرمەتتەپ, ساقتاۋىمىز كەرەك

– ۇلتتىق دومبىرا كۇنىن رەسمي تۇر­دە تويلاۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ جار­­لىعى بەكىتىلگەنىن ەستىگەندە بور­كىن اسپانعا اتا قۋانباعان قازاق كەمدە-كەم. جالپى, بۇل يگى يدەيا قايدان تۋ­عان ەدى؟

– كەز كەلگەن ەلدىڭ ۇلتتىق بولمىسىنان حاباردار ەتىپ, سول مەملەكەتتىڭ تانىم مەن تالعام دەڭگەيى جايلى جالپى وي تۇيگىزەتىن يدەولوگيالىق قۋاتتى قۇرالدىڭ ءبىرى – ونىڭ مۋزىكاسى مەن سول اۋەندى جۇرەكتەرگە جەتكىزۋشى مۋزىكالىق اسپابى. ول ەلدىڭ ساۋىقشىل, كوڭىلدى نەمەسە ويشىل حالىق ەكەنىن, جالپى تۇتاستاي بولمىس پەن تۇرمىس-سالتىن ۇلتتىق مۋزىكاسىن تىڭداپ-اق اڭعارۋعا, سەزىنۋگە بولادى. ماسەلەن, ياكۋتيادا سىبىزعى كۇنى ەجەلدەن تويلانىپ كەلە جاتىر. سول سەكىلدى قىرعىزداردىڭ باسىنان ۇنەمى تاستامايتىن ايىر قالپاعى دا سول ۇلتتىڭ بار بولمىسىن بايانداپ تۇرادى. الىستان ايتپاي تانيسىز. ال قازاقتىڭ قازاقتىعىن تانىتاتىن ۇلتتىق دۇنيەسىنىڭ ءبىرى – دومبىرا. ارينە بۇل قاتارعا قىلقوبىز, جەتىگەن, سىبىزعى, سازسىرناي, شەرتەر سىندى ۇلتتىق اسپاپتاردىڭ قاي-قايسىسىن دا قوسۋعا بولار ەدى. دەي تۇرعانمەن, ءار قازاقتىڭ تورىنەن تۇسپەيتىن دومبىرانىڭ ورنى ءبارىبىر ەرەك, بولەك. دومبىرانى قازاق­تىڭ بويتۇمارى دەسە دە بولعانداي. سون­دىقتان بۇل اسپاپتى جاينامازداي قۇرمەتتەپ, ساقتاۋىمىز كەرەك. شىنىندا دا دومبىرا – وتە كيەلى اسپاپ. ونى تارتپاق تۇرماق, جاي عانا قولعا العاننىڭ وزىندە تازالانىپ بارىپ ۇستاعان ءجون. اسى­رەسە قىز بالا ءۇشىن دومبىرانىڭ كيەسى اۋىر. عىلىمي تۇرعىدا ناقتىلاي زەرت­تەپ-زەردەلەمەسەم دە, سوناۋ دينا اپا­مىزدىڭ زامانىنان بەرگى قولىنا دوم­بىرا ۇستاعان قىز بالاسىنىڭ ءتۇرلى تاعدىرى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى. 

بيىلدان باستاپ ەلباسىنىڭ قولداۋ­ىمەن 365 كۇننىڭ ءبىر كۇنى ارنايى دومبى­را كۇنى بولىپ بەكىتىلىپ, رەسمي تۇردە ۇلىقتالۋى – ۇلكەن قۋانىش, رۋحاني الەمىمىزدەگى ايتۋلى وقيعا. العاشقى تويلانۋ ءوز الدىنا, جوبانىڭ جىل سايىن جالعاسىن تاۋىپ, ءداستۇرلى تۇردە اتالىپ ءوتۋى – كۇللى جۇرت­تىڭ نازارىن استاناعا بۇرعىزىپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى مۋزىكا شە­بەر­لەرىنىڭ باس قوسىپ, ەمەن-جارقىن ارالاس­ىپ, ءبىر-بىرىمەن شىعارماشىلىق تاجىريبە الماسۋى دا ونەر الەمى ءۇشىن ايتۋلى جاڭالىق بولماق. ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنىڭ بولاشاقتا قاناتىن بۇدان دا كەڭگە جايىپ, اۋقىمىن كەڭەيتىپ, مەن قازاقپىن دەگەن ءاربىر ازاماتتىڭ بويىنا ماقتانىش ۇيالاتىپ, ۇلتجاندىلىق سەزىمىن وياتاتىن ۇلىق مەرەكەگە اينالاتىنىنا سەنەمىن. وعان دومبىرانىڭ دا, دومبىرا شەبەرلەرىنىڭ دە جانە ونەردى ومىرىنەن ارتىق كورەتىن تىڭدارماننىڭ دا قارىمى, قولداۋى ءھام ماحابباتى تولىقتاي جەتەدى. 

