قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بەس قارۋىن سايلاعانىن «تەنتەك – شوقپار جيادىنىڭ» كەرى دەپ قابىلداۋ قاتەلىك بولار ەدى. اسكەري تەحنيكا ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەتتىڭ ايبىنىن اسىراتىن كۇشتى قۇرال. سونىمەن قاتار ول – تەتىگىن تابا بىلگەندەر ءۇشىن ۇلكەن بيزنەس, مول تابىس كوزى. بابالارى ساداقپەن زەڭبىرەككە قارسى شاپقان قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قۋاتتى اسكەري تەحنيكانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جاقسى بىلەرى حاق. وسى ورايدا, ءبىز ەلورداداعى ەڭ ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» زاۋىتىنىڭ بروندى كولىكتەرى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىز.
2015 جىلدىڭ قاراشا ايىندا استانانىڭ ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا قونىس تەپكەن كəسىپورىن ىسكە قوسىلعاندا, وتاندىق باق-تار جارىسا ءسۇيىنشى سۇراعان ەدى. ءسۇيىنشى سۇرايتىنداي ءجونىمىز بار. باس قالاداعى كاسىپورىن – قازاقستان عانا ەمەس, ورتالىق ازيادا بالاماسى جوق بىرەگەي زاۋىت. ەلورداداعى زاۋىت ەلىمىزدىڭ قورعانىس ونەركاسىبى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى سانالادى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىسىپ, شىعارىلاتىن ءونىم تۇرلەرىمەن تانىسقانى ەسىمىزدە.
«قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس – قازاقستان مەن وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى كومپانيالارىنىڭ بىرلەسكەن كəسىپورنى. نەلىكتەن باسقا ەمەس, وار كومپانياسىمەن تىزە قوستىق دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن, وعان سəل كەيىنىرەك توقتالامىز.
ساربازداردىڭ سەنىمدى سەرىگىبرونەۆيكتەردىڭ ءىشى-سىرتىن شولىپ شىققاننان كەيىن «وتقا سالساڭ جانبايتىن, سۋعا سالساڭ باتپايتىن» دەيتىننىڭ ناق ءوزى وسى شىعار دەگەن ويعا كەلەسىڭ. قورعانىس سالاسىنا, ىشكى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە جəنە توتەنشە جاعدايلاردا كəدەگە جارايتىن تەحنيكالىق سيپاتتامالارىنا قاراپ-اق بىلۋگە بولادى. ماسەلەن, «ارلان» – MRAP ءتيپتى, ميناعا قارسى كۇشەيتىلگەن قورعانىسى بار بروندى دوڭگەلەكتى ماشينا. استىڭعى بولىگى V پىشىندەس ەتىپ جاسالعاندىقتان, ىشىنە جارىقشاق وتكىزبەيدى جəنە جارىلىس تولقىنىن əلسىرەتەدى, جاۋىنگەرلەر بەرىك قورعالعان دەۋگە بولادى. كورپۋسىنىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن, دوڭگەلەكتىڭ استىنان ەكۆيۆالەنتى 8 كيلو تروتيلگە تەڭ جارىلىسقا, ەكى بۇيىرىنەن 5 مەتردەن قاشىقتا جاسالعان ەكۆيۆالەنتى 50 كيلو تروتيلگە تەڭ سوققىلارعا توتەپ بەرەدى.
قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ بۇل برونەۆيك تۋرالى:
– بەدەلدى Top Gear جۋرنالى بۇل برونەۆيككە «الەمدەگى ەڭ ارىندى ماشينا دەپ باعا بەردى. جارىپ جىبەرۋدە جانە تورۋىلدان شابۋىلداۋ كەزىندە قورعانىسى كۇشتى ماشينالار تەحنولوگيالىق تۇرعىدا دامىعان بىرنەشە مەملەكەتتە عانا وندىرىلەدى. بۇل قاتاردا قازاقستانمەن قاتار اقش, گەرمانيا, پولشا, يزرايل, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى جانە تۇركيا كىرەدى, – دەگەن بولاتىن.
