قارماقشى – دارياسىنان جىر, توپىراعىنان سىر ورىلگەن كيەلى مەكەن. كەشەگىسىنە بۇگىنىن, بۇگىنىنە بولاشاعىن جالعاعان قاسيەتتى ءوڭىر اۋليە-امبيەلەرىمەن, اقىن-جىراۋلارىمەن قاتار اتپال ازاماتتار, تاۋ تۇلعالار, قوعام مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىن دۇنيەگە اكەلگەن شىرايلى ولكە. ءبىز ادەتتە جاقسى مەن جايساڭداردى وتكەن زامان ەنشىسىنەن ىزدەپ, ولار تۋرالى جازىلعان دەرەكتەرمەن تانىسقاندا تاڭ-تاماشا قالامىز. ال ءدال سونداي ادامدار بۇگىندە ارامىزدا دا از ەمەس. ونەگەلى جاننىڭ ءبىرى, 1938 جىلى 13 ماۋسىم كۇنى قىسى قىسقا بولسا دا قاتال, جازى جاۋىنسىز ىستىق تورتكۇل دۇنيەگە ءمالىم بايقوڭىر عارىش ايلاعىنا جاقىن سىردىڭ قاراوزەكپەن قايتا تابىسار تۇسىنداعى يىركولدىڭ جاعاسىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپ, اقجولتاي بالا اتانعان يساعالي جۇماعۇلوۆ.
بالالىق شاعى تارشىلىققا تاپ كەلسە دە, جاس تالاپتىڭ وقۋعا ىنتاسى زور بولىپ, ورتا مەكتەپتى جاقسى اياقتادى. قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا بولاشاق زايىبى كەنىشكۇلمەن تانىسىپ وتباسىن قۇردى. بەرەكەلى وتباسىندا 60 جىلعا جۋىق بىرگە ءومىر ءسۇرىپ عالىمجان, شىناركۇل, توتى, مايرا, ايگۇل, ءۇمىتجان, الماسبەك, كامشاتتاي ۇرپاقتاردى دۇنيەگە اكەلىپ, ولاردىڭ جوعارى ءبىلىم الۋى مەن بەلگىلى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاساي ءبىلدى. قازىر سۇيكىمدى دە ءتاتتى نەمەرەلەر مەن شوبەرەلەر ءسۇيىپ, ولاردىڭ تىلەۋىن تىلەپ, باتاسىن بەرىپ وتىرعان ونەگەلى وتباسىنىڭ ەگەسى.
ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن باستاپ ەل ىسىنە بەلسەنە ارالاستى. زامان تالابىن سەزىنە بىلگەن, ويى ۇشقىر, قۇلاشىن كەڭىنەن سەرمەي الاتىن جاس ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى. ەڭبەكقورلىعىمەن اۋىل مەكتەبىنىڭ مۇعالىمدىگىنەن كەڭشار پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىلىعىنا سايلاندى. پارتيا ۇيىمىنا جەتەكشىلىگى كەزىندە ىزدەنىمپازدىعى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن بايقاعان اۋدان باسشىلىعى ونى قارماقشى كەڭشارىنىڭ باسشىلىعىنا تاعايىندادى.
يساعاليدىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە شارۋاشىلىق وداق بويىنشا 7 رەت, رەسپۋبليكا بويىنشا 10 رەت ەڭبەك جارىستارىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى.