– ۇلتتىڭ مەرەيىن اسىراتىن ۇلىق مەيرامعا دايىندىق جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلىپ جاتىر؟

– 1 شىلدە كۇنى «قازاق ەلى» مونۋ­مە­ن­تىنىڭ الدىنداعى الاڭدا حالىق­تىق سە­رۋەن وتەدى دەپ جوسپارلانۋدا. وندا كي­ىز ۇيلەر تىگىلىپ, قازاق ۇلتتىق اسپاپ­تا­رىنىڭ مۋزەيى اشىلادى. مۋزەيدە قۇر­مانعازى, دينا نۇرپەيىسوۆا, احمەت جۇبانوۆ جانە تاعى دا باسقا كوپتەگەن كۇي ونەرى شەبەرلەرىنىڭ ويناعان دومبىرالارى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار جەكە ورىنداۋشىلاردان بولەك, قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى, «وتىرار سازى» ۇلتتىق اسپاپتاردىڭ فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق وركەسترى, استانا قالاسى مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسىنىڭ ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى جانە اقتاۋ قالاسىنىڭ قازاق ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى دە ارنايى كە­لىپ ونەر كورسەتەدى. بۇل كۇنگى دۋماندى كور­گەن دە, كورمەگەن دە ارماندا. ويتكەنى ارقا ءتورىن دۋمانعا بولەر قاسيەتتى دوم­بى­رانىڭ شاناعىنان توگىلەر كۇمبىر كۇي كەز كەلگەن ۇلتىن سۇيەر ۇلاندى بەي-جاي قالدىرماسا كەرەك-ءتى. 

– ايتۋلى مۋزىكا دۋمانى اياسىندا جۇزەگە اسسا دەگەن قانداي ارمان-تىلەگىڭىز نەمەسە جوسپارىڭىز بار؟

