تالاي عاسىردان بەرى تاراز اتانىپ كەلگەن, بۇگىندە جامبىل وبلىسىنىڭ ورتالىعىنا اينالعان كونە شاھار بۇل كۇندە ءۇش ءجۇز مىڭنان استام حالىقتىڭ تۇرعىلىقتى مەكەنى. بۇگىنگى تاڭدا تاراز قالاسىندا ىلكىمدى ىستەر قولعا الىنىپ, جارقىن جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىمەن, ءالى دە بولسا تۇرعىنداردىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى بارشىلىق.
تاراز قالاسىنىڭ ورتاسىن قاق جارىپ تەمىر جول وتەدى. وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتى, باتىس پەن شىعىستى, سونىمەن قاتار الىس-جاقىن شەتەلدەردى دە جالعاپ جاتقان تەمىر جول بۇل. سول تەمىر جولدىڭ ارعى بەتى «شالعاي قاراسۋ», «قاراوي» تۇرعىن جاي القابى مەن «لەسحوز», «سولنەچنىي» جانە «ۆىسوتسكي» ەلدى مەكەندەرى بولىپ اتالادى. تاراز قالاسى اكىمىنىڭ №10 اۋماقتىق وكرۋگىنىڭ ينسپەكتورى قانات نۇرلانوۆپەن بىرگە اتالعان القاپتار مەن ەلدى مەكەندەردى ارالاپ كورگەنىمىزدە, بىرقاتار ماسەلەگە تاپ بولدىق. تۇرعىندار دا جول, جارىق, جابايى ساۋدا ماسەلەلەرىن الدىمىزعا جايىپ سالدى.
اۋەلى مۇنداعى مۇقانوۆ پەن چكالوۆ كوشەلەرىنىڭ بويىنان تارتىلعان اۋىز سۋ قۇبىرىنىڭ اياقسىز قالعانىن كوردىك. ۇزىندىعى 6,5 شاقىرىمدى قۇرايتىن ەكى كوشەدەگى اسفالتتىڭ تاس-تالقانى شىعىپ, جول اپاتتى جاعدايعا جەتكەن. تۇرعىندار يگىلىگى ءۇشىن سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلگەنىمەن, حالىق مۇنىڭ يگىلىگىن كورە الماي وتىر. ءتىپتى سۋ قۇبىرى قۇدىقتارىنىڭ قاقپاعى اشىق كۇيىندە قالعان. ايتەۋىر جوقتان بار جاساپ ءبىر جەرىن تاسپەن قىمتاعان, ەندى ءبىر جەرىنە شىبىق شانشىعان. وركەنيەتتى قوعامدا ونبەيتىن تىرلىكپەن اۋرە بولعان ءوڭىر تۇرعىندارى ءۇشىن ەڭ قاۋىپتىسى وسى ەكەن. ال بۇل جەردەن جاياۋ جۇرگىنشىنىڭ دە, كولىكتى جولاۋشىنىڭ دا ءارى-بەرى ءجۇرۋى قيىن. ال ويىن بالالارى بايقاماي قۇدىققا ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن. ايتقان جەردەن اۋلاق, ال بالالار قاراڭعىدا قۇدىققا ءتۇسىپ كەتسە نە بولادى؟ ارينە بۇعان باس قاتىرىپ جاتقان ادام جوق سياقتى...
بۇل ماقساتقا 300 ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەن ەكەن. بيۋدجەت قاراجاتى جەلگە ۇشىپ نە بولماسا قۇمعا ءسىڭىپ كەتكەندەي. «مەملەكەتتىڭ قىرۋار قارجىسى جەردىڭ استىندا كومىلىپ جاتىر» دەپ كۇيىنەدى باس ينسپەكتور. ال ينسپەكتوردىڭ ءوزى اتالعان ماسەلەلەردى قالىپقا كەلتىرەيىن دەسە, قولىندا بيلىك جوق. شيرەك عاسىر بويى تاراز قالاسىنىڭ ءار وكرۋگىندە باس ينسپەكتور بولعان قانات نۇرلانوۆتىڭ قىزمەتتىك كولىگى دە, قىزمەتكەرى دە جوق. جەتپىس مىڭعا تارتا حالىق تۇراتىن وكرۋگتى ءوز قالتاسىنان جانارماي قۇيىپ, كۇنىنە ون رەت شارلاۋعا ءماجبۇر. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەگەندەي, ينسپەكتوردى مۇنداعى حالىق تىڭداۋدان قالعان. ەشقانداي ماسەلە شەشىمىن تاپپاعان سوڭ حالىقتىڭ ءۇمىتى ۇزىلگەن سىڭايلى.