يسەكەڭ وسكەن اۋىلدىڭ وتكەنىنە كوز سالساق تاريحي وقيعالارعا باي. بۇل قازاق حالقىنا بەلگىلى يسلام ءدىنىنىڭ رۋحاني كوسەمى مارال بابا جاتقان توپىراق. ونىڭ تالاي كورىپكەل ۇرپاقتارى دۇنيەگە كەلىپ, جەرگىلىكتى حالىققا ءدىني, ادامگەرشىلىك تاربيە بەرىپ, مەشىتتەر سالىپ, ەلدىڭ ساۋاتىن اشقان, ەلدى وتىرىقشىلىققا, ەگىنشىلىككە ۇيرەتكەن. سول سياقتى بۇل اۋىلدا اتى اڭىزعا اينالىپ, ەلدى اۋزىنا قاراتقان ءالىباي, ەلىباي, توبجان بيلەر جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءومىر ءسۇرىپ, ادەپتى ءومىر سالتىن, داستۇرلەرىن ناسيحاتتاعان. سەيتجان اقىن ەلىن-جەرىن, ەرلەرىن جىرعا قوسقان. قوجبانحانداي حانى, ەلىن جاۋدان قورعاعان جاناي, ەسەكە سياقتى باتىرلارى دا بولعان.
يساعالي جوعارىدا ايتقان مارال بابانىڭ ۇرپاعى. زامانداستارىمەن جىلى شىرايلى قارىم-قاتىناستا, كەڭىنەن ارالاسىپ ولارعا ورنىمەن ەرەكشە قۇرمەت جاساي دا ءبىلدى.
حالقىمىزدىڭ ات قويۋ ۇردىسىندە قاسيەتتى قۇراننان ەسىمدەر قويۋ كوبىرەك كەزدەسەدى. بۇل اسىل دىنىمىزگە دەگەن قۇرمەت, ءارى بالانىڭ بولاشاعىنا دەگەن ىرىم جانە ۇلى جاراتۋشىعا دەگەن شەكسىز ماحابباتتىڭ بەلگىسى بولسا كەرەك. سول ءداستۇر ۇزىلمەي بۇگىنگە دەيىن اتا-بابالار سالعان سارا جولمەن ەسىم بەرۋ ماسەلەسىندە بابالار جولىن ۇستانىپ كەلەدى.
يساعالي 1996 جىلدىڭ جاز ايىندا جولى ءتۇسىپ ۇيگە كەلە قالدى. زايىبىم قالدىگۇل جۇكتى ەدى. يسەكەڭ داستارقان باسىندا شاي ءىشىپ وتىرىپ, ۇلدى بولاسىڭ, ۇلىڭنىڭ اتىن تاريحتا الار ورنى ەرەكشە, اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, قولباسشى, ديپلومات, تاريحتا اتى التىن ارىپپەن جازىلعان كيەلى ەسىمدەردىڭ ءبىرى ابىلايحان بولسىن دەپ باتا بەردى. راسىندا دا ساناۋلى ايدان سوڭ زايىبىم قالدىگۇل بوسانىپ, نارەستەنىڭ ەسىمىن الدىنداعى داۋلەتحان اعاسىنا ۇقساتىپ ابىلايحان قويدىق. ابىلايحان قازىر استانا قالاسىنداعى س.سەيفۋللين اتىنداعى اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساۋلەت-قۇرىلىس فاكۋلتەتىنىڭ 4-كۋرسىندا وقيدى.
يساعالي تۋرالى جازعان كەزدە ول كىسىنىڭ جارى, مەيىرىمدى انا, اجە, ۇستاز – كەنىش سمايىلقىزىنىڭ ونەگەلى ىستەرى تۋرالى توقتالىپ وتكەن دۇرىس بولار.
«مەن قازاق قىزدارىنا قايران قالام», دەگەن جىر جولدارى تاپ وسى اپامىزعا قاراپ ايتىلعانداي. كەنىشتىڭ جىبەكتەي مىنەزى, سابىرلىلىعى, كەز كەلگەن ورتادا ءوزىن ۇستاۋى, كىمدى بولسا دا سۇيىندىرگەندەي. بازبىرەۋلەر ەلۋىندە قارتايىپ, ولپى-سولپى كيىنىپ, جاسى ۇلعايعان سايىن مىنەزى دە وزگەرىپ شىعا كەلەدى. سوندايلاردى كورگەندە, كەنىش سمايىلقىزى سىندى ايەلدەردىڭ قادىر-قاسيەتىن تەرەڭنەن ۇققانداي بولاسىڭ. ءيا, يساعالي ەكەۋىنىڭ شاڭىراق كوتەرگەنىنە بۇگىندە 60 جىل تولادى. سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە, سىنى كەتپەيتىنى راس ەكەن, اپامىزدىڭ ءالى دە اجارى تايماعان. تۇلا بويى جاستارعا ۇلگى-ونەگە ەتۋگە لايىق اپامىزعا قاراپ, تاربيە الامىز, جاقسىلىققا ۇمتىلامىز.