– كاسىبي دومبىرا جاساۋ ونەرى وندىرىس­تىك دەڭگەيدە قولعا الىنسا دەپ ارمان­داي­مىن. كەزىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ وساكاروۆ ەلدى مەكەنىندە جيھاز جاساۋ فاب­ريكاسى جانىنان دومبىرا دا قوسا جاسا­لىپ شىعارىلاتىن. وسىنداي دومبىرا جاساۋ ورىندارى ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلى­سىندا اشىلىپ, مىقتى-مىقتى اعاش شەبەرلەرى تارتىلسا, ۇلتتىق ونەر يگىلىگى ءۇشىن پايدالى ءىس جاسالعان بولار ەدى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, جەكەلەي شەبەرلەر ءوز ونىمدەرىن وتە قىمباتقا باعالايدى. ال ول اقشانى ونەر ادامدارىنىڭ ءبارىنىڭ بىردەي قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. بۇل – كوپتەگەن جاس تالانتتىڭ كۇي ونەرىن ەركىن يگەرىپ, ۇلكەن ساحنالارعا باتىل قادام باسۋىنا, مۋزىكالىق قابىلەتىن كاسىبي تۇرعىدا شىڭداۋىنا ۇلكەن قولبايلاۋ. ماسەلەن, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ باستاماسىمەن الماتىدا «شەبەرلەر اۋىلى» دەگەن جاقسى ءبىر جوبا جۇزەگە اسىرىلعان ەدى. وندا قولونەر شەبەرلەرىن ءبىر ورتالىققا ۇيىستىرىپ, قازاقتىڭ نەبىر جيھازدارى مەن اشەكەي بۇيىمدارىن, ۇلتتىق اسپاپتارىن جاساۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە قولعا الىنعان بولاتىن. سول ءداستۇر بۇگىندە جالعاسىن تاپسا دەگەن تىلەگىم بار. ەل ىشىندە اعاشتىڭ سىرىن ۇعىپ, تابيعاتىن تاني بىلەتىن نەبىر مىقتى شەبەرلەر بار. سولاردى ۇلتتىق ونەردى وركەندەتۋ مۇراتى جولىنداعى وسى ءبىر يگى باستاماعا جۇمىلدىرسا, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزگەن بولار ەدىك. دومبىراشىلار ءۇشىن دە اتالمىش ۇلتتىق اسپاپ قولجەتىمدىلىككە يە بولىپ, كۇي ونەرى, جالپى ءداستۇرلى ونەردىڭ بۇدان دا كەڭىرەك ناسيحاتتالۋىنا جول اشىلار ەدى. مىسالى, كەزىندە احمەت جۇبانوۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكيلەر رەسەيدەن رومانەنكو دەگەن شەبەردى ارنايى شاقىرتىپ, دومبىرا جاساتقان. ول دومبىرالار عاجاپ. ءۇنى قانداي كەلىستى! ويناۋعا دا ىڭعايلى. سول رومانەنكونىڭ جاساعان ءۇش بىردەي دومبىراسى مەندە بار ەدى. بىرەۋىن كەزەكتى كونتسەرتتە جوعالتىپ الدىم. قانشا ىزدەگەنمەن, تابىلمادى. قولدى بولىپ كەتتى. بىراق جارتى عاسىردان استام تاريحى بار, ۇلىلاردىڭ ساۋساق تابى سىڭگەن كيەلى قوس دومبىرا قازىر مەندە ساقتاۋلى. سول دومبىرالاردا ويناپ, كۇيلەرىمدى شىعارىپ, ارا-تۇرا ۇلكەن ساحنالاردا ونەر كورسەتىپ تۇرامىن. 

كۇيدى قۇلاقپەن ەمەس, كوزبەن تىڭدايتىن دەڭگەيگە جەتتىك

– قازىرگى ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى­نىڭ رەپەرتۋارىن قارايتىن بولساق, قۇرمان­عازىنىڭ «سارىارقاسى», تاتتىمبەتتىڭ «سارىجايلاۋى», ن.تىلەنديەۆتىڭ «ال­قيس­­­ساسى» سىندى ساناۋلى كۇيلەردى قاي­تا-قايتا تىڭداي بەرگەندىكتەن, قان­شا كونتسەرتكە بارساق تا ءبىر كەشتەن شىق­قان­داي اسەرگە بولەنەتىندىگىمىزدىڭ نەگىزگى سەبە­بى وسى قايتالانۋدا جاتسا كەرەك. ايتۋ­لى شىعارمالارمەن شەكتەلمەي, قا­زاق وركەسترلەرىنىڭ باسقا دا ەلەۋسىز تۋىن­دىلاردى حالىق الدىنا شىعارىپ, باع­دارلاماسىن بايىتىپ وتىرۋلارىنا نە كەدەرگى؟ 

