بولاشاق جۋرناليستەردىڭ ۋنيۆەرسيتەت اۋديتورياسىنا كىرگەننەن ءا دەگەندە ء«بىسىمىللا» دەپ كىرىسەتىن نەگىزگى ءپانى بار. «جۋرناليستيكاعا كىرىسپە» دەپ اتالادى. قاتەلەسپەسەم, بولاشاق قازاق جۋرناليستەرى ءالى كۇنگە دەيىن ۆ.پروحوروۆتىڭ «ۆۆەدەنيە ۆ جۋرناليستيكۋ» وقۋلىعىنان جازۋدىڭ قىر-سىرىنا اۋىزدانىپ, جۋرناليستيكا تۋرالى ۇعىم-تۇسىنىكتەن حاباردار بولادى. قازاق جۋرناليستيكاسى القيسساسىن ءالى كۇنگە دەيىن ورىس عالىمىنىڭ كوزقاراسىمەن, ۇستانىمىمەن باستايدى دەگەن ءسوز بۇل.
ارينە, ەڭبەك تەوريالىق جاعىنان, عىلىمي تۇجىرىم تۇرعىسىنان كەرەمەت-اق شىعار. بىراق, باسقا ەلدىڭ, باسقا يدەولوگيانىڭ تۋىندىسى ەمەس پە؟ وعان قوسا گوللانديالىق جۋرناليست رەنداللدىڭ «ۋنيۆەرسالنىي جۋرناليست» اتتى كىتابى دا بولاشاق قازاق جۋرناليستەرىنىڭ قالام قاسيەتىن قالىپتاستىرۋعا پايدالانىلادى ەكەن. ءبىرى رەسەيلىك عالىمنىڭ, ءبىرى ەۋروپالىق ءجۋرناليستىڭ تۋىندىسى. ەندەشە, قازىرگى ستۋدەنتتەر تاراپىنان «تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتول جۋرناليستيكاسى تۋرالى ەڭبەك نەگە جوق؟» دەگەن ساۋالدىڭ تۋى زاڭدى عوي...
قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كوريفەيى اتانعان تاۋمان اماندوسوۆتان كەيىن جۋرناليستيكانىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسى تۋرالى ەڭبەك جازۋعا, باسقالاي ايتقاندا, ىرگەلى تاقىرىپتى قاۋزاۋعا ەشكىم تاۋەكەل ەتە قويماپتى. بالكىم, سودان دا بولار قازاق جۋرناليستەرىنىڭ سوڭعى بۋىنىنىڭ باسقالارمەن باسەكە بارىسىندا ولجاسى ولقى ءتۇسىپ جاتقانى. قازاق جۋرناليستەرىن تەوريالىق تۇرعىدان قارۋلاندىرۋ سولاردى دايارلايتىن ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ, سوندا ءدارىس وقيتىن وقىتۋشى-عالىمداردىڭ قۇزىرىنداعى دۇنيە. ال ءبىزدىڭ بۇگىنگى ايتپاعىمىز باسقا ماسەلە.
تەوريا دەگەنىڭىز, اۋەلى تاجىريبە ارقىلى قورىتىلىپ, سودان كەيىن بارىپ عىلىمي ءتۇيىن جاسالادى ەمەس پە. ونىڭ ۇستىنە جۋرناليستيكا اتاۋلى تاجىريبەمەن بىتە-قايناسىپ كەتكەن سالا ەكەندىگىن كوزى اشىق جاننىڭ ءبارى بىلەدى. ادەتتە, جۋرناليستيكا توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعالا قالسا, تاجىريبەگە سۇيەنەتىنىمىز سول عوي.