سالماعى 16 توننالىق «ارلان» ساعاتىنا 100 شاقىرىم جىلدامدىقپەن جۇيتكيدى. دوڭگەلەگى زاقىمدانعان جاعدايدا 70 شاقىرىم جەرگە, ياعني قاۋىپسىز ايماققا دەيىن بارا بەرەدى. «ارلاننىڭ» شينالارىن رەسەيلىك «كاماز» كومپانياسى ازىرلەيدى ەكەن. جəنە ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كليماتى ىستىق وار كومپانياسىنىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا جاسالسا دا, قازاقستاننىڭ كليماتىنا بەيىمدەلگەن, -50, +50 اۋا تەمپەراتۋراسىندا مۇلتىكسىز جۇمىس ىستەيدى. ەكى جىل بۇرىن «ارميا – 2016» حالىقارالىق اسكەري تەحنيكالار فورۋمىنا العاش قاتىسقان «ارلان» تاكتيكالىق-تەحنيكالىق سيپاتتامالارى بويىنشا رەسەيلىك بروندى كولىكتەردى جولدا قالدىرعان بولاتىن.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىندە 4ح4 دوڭگەلەك بازاسى بار 60 «ارلان» بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلەر جىلى تاعى 30 برونەۆيك قاتارعا قوسىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنە وراي «ارلاننىڭ» قاتارىنا «الان» قوسىلدى. كوپ ماقساتتاعى برونەۆيك ءارتۇرلى مىندەتتەردى اتقارۋعا, ماسەلەن, قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, ارنايى جاساق جانە ايرىقشا ارەكەت ەتۋ توبىنىڭ وپەراتسياسىنا, ىشكى قاۋىپسىزدىككە, شەكارانى شولعىنداۋعا جانە قارۋلى قاقتىعىستى جويۋعا ارنالعان. ىشىنە 10 ادام ەمىن-ەركىن سىيادى. باستى ارتىقشىلىقتارىنىڭ ءبىرى – قاراپايىم كولىكتەر جۇرە المايتىن جولداردا ساعاتىنا 160 شاقىرىم جىلدامدىقپەن ەركىن جۇيتكيدى. بۇل – وتاندىق اسكەري تەحنيكا قۇراستىرۋشى كومپانيانىڭ يزرايلدىكتەرمەن بىرلەسكەن جوباسى. كولىك باسىنان باقايشاعىنا دەيىن بروندالعان, 7,62 كاليبرلى وق تا تەسىپ وتە المايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ناعىز ناتو-نىڭ ستاندارتى.
كومپانيانىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى كوبەي جاڭبىرشى:
– «الان» بروندالعان كولىكتىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى – ول قورعانىس دەڭگەيى STANAG ستاندارتى بويىنشا 3-كە جاتادى. سونىمەن قاتار ءموبيلدى, جىلدام كولىك. كولىكتى بىزگە تاپسىرىس بەرۋشىلەردىڭ تالاپتارى بويىنشا بارلاۋ قىزمەتىنە, جاۋىنگەرلەردى تاسىمالداۋ قىزمەتتەرىنە ارناپ شىعارا الامىز, – دەيدى.
كəسىپورىننىڭ تاعى ءبىر ماقتانىشى, شەتەلدىك ماماندار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولعان كولىك – «نوماد» (4ح4). 4ح4 دەگەن دوڭگەلەكتەرىنىڭ سانىن بىلدىرەدى, وسى تسيفرعا قاراپ كلاسسيفيكاتسياسىن بىلۋگە بولادى. «نوماد» تورۋىلدا جəنە اشىق الاڭدا تويتارىس بەرۋگە ارنالعان تەحنيكا. Əسىرەسە, قالالىق جەرلەردە ارنايى وپەراتسيالار ورىنداۋعا وتە ىڭعايلى. ال 8ح8 «بارىس» بولسا بالليستيكالىق شابۋىلدارعا توتەپ بەرەدى. سالماعى 19 توننا, جىلدامدىعى ساعاتىنا 100 شاقىرىمنان اسادى. 7,62ح54 RP كاليبرلى برونبۇزعىش وققا, ەكۆيۆالەنتى 14 كيلو تروتيلگە تەڭ جارىلىسقا شىداس بەرەتىنى تەكسەرىلگەن. ول ءتۇرلى كليماتتىق جاعدايلاردا, كەز كەلگەن تəۋلىك مەزگىلىندە, جولسىز جەرلەردە تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا ارنالعان. وسى اتالعان كولىكتەرگە قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ – جاۋىنگەرلەردىڭ ءومىرىن ساقتاۋعا ىقپالى.