– وتە جاقسى ايتىپ وتىرسىز. بۇل – بارلىعىمىزدىڭ باسىمىزداعى مۇڭ, الاڭ. ايتىپ تا كەلەمىز, ايتا دا بە­رە­مىز. شىن مانىندە وركەستردىڭ بويا- ۋى ارىدەن احمەت جۇبانوۆتاردان, بەرگىسى نۇرعيسا تىلەنديەۆ, شامعون قاجىعاليەۆ, مالگاجدار اۋباكىروۆ, الدابەرگەن مىرزابەكوۆ, كەنجەبەك كۇمىس­بەكوۆتەردىڭ كەزىندە ولاردىڭ ءار كۇيدىڭ تابيعاتىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ, تابيعاتىن سەزىنىپ ورىنداعاندىقتان دا ءاربىر تۋىندى وزگەشە رەڭكپەن كورەرمەنىن قۋانىشقا بولەيتىن. بۇگىندە قازاقتا 7000-عا جۋىق كۇي بار دەپ ايتادى. تىڭقىلداتقاننىڭ بارلىعىن كۇي ەمەس دەسەك تە, وسىنشالىقتى مول مۇرانى ءوز دەڭگەيىندە يگەرۋ كەرەك. اسىرەسە وركەسترگە لايىقتاپ وڭدەپ, ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ جاتقان شىعارمالاردى حالىقپەن قاۋىشتىرىپ, قايتا جانداندىرۋ قاجەت. ول ءۇشىن ارينە قاراجات كەرەك. ارامىزدا اراگىدىك كەزدەسىپ قالاتىن ونەر دەپ جۇر­گەن ناعىز جانكەشتىلەر بولماسا, قازىر اقىسىز ەشبىر ادام جۇمىس ىستەمەيدى. كەزىن­دە شىعارمانىڭ تاكتىسىنە, ۇزاق­تى­عىنا, ورىندالۋ كۇردەلىلىگىنە باي­لانىستى وڭدەۋ جۇمىستارىنا مادە­ني­ەت مينيسترلىگى تاراپىنان قوماقتى قار­جى ءبولىنىپ, وركەستردىڭ رەپەرتۋارى وقتىن-وقتىن جاڭارتىلىپ تۇرا­تىن. ۇسىنىلعان شىعارمالار كور­كەم­دىك كەڭەس تالقىسىنا سالىنىپ, قىزۋ پىكىر­تالاستىڭ ناتيجەسىندە ورتاق شە­شىم قابىلداناتىن. قازىر وسى ءبىر تۇس كەمشىن ءتۇسىپ جاتقاندىقتان دا, ءسىزدىڭ ساۋالىڭىز تۋىنداپ وتىر. بۇل, ارينە, ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دۇنيە ەمەس. تىكەلەي قارجىعا, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىنا, جا­نا­­شىرلىعىنا بايلانىستى ماسەلە. رە­­پەرتۋاردى جاڭارتۋ, سان تاراپتان­دى­­رۋدان بۇرىن, ەلەۋسىز قالعان شىعار­ما­لاردى قايتا وڭدەپ, قولدانىسقا ەن­گىزۋ – كوپتەگەن ۇمىتىلىپ بارا جات­قان تۋىندىلاردى قايتا تىرىلتۋگە دە يگى باستاما بولار ەدى. مەنىڭ ويىمدا, شىركىن, ءار وركەستر جىلىنا كەمىندە 5-6 كۇي, 10 شاقتى انمەن رەپەرتۋارىن جاڭارتىپ, تولىقتىرىپ وتىراتىن بولسا, مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق ونەرىمىز ءۇشىن جىل سايىن بىلىنبەي قوسىلاتىن تەڭدەسىز بايلىق بولار ەدى. وسى جاعىنا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى كوڭىل ءبولىپ, تىڭ تۋىندىلاردىڭ وڭدەلىپ, رەپەرتۋارعا قوسىلۋىنا جاعداي جاساپ, قولداۋ بىلدىرسە, دومبىرامىزدىڭ, ور­كەس­ترىمىزدىڭ, جالپى ۇلتتىق ونەرى­مىز­دىڭ بەدەلى دە, بەينەسى دە جاڭا بەلەسكە كو­تە­رىلىپ, جاڭاشا تۇلەر ەدى. باسقا ىزدەنىس, باسقا اڭگىمە بولار ەدى.