باسقانى قايدام, ءوز باسىما زاماناۋي جۋرناليستيكانىڭ بولمىس-ءبىتىمى, ءستيلى, ۇستانىمى جۋرناليست جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىمەن ۇندەسىپ, ۇيلەسىمىن تاۋىپ ءورىلىپ جاتسا عوي دەگەن وي كەلەدى. وركەنيەتتى وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەپ وتىرعان تۇستا ءوز ويىمىزدى ايتۋعا قۇقىمىز بار عوي. «انا ءتىلى» اپتالىعىنا دەيىن جازعانى بولەك تە, جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ «انا تىلىندە» جاريالانعان دۇنيەلەرى دارا تۇر. وقىعاندا ايىزىڭ قانادى. قىسقا جازا وتىرىپ, نىساناعا العان «وبەكتىسىن» اينا-قاتەسىز, جەرىنە جەتكىزە باياندايدى. نە تۋرالى جازسا دا, جازعاندارى جۇرت اۋزىندا جۇرەدى سوسىن. ءوزى ايتپاقشى: «گازەتشىگە ەڭ قاجەتتى قاسيەت – قيسايماي ايتسام, شىنشىلدىق. بوس ءسوزدى بوراتا بەرمەۋ». سابىرجان ۇلىنىڭ جۋرناليستىك كرەدوسى وسى. «بوس ءسوزدى بوراتپاي», ىقشام جازۋ ارقىلى-اق جۇرتتىڭ كوكەيىندەگىنى قوزعاپ, «ناعىز جۋرناليست وسىلاي جازسا كەرەك» دەپ تامساندىرىپ قوياتىنى تاعى بار.
قازاق باسىلىمدارىنداعى سالا قۇلاش ماقالانى كورگەندە, بوسسوزدىلىككە باس شايقاي وتىرىپ, قازىرگى ۇنەمشىل نارىق زامانىندا ءسوزدى دە جۇماتاي سابىرجان ۇلى سىندى ۇنەممەن جۇمساعانعا نە جەتسىن. باسقا نارسەگە كەلگەندە قازىمىر بولعانمەن, سوزگە كەلگەندە جۋرناليستەر ساراڭدىق تانىتا الماي-اق قويدى, ايتەۋىر.
بوسسوزدىلىك دەمەكشى, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاعى ءبىر ولقى تۇسى بوسپەلىك, تىم دابىرايتا كورسەتۋ, قۇرعاق ماقتاۋ دەر ەدىك. جۋرناليستەردىڭ ناقتىلىق, شىنايى باعام تۋرالى تالعامى قالپىنا كەلمەي, جۋرناليستيكانىڭ تاسى ورگە دومالايدى دەپ ايتۋ قيىن. سابىرجان ۇلىنىڭ جازعاندارىن وقي وتىرىپ, وسىنى تاعى ءبىر تۇيسىندىك. «جۋرناليستەردىڭ كوزدى جۇمىپ, كويىتە بەرگەنىنەن قوعام كوكتەسە, ەندىگى اقش اياعىمىزدىڭ استىندا اقشاڭداپ جاتاتىن ەدى عوي!..». بۇعان تۇسىنىكتەمە بەرۋدىڭ قاجەتى جوق ءتارىزدى...
«قۇدانىڭ قۇدىرەتى, باياعىدان بەرگى ءبىر ادەتىم جازىپ وتىرعان ماتەريالىم ءۇش, ءارى كەتسە ءتورت بەتتەن اسسا, قامىتتان شىققىسى كەلگەن وگىز سياقتى قيقاڭداي باستايمىن. كوبىنە شورت تۇيە سالامىن. ايتايىن دەگەندەرىمدى سول كولەمگە سىيعىزسام – سىيعىزدىم, سىيعىزباسام – قالعانى. بۇل داعدىنىڭ ءبىر جاقسى جەرى – سىعىپ جازۋعا ۇيرەتتى». جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ عىلىمي تەورياعا ارقاۋ بولارلىق تاجىريبەلىك داعدىسى دەيسىز بە, الدە ۇستانىمى دەيسىز بە, ءوزىڭىز بىلەسىز. ەڭ باستىسى, كادەگە جاراتاتىن-اق دۇنيە.
«ايتىپ وتكەن اقىندا ارمان بار ما!» دەمەكشى, بۇل حال جۋرناليستەرگە دە قاتىستى. كوكەيىندەگى شەردى سىرتقا شىعارىپ, ويىنداعىسىن وقىرمانعا جەتكىزە الماعاننان ارتىق قاسىرەت جوق شىعار تەگىندە. قاسىرەت بولماسا, جۇماتاي سابىرجان ۇلى «اللا-اي, ايتارىڭدى ايىزىڭ قانىپ ايتا الماعاننان وتكەن الاقايعى جوق ەكەن! ءبىز سونداي حالگە ۇشىرادىق» دەپ جالبارىنباس ەدى عوي جاراتۋشىعا...