تەمىر جولدىڭ ارعى بەتىندەگى تاعى ءبىر ماسەلە – رەتسىز سالىنعان ساۋدا نۇكتەلەرى. كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ قازىر كىم كورىنگەن رەتىن تاۋىپ, كوشە بويلارىنان, ايالدامالاردان ساۋدا دۇڭگىرشەكتەرىن اشا بەرەتىن بولعان. ءتىپتى جابايى ساۋدانىڭ قىزعانى سونشالىق, كاسىپكەرلەر مەملەكەتتىڭ «قىزىل سىزىق» تالابىن دا ۇمىت قالدىرعان. ەشقانداي تالاپقا ساي كەلمەسە دە مۇندا نان, ءبالىش, بالىق سياقتى تاعام تۇرلەرى ساتىلۋدا. سىرا دەگەنىڭىز دە كول-كوسىر. باس ينسپەكتوردىڭ ايتۋىنشا, مۇندا قالالىق سانەپيدقاداعالاۋ مەكەمەسى, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ات ءىزىن سالمايدى. سوندا قۇزىرلى ورىنداردىڭ ءوزى ماسەلەگە ءاتۇستى قاراعاندا, باسقالارى قايتپەك دەگەن دە وي كەلەدى. ينسپەكتور وسى وكرۋگكە قىزمەتكە كەلگەلى قالانىڭ اكىمىنەن باستاپ, ءتيىستى مەكەمە باسشىلارىنا دەيىن حات جازىپتى. الايدا سەلت ەتكەن ەشكىم تابىلماعان.
جالپى, تاراز قالاسىنىڭ شاعىن اۋداندارىنداعى جابايى ساۋدا ماسەلەسى ءجيى ايتىلىپ كەلەدى. دەي تۇرعانمەن ءالى ناتيجە جوق. ماسەلەن ءبىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان تەمىر جولدىڭ ارعى بەتىندەگى ءپىرمانوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى زاڭسىز قويىلعان ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ كەسىرىنەن №29 مەكتەپتىڭ وقۋشىسىن كولىك قاعىپ كەتتى. ابىروي بولعاندا بالا امان قالعان. بۇل بەيبەرەكەت تىرلىك رەتكە كەلتىرىلمەسە, كەلەشەكتە دە مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايدىڭ قايتالانباسىنا كىم كەپىل؟ بۇل جاعدايدان سوڭ جابايى ساۋدا ورىندارى رەتكە كەلتىرىلگەندەي بولعانمەن, كەيىننەن قايتادان بەلەڭ العان. «وكرۋگتىڭ كوشەلەرىندەگى ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن دۇڭگىرشەكتەردىڭ بىردە-بىرىندە زاڭدى قۇجات جوق. سويتە تۇرا ەلەكتر قۋاتىن تارتىپ العان», دەيدى ينسپەكتور. دۇڭگىرشەكتەردە جارىق بولعانىمەن, كوپتەگەن ۇيلەردە ءالى دە جارىق جوق. سونىمەن قاتار زاڭسىز ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ اينالاسى قوقىسقا تولىپ كەتكەن. «ۆىسوتسكي» ەلدى مەكەنىنە باراتىن جولدىڭ وڭ جاعىن دا كۇل-قوقىس باسىپ قالىپتى. ينسپەكتوردىڭ ءوزى 15 قوعامدىق جۇمىسشى تارتىپ, «نۇرلى تاراز» جانە «سۇلتانعازى» مەكەمەلەرى ارقىلى قوقىس تازالاتۋعا ءماجبۇر. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگى جانە زاڭسىز ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ يەلەرى قوقىسقا تولەيتىن ازىن-اۋلاق تيىننان قاشىپ, قوقىستى دالاعا لاقتىرا سالاتىن كورىنەدى. «سوندا تولەيتىنى ءجۇز-اق تەڭگە عوي» دەپ كۇيىنەدى ينسپەكتور.