– قازىرگى تىڭدارماننىڭ كۇيدى تىڭ­داۋ مەن ءتۇسىنۋ, جالپى قابىلداۋ مادە­نيەتىن قالاي باعالايسىز؟ كوڭى­لىڭىز تولا ما؟

– كۇيدى مىڭ ادام تىڭدايدى, ءبىر-اق ادام, ءارى كەتسە 6-7 ادام ۇعادى. قالعانى – تىڭداۋشى. كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن كوكىرەكتە كوز, قۇلاقتا ساڭلاۋ بولۋ از, كۇيدى ۇعۋعا تە­لەگەي-تەڭىز ءبىلىم مەن تەرەڭ سەزىم كەرەك. سولاي بولا تۇرا, «تىڭداۋشى تۇسىن­بەدى» دەپ ونەردى كورەرمەن دەڭ­گەيىنە استە تۇسىرۋگە بولمايدى. كەرىسىنشە, ونەر­­دىڭ بيىگىنە تىڭدارمان ۇمتىلۋ كە­رەك. قازىر كۇيدى قۇلاقپەن ەمەس, كوز­بەن تىڭ­دايتىن دەڭگەيگە جەتتىك. نەعۇر­لىم جىلدام ويناسا, قۋالاپ ويناسا, سوعۇرلىم مىقتى ەكەن دەپ ويلايتىن بولدىق. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ باس وركەسترى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەم­لە­كە­تتىك اكادەميالىق ۇلتتىق اسپاپتار وركەسترى ديناميكا قۋامىز دەپ, 4 مي­نۋت­­تىق كۇيدى 2 مينۋتتا, جەكە ورىنداۋ­شىلار ءتىپتى 1,5 مينۋتتا اياقتاپ ءجۇر. ءسوي­تىپ كورەرمەندى جالىقتىرمايمىز, كۇي­گە ديناميكا قوسامىز دەيدى. كۇيدىڭ قا­سيەتى, مىقتىلىعى ونىڭ جىلدام نەمەسە باياۋ ورىندالۋىمەن باعالانبايدى عوي. قازاق كۇيدى ناقىستى (شەرتپە كۇي) جانە داۋىلپاز (توكپە كۇي) دەپ بەكەر بولگەن جوق. ارقايسىسى ونەردىڭ جەكە­لەي بايلىعى. ءار كۇيدىڭ وزىنە ءتان تابيعاتى, تاعدىرى, ەسكەرۋى كەرەك ەرەك­­شەلىگى بار. سول ەسكەرىلمەسە, شى­عار­­­مادا قانداي قاسيەت, قانداي سەزىم قا­لادى. بۇلاي كەتە بەرسە, كۇي ءوزىنىڭ بولمىسىنان, مىنەزىنەن ايىرىلىپ قالماي ما ەكەن؟! كۇي تىڭداپ, جانىنا قۇيىلار جىلىلىقتى كۇتىپ وتىرعان كو­رەر­مەندى ونداي جىلدامدىقپەن قى­زىق­تىرمايسىز, كەرىسىنشە ۇركىتەسىز. دىبىس ادامنىڭ جۇرەگىن تەربەپ, جانىنا اسەر ەتەتىن, تىڭداۋشىسىنا وي سالاتىن بولۋى شارت. ونىڭ ۇستىنە ءار كۇيدىڭ ءوز تابيعاتى بولادى. ءتىپتى كەيبىرەۋىنىڭ ىرعاعى وركەسترگە باعىنباۋى مۇمكىن. ونداي كۇيلەر جەكە ورىنداۋعا سۇرانادى. كۇي – اسا كىرپياز ونەر. اسىرەسە وسىنداي تۇستاردا اباي بولۋ كەرەك. 