ايەلدىڭ ەڭ ۇلكەن مىندەتى – جاقسى جار بولۋ. ەرىنىڭ سەنىمدى سەرىگىنە اينالىپ, الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساۋ, قولدان كەلگەنشە كومەكتەسۋ. تىرلىك بولعاسىن تۇيتكىلى دە كوپ. جان-جارىڭ بىردە كوڭىلسىز, بىردە جادىراپ كەلەدى. ونى كىم تۇسىنەدى, ارينە ەڭ الدىمەن ايەلى. وتباسى, وشاق قاسىندا كەزدەسەتىن نازىك جايتتاردى ۇعىنۋدا كەنىش اپامىزدان ۇيرەنەتىنىمىز جەتەرلىك. بالا باعۋ, نەمەرە ءوسىرۋ, اعايىن-تۋعان, جولداس-جورا, جەگجات كۇتۋدىڭ ءجون-جوباسىن, كوپشىلىكپەن قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن ءالى دە ۇيرەنۋدەمىز. كەنىش سمايىلقىزىمەن ءار كەزدەسۋ مەرەكە ىسپەتتەس. ءىس-ارەكەتىمەن, جان دۇنيەسىنىڭ بايلىعىمەن اينالاسىنا شۋاق شاشىپ جۇرەدى. سول شۋاقتان ءنار الاتىن جالعىز مەن ەمەس, بۇل ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان جۇرتتىڭ ءبارى تەلەگەي-تەڭىز تازا پەيىلدى سەزىنەتىنى انىق. ءبىر بايقايتىنىم, قاشان بارساڭ دا الدىڭنان جايىلعان كەڭ داستارقاننىڭ باسىنداعى ءار ادامعا جۇرەگىنىڭ جىلۋى قۇيىلىپ جاتادى.
ارداقتى اعا-اپامىزدىڭ ومىرلەرى كىلەڭ قىزىقپەن ءوتىپ كەلەدى دەي المايمىن. جۇرت سياقتى باسقا قيىندىقتى دا ءوز باستارىنان وتكەردى. الايدا قانداي دا سىننان سۇرىنبەي ءوتتى. اركىم ەڭبەگىنە, بىلىمىنە سەنەتىن. ايتسە دە ەتەكتەن تارتۋ, الالاۋ كەزدەسپەي قالعان ەمەس. تولىپ جاتقان سونداي كەدەرگىلەردەن بايسالدىلىعىنىڭ, ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا اعامىز بيىك دارەجەگە جەتتى. بۇل تۇرعىدا كەنىش اپامىزدىڭ اتقارعان ءرولىنىڭ زور ەكەنى انىق.
حالىقتىڭ الاقانىنداعى ازاماتتىڭ جامانىن جاسىرىپ, جاقسىسىن اسىرىپ, سىرتقا سىر شاشپاۋ قازاق ايەلىنە ءتان مىنەز عوي. جۇماعۇلوۆتار وتباسىن سىر ەلىندە بىلمەيتىندەر كەم دە كەم. ەل اعاسى, قازاقتىڭ قازىنالى اقساقالى يساعالي جۇماعۇلوۆتىڭ وتباسى بۇگىندە شۋاعى مول شاڭىراق. وسىنى مويىنداعان كوپشىلىك قۇرمەت كورسەتۋگە ءاردايىم بەيىم تۇرادى.
مۇساحان باسشىباەۆ,
قازاقستان ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى