ىرىسى تاسىعان ىدىستار
«ازىرەت سۇلتان» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى قىزمەتكەرلەرى تۇركىستان قالاسىنداعى №14 جالپى ورتا مەكتەبى جəنە م.ابەنوۆا, س.راحيموۆ اتىنداعى ءبىلىم ۇيالارىندا «ىرىسى تاسىعان ىدىستار» تاقىرىبى اياسىندا كورمە ۇيىمداستىردى.
اتالعان ءىس-شارانىڭ ماقساتى – استانا قالاسىنىڭ 20 جىلدىعى جانە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا كورسەتىلگەن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» جوباسى نەگىزىندە جاس ۇرپاقتى رۋحاني, تاريحي مۇرالاردىڭ قۇندىلىقتارىمەن تانىستىرۋ جəنە قادىرلەپ, قاستەرلەۋگە شاقىرۋ بولىپ تابىلادى.
كورمەگە مۋزەي قورىنان XVIII-XX عاسىرلارعا جاتاتىن ەتنوگرافيالىق جادىگەرلەر توپتاماسىنان: قۇمان, قازان, كوزە, ساماۋرىندار ورنالاستىرىلىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
تاريحي ءمəنى تەرەڭ دۇنيەلەرگە بالالار دا اسا جوعارى قىزىعۋشىلىق تانىتتى. اتالعان باعىتتاعى كورمەلەر الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تاپپاق.
جوبانى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدە دە جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا.
امان بولسىن
تۇركىستان
ءداستۇرلى اندەرىمىز اۋەلەي بەرسىن
قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ادامدار ەسترادالىق əندەردى كەڭ كولەمدە تىڭدايدى. ءدəستۇرلى əندەرگە كوپ جاعدايدا ەرەسەك جəنە قارت ادامدار قۇلاق تۇرەدى. ەسترادالىق əندەر شوۋ بيزنەستە كوپ قاراجات تابادى. وسى سەبەپتەن كوپ əنشىلەر دəستۇرلىدەن ەسترادالىق تۇرگە بەت بۇردى. ءداستۇرلى اندەر جاستاردى جاقسى جاعىنان تاربيەلەپ, سالت-داستۇرلەرىن, وزدەرىنىڭ تاريحىن ۇمىتپاۋعا ىقپالىن تيگىزەدى. ەگەر ءداستۇرلى مۋزىكالاردى تىڭداۋدى توقتاتساق, ءوزىمىزدىڭ داستۇرلەرىمىزدى, وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ۇمىتىپ, وعان قالاي بولسا سولاي – سالعىرت, نەمقۇرايلى قارايتىن بولامىز.
ۇلى اقىن اباي قۇنانباەۆ ايتقانداي: «تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ». شىنىمەن دە, سابيگە جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان ساتىنەن باستاپ اناسى «بەسىك جىرى» سەكىلدى ولەڭدەر ايتادى, ال ادامدار قايتىس بولعاندا, جاقىن ادامدارى جەر قويناۋىنا «جوقتاۋمەن» شىعارىپ سالادى. بۇل جەردەن مۋزىكانىڭ ادام ومىرىندەگى ماڭىزدىلىعىن كورە الامىز.
قورىتا كەلگەندە, مۋزىكا قازاق حالقى ءۇشىن ۇلكەن ءرول وينايدى. مۋزىكا ونەرى ەلىمىزدە ەجەلگى كەزدەن باستاپ وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. جانە بىزدەر ونى كەلەشەك ۇرپاعىمىزعا جەتكىزۋگە مىندەتتىمىز. بۇل – وزگە ەلدەردىڭ اندەرىن مۇلدەم تىڭداماۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. ولاردى تىڭداعان دۇرىس, ادامنىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتەدى. بىراق ءوزىمىزدىڭ ءداستۇر, تاريحىمىزدى, ءوزىمىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ساعىمجان جانەركە
شىعىس قازاقستان وبلىسى
شاتتىققا بولەنگىڭ كەلسە
دەنساۋلىق – ادامنىڭ ەڭ ءبىرىنشى بايلىعى. دەنىڭ ساۋ بولسا, ادام ءومىرى قىزىققا تولى بولادى. باتا بەرسە دە, تىلەك ايتسا دا ادامدار ءبىر-بىرىنە دەنساۋلىق تىلەيدى. دەنساۋلىق تىلەۋ ارقىلى ادامدار ءبىر-بىرىنە باقىت تىلەيدى. دەنساۋلىقتىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى سپورت دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. كۇندەلىكتى سپورتپەن شۇعىلدانۋ ارقىلى ادام دەنساۋلىعىن ارتتىرا الادى. ەلباسىمىز – سپورتقا جاقىن ادام. رۋحاني جاڭعىرۋ جولدارىنىڭ ءبىرى ۇلتتىق ويىنداردى جاڭعىرتۋ دەپ بىلەمىن. ونى قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى ءبىز رۋحاني جەتىلەمىز. ءبىزدىڭ مەكتەپتە سپورتتىق ۇيىرمەلەر بار. توعىزقۇمالاق, اسىق ويناۋدى كوپ بالالار ۇناتادى. فۋتبولدى, تەننيستى ۇناتامىن. فۋتبولدى قىز بولسام دا وينايمىن. سونان سوڭ كونكي تەپكەندى جاقسى كورەمىن. قورىتا ايتا كەتسەم, سپورتپەن شۇعىلدانۋ ءوز بولاشاعىڭدى شاتتىققا بولەۋ دەپ بىلەمىن.