– كۇيدىڭ تابيعاتىن تۇسىنبەيتىن ادامعا دەگەن كوزقاراسىڭىز قانداي؟

– مەن بارلىعىنا بىرقالىپتى قارايمىن. بىردە عۇلاما عالىم اقسەلەۋ سەيدىم­بەك اعامىز: «سەكەن, مىنا قوعام­دا كورەتىن, ەستيتىن نە قالدى؟» دەپ وڭا­شا قالعاندا ماعان اشىلىپ تا, اشىنىپ تا ساۋال تاستاپ ەدى. وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن ءالى كۇنگە دەيىن ويلانامىن. سونداي ساتتە ويىما تاعى دا ونەردى ومىرىنە بالاعان اعالارىم تۇسەدى. كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ: «قازاقتىڭ قاسيەتى مەن ۇياتى تەك قانا كۇيىندە قالدى» دەپ قالاي ءدال تاۋىپ ايتقان. ول كەزدىڭ ادام­دا­رى­نىڭ ونەرگە دەگەن قۇرمەتى, تالعامى, قۇلشىنىسى وتە تەرەڭ ەدى عوي. ماسەلەن, ومىر­دەن وتكەن اعا دوستارىم اسقار سۇلەيمەنوۆ, جۇماتاي جاقىپباەۆ, قاجىتاي ءىلياسوۆتاردىڭ قاي-قايسىسى دا جاي عانا كۇي تىڭداۋشى ەمەس, وزدەرى دە كۇيمەن تىنىستاپ, كۇيمەن ءومىر سۇرگەن تالانتتار ەدى. كۇي ونەرىنە دەگەن سول ىڭكارلىك تاكەن الىمقۇلوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, تالاسبەك اسەمقۇلوۆتاردىڭ قالامىنان ءمولدىر شىق بولىپ توگىلىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ تۇتاستاي ءبىر ءداۋىرىن قالىپتاستىردى ەمەس پە! قايتالاپ وقي بەرگىڭ كەلەدى. ويتكەنى ول تۋىندىلار شىن مانىندە ونەرگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكتەن تۋعان بولاتىن. ماسەلەن, ءابىش كەكىلباەۆ جازۋعا وتىرار الدىندا فيلارمونيادان, وركەستردەن ۇزدىك ورىنداۋشىلاردى ارنايى ۇيىنە شاقىرىپ الىپ, ۇزدىكسىز كۇي تارتقىزاتىن. سويتكەن جازۋشىنىڭ «كۇي» پوۆەسى قانداي! قازىرگى جاستاردا, اسىرەسە جاس جازۋشىلاردا سونداي ءبىر قۇشتارلىق, ونەرگە دەگەن ولەرمەندىك, قاناعاتسىزدىق جوق سەكىلدى. كەزىندە كىتاپتارىن ىزدەتىپ تۇرىپ وقىتاتىن جازۋشىلاردىڭ جالىنى بۇگىنگى جاس­تاردا تىم باسەڭ. شىنىمەن دە بۇگىنگى جازۋ­شىلار قاي جاعىنان دا وزگەشە, كىسى­كيىك. بۇعان شىعارماشىلىق ادام­­دارىنىڭ اراسىنداعى ارالاس-قۇرا­لاس­تىق, شىعارماشىلىق ورتانىڭ جوق­تىعى دا اسەر ەتەتىن بولۋى مۇمكىن. كە­زىندە اقسەلەۋ سەيدىمبەك, فاريزا وڭعار­سىنوۆا, ءابىش كەكىلباەۆ باستاعان اعا­لا­رىمىز بەن اپايلارىمىز ەلوردا تو­رىنەن شىعارماشىلىق ادامدارى باس قوساتىن, جۇزدەسىپ, وي بولىسەتىن سونداي ءبىر ادەبي ورتالىقتىڭ اشىلۋىن ارمان­داپ ءوتتى. سول ورتانىڭ استانا­نىڭ ءبىر بۇرىشىنان ءالى كۇنگە دەي­ىن ءوز ورنىن بەلگىلەپ, مەكەن-جايىن قا­لىپ­تاس­تىرماۋى بۇگىندە ءبىزدى دە قىن­جىل­تادى.

«اق جاۋىندى» ولتىرمەيمىن...

– ەندى ءوزىڭىزدىڭ جەكە شىعار­ما­شىلىعىڭىزعا قاراي ويىسساق. قان­داي جاڭالىقتارىڭىز بار؟