يرينا تەمىرباەۆا ەسىمدى تۇرعىننىڭ ايتۋىنشا, بۇل بەيبەرەكەت تىرشىلىك تالاي جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاعان. ماسەلەن, اباي, اپپاەۆ, سامارقاند كوشەلەرىندە تالاپقا ساي ەمەس ىستىق نان, ءبالىش, بالىق ونىمدەرى ساتىلۋدا. ال كوشەنىڭ شاڭى شىعىپ, بۇرقىراپ جاتىر. بۇدان بولەك, ولارمەن ارالاسىپ ءشوپ, كومىر, اعاش, سەكسەۋىل سياقتى مال ازىعى مەن وتىن دا ساۋدالانادى. ء«اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجا» تابىلماعان سوڭ تىرلىكتىڭ ءتۇرى وسى دا.
جول, جارىق, جابايى ساۋدا ماسەلەلەرى بۇل كۇندە تەمىر جولدىڭ ارعى بەتىندەگى تۇرعىندار ءۇشىن وتە وزەكتى. جەتپىس مىڭعا تارتا حالقى بار ەلدى مەكەندەردە اتالعان ماسەلەلەر تۇيتكىل كۇيىندە قالۋدا. ناقتى ايتساق مۇنداعى 68 230 ادامنىڭ ارمان-تىلەگى وسى عانا. ماسەلەن, تاراز قالاسىنىڭ بەرگى بەتى زاماناۋي ۇلگىدە قايتا جاساقتالعان شاھار رەتىندە ايتارلىقتاي دارەجەگە جەتتى. ال ارعى بەتىندەگى جاعداي ءالى سول قالپى.
تاراز قالاسى حالقىنىڭ بەستەن بىرىنە جۋىعى تۇرىپ جاتقان ىرگەلى مەكەندە تەمىر جول ليتسەيى, تەمىر جول كوللەدجى, 8 ورتا مەكتەپ, 2 بالاباقشا, 2 شاعىن ورتالىق جانە 1 بالالار ءۇيى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار مۇندا 10670 جەكە ءۇي جانە 51 كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي بار. سونداي-اق 3 ەمحانا, 1 سۇيەك-تۋبەركۋلەز اۋرۋلارى اۋرۋحاناسى دا بار. №3 قالالىق پوليتسيا بولىمىمەن قاتار, «قازپوشتا» جانە «قازاقتەلەكوم» بولىمشەلەرى دە ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋدە. راسىندا دا ءبىر ىرگەلى اۋداننىڭ حالقىنداي تۇرعىنى بار بۇل ايماقتاعى ماسەلەنىڭ قاشان شەشىمىن تاباتىنى بەلگىسىز.
جابايى ساۋدا دەمەكشى, جۋىردا عانا تاراز قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى جانە وزگە دە جەرلەرىندەگى بىرقاتار زاڭسىز ساۋدا دۇڭگىرشەكتەرى الىندى. ەندى وسى باستاما تەمىر جولدىڭ ارعى بەتىندە دە جالعاسىن تاپسا دەيمىز. ال تاراز قالاسىنىڭ اكىمى عالىمجان ءابدىرايىموۆ قوقىس ماسەلەسىن تۇرعىنداردىڭ سالعىرتتىعىنان كورەدى. راسىندا دا كوپتەگەن تۇرعىندار قوقىسقا اقشا تولەپ, ونى ارنايى ورىنعا اپارىپ تاستاعاننان گورى, كوشەگە لاقتىرا سالعاندى قولاي كورەدى. سونداي-اق شاھار باسشىسى مۇنداعى ماسەلەلەر بويىنشا بۇگىندە بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
تالاي جىلدان بەرى ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدىڭ بىرتىندەپ بولسا دا رەتكە كەلگەنى جاقسى. ايتپەسە تەمىر جولدىڭ قوس قاپتالىنداعى تۇرعىنداردىڭ تىرشىلىگىن ءتىپتى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ايتەۋىر اۋپىرىمدەپ كۇنىن كورگەن حالىق ءالى دە بولسا جاقسىلىقتان ءۇمىتتى...
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
تاراز