نۇراي جۇماعۇلوۆا,
7-ورىس سىنىبىنىڭ وقۋشىسى
پاۆلودار وبلىسى,
پاۆلودار اۋدانى,
«مارالدى» ورتا جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەبى
پىشتاناي باتىر تۋرالى نە بىلەمىز؟
پىشتاناي باتىر – ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. سەبەبى ول 1729 جىلى بولعان اڭىراقاي شايقاسىندا قازاق اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى ءابىلحايىر حاننىڭ مىڭباسى, تۋ ۇستاۋشىسى بولعان. باتىر تۋرالى ورىس دەرەكتەرىندە, وبلىستىق گازەتتەردىڭ بەتتەرىندە ولكەتانۋشى-عالىمداردىڭ ماقالاسى جارىق كورگەن.
پىشتاناي ەرقوساي ۇلى (1693-1793) – ءبىر عاسىر ۋاقىت ءومىر ءسۇرىپ, قازاقتىڭ ازاتتىعىن اڭساپ, سىرتقى جاۋمەن وتكەن كەسكىلەسكەن كۇرەستەردە ەلىن قورعاعان ءباھادۇر بابامىز. باتىردىڭ سالماقتى ءارى سابىرلى, زور دەنەلى بولمىسىنا قاراپ, قازاقى داستۇرمەن جەڭگەلەرى شابانقارا دەپ اتاعان. قىزىلقوعا اۋدانى, تايسويعان قۇمىنداعى بەرىشتام جايلاۋىندا سالىنعان باتىر كەسەنەسىنە «پىشتاناي ەرقوساي ۇلى (شابانقارا)» دەپ ويىپ جازىلعان. ماڭعىستاۋ وڭىرىندە پىشتاناي باتىردى ەرسارى دەپ اتاعان. ءۇستىرت بويىندا «ەرسارىنىڭ قايراعى» اتالاتىن بيىك تاستىڭ سوناۋ الىستان مەنمۇندالاپ تۇراتىنى تاعى بار. ەل اۋزىندا قالعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, باتىر بابامىزدىڭ «اقبيكەش» اتانعان مىلتىعى بار دەسەدى. بۇل باتىردىڭ قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولعاندىعىن دالەلدەيدى.
قورىتىندىلاي كەلە, ءباھادۇر باتىرىمىزدىڭ ەسىمى «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىنا ەنگىزىلىپ, 2018 جىلى وتەتىن باتىردىڭ 325 جىلدىعى جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ادىلبەك ومىرزاقوۆ,
جۋرناليست
اتىراۋ
«شاشىلعانشا» بيلەيتىندەرى نەسى
جاڭا يۋتۋبتان 1998 جىلعى تويدىڭ ۆيدەوسىن كورىپ شىقتىم. سول كەزدىڭ ادامدارى بۇگىنگىلەردەن وزگەشە كورىندى. جەڭگەيلەردىڭ باسىندا ورامال, قىزداردىڭ ۇستىندە كەڭ كويلەك, ءبəرىنىڭ شاشى ۇزىن. قوس بۇرىم ەتىپ ءورىپ قويعان, جالبىراتىپ جايىپ جۇرگەن ەشقايسىسى جوق. جىگىتتەردىڭ ۇستىندە كەڭ كوستيۋم-شالبار. ءبəرى سالماقتى, ءبىر-ءبىرىنىڭ بەتىنە تۋرا قارامايدى.
ال قازىرگى تويداعى كورىنىستەر شە؟.. ايتۋعا اۋزىڭ بارمايدى. شاشىن قىزىلدى-جاسىلعا بوياعان كەيبىر جەڭگەيلەر وزدەرى «شاشىلىپ» قالعانشا بيلەيدى. كەڭ كيىمدەرىمىز (ەركەگىنىكى دە, əيەلىنىكى دە) دەنەگە جابىسىپ تۇراتىن تار بىردەمەگە ويىسقان. تابيعي سۇلۋلىعىمىز دا جۇتالىپ, جاساندىلىققا كەتىپ بارامىز. اينالدىرعان از جىلدىڭ ىشىندە وسىنشالىقتى وزگەرىپپىز. بۇلاي كەتە بەرسەك تاعى ءبىراز جىلدان كەيىن نە بولارىن ەلەستەتۋگە قورقىپ وتىرمىن. تىرناعىمىز سوياۋداي, بەتىمىز بەس باتپان بوياۋ, شاشىمىز تاقىرباس, ۇستىمىزگە ءجىپ كيىپ الىپ بۇگىنگى كۇنىمىزگە تاڭعالىپ وتىرماساق نەتتى. قوي, ولاي بولماي-اق قويسىن! ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى ۇمىتپايىق.
سالتانات ابىلبەكوۆ