– استانادا تۇراقتاعان 17 جىل ۋاقىتتىڭ ىشىندە «جازعى قار», «كۇلتەگىن», «ماڭگىلىك ەل», «اقجۇنىس», «كوك ءبورى», «تولەگەتاي» دەگەن 6 كۇي شى­عار­دىم. «كوك ءبورى» كۇيى ءاۋ باستا «ودينوكي ۆولك» دەگەن اتاۋمەن تۋعان بولاتىن. كەزىندە قۇرمانعازىنىڭ «ماشينا», «نە كريچي, نە شۋمي» دەگەن سىندى ورىسشا اتاۋمەن بەلگىلى كۇيلەرى بولعان عوي. سول سەكىلدى مەنىڭ دە «كوك ءبورى» كۇيىم العاشىندا ورىسشا اتاۋمەن تۋىپ, كەيىن قازاقشالاپ وزگەرتتىك. سونداي-اق ونەردە اينالامنان كوڭىلىم قالىپ, قۇلازىعاندا «دوم­بىرا, ساعان وكپەم جوق» دەگەن جانە ءبىر شى­عارمام تۋدى. وسىنداي ازدى-كوپتى جا­ڭا­­لىعىمىز بار. ء«سوز جەتكىزە المايتىن سەزىمدى مۋزىكا جەتكىزەدى» دەيدى عوي. ءبىزدىڭ دە ىشكى كۇيىمىز, قايشىلىققا تولى جانىمىزدىڭ سىرى اۋەزدى ءان مەن كۇي بولىپ ءورىلىپ, وسىلاي تىڭدارمانىنا تاراپ كەتە بارادى.

– باقساق, ءسىزدىڭ شىعار­ما­لا­رى­ڭىز­دىڭ دەنى مۇڭدى. مۇنىڭ سىرى نەدە؟

– مۇڭدى بولاتىنى – ويلى شىعار. دەسەك تە مۇڭ مەن قايشىلىقتىڭ دا شى­عار­­ماشىلىق ادامىنىڭ ءومىر­بايان­ىنان ا­لار ورنى ەلەۋلى. كەزىندەگى كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ مايتالماندارى بەتحوۆەن, موتسارت, گايدنداردى قاراپ وتىرساڭىز, ومىر­لەرى قايشىلىقپەن وتكەن. تالاي كەدەر­گىلەرگە بەتپە-بەت كەلگەن. ىشتەي ارپا­لىسقا ءتۇسىپ, ءتىپتى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعا­مىنان جەرىگەن. ال قازىر الەمدە وسى كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىنسىز كونتسەرت وتپەيدى. دەمەك قاي كەزدە دە مۇڭ مەن وي شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ ومىرىنەن ۇلكەن ورىن العان. مۇڭسىز ادام – ويسىز ادام. قاسىرەتتىدەن عانا قاسيەتتى ونەر تۋادى. بۇل – مەنىڭ ونەرگە دەگەن جەكە كوزقاراسىم. 

– ءوز قولىڭىزبەن قۇرىپ, شىعار­ماشىلىق بەت-بەينەسىن قالىپ­تاس­تىر­عان «اق جاۋىن» مەملەكەتتىك ك­امە­رالىق وركەسترىنىڭ جاقىندا جا­بى­­لىپ قالعانىن ەستىدىك. «اق جاۋ­ىن­نىڭ» ەندىگى تاعدىرى قالاي بول­ماق؟ كە­لەشەكتە جاڭاشا تۇلەپ, شى­عار­ما­شىلىق جۇمىسىن قايتا جال­عاس­تىرۋى مۇمكىن بە؟

– 2001 جىلى ەلباسىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن «اق جاۋىن» وركەسترىمەن استاناعا كەلدىك. مەملەكەتتىك مارتەبە العانعا دەيىنگى 1 جىل 8 ايدا ابدەن قينال­دىم. قولدى ءبىر-اق سىلتەپ كەتىپ قال­عىم كەلەتىن كەزدەر ءجيى بولاتىن. بىراق جالعىز عانا ەلباسىنىڭ سەنىمىن جىقپاس ءۇشىن نامىسقا تىرىسىپ, قيىندىقتىڭ ەشبىرىنە مويىماي جۇمىسىمىزدى جالعاستىردىق. الايدا مەن «اق جاۋىن» ءبىر كەزدە جۇمىسىن توقتاتۋى مۇمكىن» دەپ ءتىپتى ويلاپ تا كورمەگەن ەكەنمىن. كامەرالىق وركەستر دەگەن شاعىن وركەستر. ەلباسىمەن كەزدەسكەنىمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى: «شاعىن وركەستر قۇرساڭ, ادام سانىن 25-30-دان اسىرماساڭ» دەپ ۇسىنىسىن ايتتى. ماعان دا قاجەتى سول ەدى. بىردەن قۋانا كەلىستىم. جالپى, وركەستردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا قۇرامىن 45 ادامنان اسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى بىزدە اسپاپ تۇرلەرى از, دەمەك دىبىس پاليتراسى دا شەكتەۋلى. ۇلكەن وركەستر بولۋ ءۇشىن سوعان ساي اسپاپ تۇرلەرى دە مول بولسا, بەك جاقسى. ال بىزدە ولاي ەمەس. وركەستردىڭ ءبىر قاناتىن 25-30 دومبىراشىمەن, كەلەسى بەتىن ءدال سونداي پريما قوبىزبەن تولتىرادى. وزگە اسپاپ تۇرلەرى بىردەن-ەكىدەن ورىن الادى. اسپاپتىڭ ءتۇرى ەمەس, سانى ارتقاندا جالپى داۋىس قۋاتتى شىعاتىنى راس. بىراق دىبىس ءيىرىمى, دىبىس بوياۋى قۇبىلمايدى. سونى ەسكەرىپ كامەرالىق باعىتتاعى «اق جاۋىن» وركەسترىن قۇردىق. وركەستر 2003 جىلى مەملەكەتتىك مارتەبە الدى. تىڭعىلىقتى ىزدەنىستەر جۇرگىزىلىپ, جەمىستى جۇمىستار جاسالدى. ۇجىممەن ءجۇرىپ ەل-ەلدى, جەر-جەردى ارالادىق. حالىقتىڭ قوشەمەتىنە, ىقىلاسىنا بولەندىك. ارينە وسىنشا ۋاقىت توگىلگەن ماڭداي تەر ەڭبەكتى ءبىر-اق ساتتە توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان دا مەن «اق جاۋىندى» ولتىرمەيمىن. ءتۇبى قايتا تۇلەتىپ, شىعارماشىلىق جۇمىسىن بولاشاقتا جانداندىرسام دەگەن ارمانىم بار. بىراق بۇل جولى استانا ەمەس, الماتىدا! ارينە قينالارمىن. بىراق ءتۇبى «اق جاۋىندى» قايتا تىرىلتەمىن. استانادا 17 جىل ءومىر ءسۇردىم. ءبىر ادامنىڭ عۇمىرى ءۇشىن 17 جىل از ۋاقىت ەمەس. ەندى الماتىعا قونىس اۋدارىپ, شى­عار­ماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسقىم كەلەدى. قۇداي عۇمىر بەرسە, كوپتەن بەرى ويدا جۇرگەن ءوزىمنىڭ جەكە كۇي مەكتەبىمدى اشۋ دا جوسپاردا بار. سودان كەيىن, ارينە, «اق جاۋىن» وركەسترىن قايتا ءتىرىلتۋ جولىندا ەڭبەكتەنەمىن. 

– استانا دەگەندە ويىڭىزعا نە ورالادى؟

– ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ قاسىندا اتاتۇرىكتىڭ ەسكەرتكىشى بار. سوعان قاراپ ۇنەمى ويعا بەرىلەمىن, كىتابىن ءجيى پاراقتايمىن. ارتىڭدا وشپەس ءىز قالدىرۋ, جاقسى ىسىڭمەن ەلدىڭ ەسىنەن ماڭگىلىك ورىن الۋ – قاي ادامنىڭ دا ارمانى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ارقا تورىنەن, تاقىر جەردەن بولاشاق ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن استاناداي ساۋلەتتى قالا تۇرعىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. 20 جىلدىڭ ىشىندە ەلوردامىز الەم تامساناتىن تۇعىرلى قالاعا اينالدى. بۇل جولداعى ەلباسىنىڭ كورەگەن شەشىمىن, ەڭبەگىن جەكە ءوز باسىم ەرلىككە بالايمىن. ەلىمىزدىڭ تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى وسىناۋ ەلەۋلى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, تاريحي ءساتتىڭ كۋاسى بولعانىمدى زور مارتەبە سانايمىن. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن نازەركە جۇماباي,  «ەگەمەن قازاقستان»