بۇل برونەكيۆتەر, بىرىنشىدەن, سەنىمدى. ساربازداردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن əلەمدەگى ەڭ سەنىمدى كولىك ءتۇرى سانالادى. ەكىنشىدەن, جىلدامدىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. باسقا كولىكتەر جەتە المايتىن جولسىز جەرلەرگە, شىعا المايتىن بيىكتەرگە سالىستىرمالى تۇردە جىلدام جەتەدى. ۇشىنشىدەن, كوماندالىق باسقارۋ وتە جەڭىل. ول ءۇشىن زاماناۋي ناۆيگاتسيالىق قۇرالدار قولدانىلادى.
نە ءۇشىن وار تاڭدالدى؟استاناداعى كəسىپورىندا شىعارىلاتىن بروندى كولىكتەردىڭ بارلىعى MRAP تيپتەس. عالامتور اقتارىپ وتىرىپ MRAP – اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا جارىلىسقا, تورۋىلدان جاسالعان شابۋىلعا ءتوزىمدى دەگەن ماعىنا بەرەتىن سوزدەردىڭ باس əرىپتەرىنەن قۇرالعانىن بىلدىك. ەڭ العاش مۇنداي ماشينالاردى وار 1980 جىلدارى انگولاداعى, ناميبياداعى əسكەري ءىس-قيمىلدار كەزىندە پايدالانىپتى. سىرتقى ءتۇرى ەبەدەيسىز, سۇرىقسىزداۋ كورىنگەنىنە قاراماستان, تəجىريبە جۇزىندە ولار بۇرىنعى تەحنيكا تۇرلەرىنەن əلدەقايدا ءتيىمدى بولىپ شىققان. كەيىنىرەك, يراكتاعى سوعىس كەزىندە اقش وار-دىڭ تəجىريبەسىن الۋعا ءمəجبۇر بولدى. جەكە قۇرام مۇشەلەرىنىڭ قازاسى جيىلەپ كەتۋىنە بايلانىستى, پەنتاگون تەز ارادا تابانى V پىشىندەس MRAP ماشينالارىنا تاپسىرىس بەرىپتى. وسىلايشا, كۇن سايىن ونداعان جاۋىنگەردىڭ دەنەسىن ەلگە تابىتپەن قايتارىپ جۇرگەن اقش əسكەرىندەگى جاعداي جاقسارعان.
يراكتىڭ احبار پروۆينتسياسىنداعى تەڭىز جاياۋ əسكەرى كومانديرىنىڭ مəلىمەتىنشە, 2006 جىلى MRAP ىشىندە بىردە-ءبىر جاۋىنگەر ءولىم قۇشپاعان ەكەن. ۋاقىت وتە كەلە اقش-تىڭ əسكەري كولونناسىنا, جەكە اۆتوكولىكتەرىنە جاسالاتىن شابۋىلدار دا ازايىپ كەتكەن, سەبەبى ونى توقتاتۋ, ورتەپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. اقىر سوڭىندا اقش ساربازدارى MRAP-تان باسقا كولىكپەن بازادان شىعۋدان باس تارتىپتى. MRAP تيپتەگى ماشينالار əسكەري قۇرامدى عانا ەمەس, VIP تۇلعالاردى ءتۇرلى قاۋىپتى ايماقتار ارقىلى تاسىمالداۋدا تاپتىرمايدى.