ءومىر دەگەنىڭىز كۇرەس ەكەنى الىمساقتان ءمالىم. ونىڭ ىشىندە قوعامدىق ويدى قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەتىن جاننىڭ كۇرەسكەر بولماۋى مۇمكىن دە ەمەس. جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ تابيعي بولمىسى شۋاقتى كوكتەمگە ۇقساعانىمەن, قوعام مۇددەسى مەن قالامنىڭ پرينتسيپىنە كەلگەندە قاتال بولاتىن. كۇللى جۋرناليستەردىڭ ەتيكالىق كودەكسىن جازۋعا ونەگە بولارلىق-اق قاسيەت. «اقىلىم جەتكەن جەرىنە دەيىن ءادىلىن ايتتىم, شاما-شارقىم جەتكەنشە شىندىق ءۇشىن شارپىستىم, بۇل ومىردە مەن كورگەن ءبىر عانيبەت تىرلىك – سول!» سول «عانيبەت تىرلىك» ءۇشىن جۋرناليست جۇماتايدىڭ جۇيكەسى جۇقارىپ, شىندىق ءۇشىن شايقاستا قانى باسىنا قانشا مارتە شاپتى دەسەڭشى. ايتۋعا عانا وڭاي, ايتپەسە, اكىم-قارا جاندايشاپتارىنىڭ جاساعان قىساستىعى از بولدى ما؟
جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ ماقالالارىنا قويعان تاقىرىپتارى قانداي! سونادايدان «مەنمۇندالاپ» تۇرادى. «جۇرگەندەرگە سۋ ءىشىپ, سۋان ءىشىپ, جۋاندىعىن تانىتتى قۋانىشەۆ». كەرەمەت ءبىر ءاننىڭ قايىرماسى ىسپەتتى.
جادىڭا بىردەن قونا كەتەدى. «مەن تانىعان شىندىق» دەپ ايبارلانىپ, اينالاسىنا ءسوز قۇدىرەتىنىڭ كۇشتىلىگىن ەسكە سالاتىن تاقىرىپتار دا بار. ادىلەتتىلىكتى اياقاستى ەتەتىندەردىڭ اۋىلىنا قاراتا ايتىلعان سەستى ءسوز. ودان كەيىن «وكپەلەسەڭ ءوزىڭ ءبىل», «كۇندەلىك كەزگەن كوڭىل», «جان بىتكەندەي جادتاعى جازبالارعا», «وي جۇرەدى كەلىپ-كەتىپ» دەپ جالعاسا بەرەدى تاقىرىپتار تىزبەگى. جۋرناليستيكا ەمەس, قۇددى ءبىر ادام بالاسىنىڭ قوعامداعى كوڭىل كۇيىن, بولمىسىن, تىرشىلىگىن بوياماسىز باياندايتىن, شەكسىز شتريحتاردان قۇرالعان ءبىرتۇتاس ءومىر كارتيناسى ىسپەتتى. ءومىر كارتيناسىن مىنەزدىلەر عانا بەرە السا كەرەك. جۇماتاي سابىرجان ۇلى سول مىنەزدىلەردىڭ ساناتىنان ەدى.
قوي, جۇماتاي كوكەم ايتپاقشى, مەن دە «قامىتتان شىققىسى كەلگەن وگىز سياقتى قيقاڭداي» باستادىم, ءسوزىمدى تۇيىندەيىن. ءاۋ باسىندا اڭگىمەمىز قازاق جۋرناليستيكاسىنان باستاۋ الىپ ەدى عوي. ولاي بولسا, بولاشاق جۋرناليستەردىڭ مىنەزدى جۋرناليست جۇماتاي سابىرجان ۇلىنىڭ جۋرناليستىك مەكتەبىنەن, شەبەرلىك لابوراتورياسىنان ۇيرەنەتىن ونەگەسى مەن تاعىلىمى جەتكىلىكتى دەر ەدىك.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»