ەلورداداعى كاسىپورىنعا تەحنيكالىق مامانداردى تارتۋ وڭاي بولماپتى. سەبەبى قويىلاتىن تالاپ جوعارى. زاۋىتتاعى تەحنيك مامانداردىڭ اراسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدە وقىپ كەلگەن جاستار دا بار. جۇمىسكەرلەر وار-داعى زاۋىتتاردا تəجىريبەدەن وتكەن. كəسىبي بىلىكتىلىكتى ايتپاعاندا, ەڭبەك شارتىندا كورسەتىلگەن تالاپتاردى ورىنداۋعا دا ەرەكشە مəن بەرىلەدى. سەبەبى تۇسىنىكتى, əسكەري تەحنيكا شىعاراتىن زاۋىت ستراتەگيالىق نىسان سانالادى. ماشينالاردىڭ جاسالۋ تەحنولوگياسى قۇپيا ۇستالۋعا ءتيىس.
قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى ب.اتامقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىرلەسكەن زاۋىتتىڭ ءونىم ءوندىرۋ بارىسىندا قازاقستاندىق ۇلەس جىل وتكەن سايىن ۇلعايىپ كەلەدى. ماسەلەن, ءبىر عانا «ارلاندى» جاساۋداعى جەرگىلىكتى ۇلەس 70 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. قوزعالتقىشى, دوڭگەلەكتەرى جانە بلوك-پانەلى عانا شەتەلدىك زاۋىتتاردا تاپسىرىسپەن جاسالسا, بايلانىس قۇرىلعىلارى, ورىندىعى, رەزەڭكە بۇيىمدار, ۇرىس ءمودۋلى, تەپلوۆيزور, باقىلاۋ اسپاپتارى سىندى قالعان تولىپ جاتقان بولىكتەرى تۇگەلدەي وزىمىزدىكى.
تاياۋدا ەلوردادا وتكەن «KADEX-2018» حالىقارالىق كورمەسىندە «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس الداعى جاڭا بۋىنداعى بروندى دوڭگەلەكتى ماشينالارىن كورسەتتى. بۇدان بولەك اەروعارىش جانە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە ارنالعان كوپ ماقساتتى قارۋ-جاراق جۇيەلەرى دە نازارعا ۇسىنىلدى. كاسىپورىن «بارىس» بروندى ماشيناسىنىڭ 6ح6 جانە 8ح8 دوڭگەلەكتى ۇلگى-لەرىن, سونىمەن قاتار 4ح4 دوڭگەلەكتى «ارلان» جانە «الان» برونەۆيكتەرىن قىزىعا تاماشالاعانداردىڭ قاتارى كوپ بولدى. وسى كورمە بارىسىندا ەلورداداعى بىرلەسكەن زاۋىت 4ح4 دوڭگەلەكتى فورمۋلاسىنداعى «ارلان» بروندى ماشيناسىنا جاڭا تاپسىرىس الدى. جىلىنا 200 تەحنيكا شىعاراتىن زاۋىت الداعى ۋاقىتتا تاپسىرىس كولەمىن ۇلعايتا تۇسۋگە ءتيىس.
«قۋاتتى قارۋ – ازدى كوپپەن, ءəلسىزدى مىقتىمەن تەڭەستىرەدى» دەپتى ءبىر دانىشپان. «بەيبىتشىلىكتى قالاساڭ – سوعىسقا دايىن بول» دەگەن دە قاناتتى ءسوز بار. بۇگىندە قازاقستاننىڭ بەيبىت ەل ەكەنىن تورتكۇل دۇنيە تۇگەل بىلەدى. دەگەنمەن, وزگە ەلدەرمەن تەرەزە تەڭەستىرىپ, تەڭ اتانىڭ ۇلىنداي سويلەسە الۋ ءۇشىن مىقتى əسكەري تەحنيكا مەن مىعىم ساربازداردىڭ قاجەت ەكەنى تاعى راس. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن əسكەري تەحنيكالار – بەيبىت ماقساتتاعى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا دا تاپتىرمايتىن كومەكشى. Əسكەري تەحنيكا ءوندىرۋدىڭ ەكونوميكالىق پايداسى تۋرالى دا ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنبىز. ولاي بولسا, əسكەري تەحنيكا وندىرەتىن ەلوردالىق كəسىپورىننىڭ ورنى بولەك.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»