ءوندىرىس ۇدەرىستەرىن اۆتوماتتاندىرۋ مەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالار جاعدايىندا كاسىپورىنداردىڭ جوعارى بىلىكتى ماماندارعا مۇقتاج ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ءناسىمجان وسپانوۆامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ءناسىمجان جامبەكقىزى, قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن جاستار جۇمىس تابا الماي ءجۇر, ال جۇمىس بەرۋشىلەر بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعىن ايتادى. بۇل قايشىلىقتى «تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم – بارلىعىنا» جوباسى جويا الا ما؟
– پرەزيدەنت ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى جاڭا مۇمكىندىكتەر» جولداۋىندا ادام كاپيتالىن دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. ونىڭ ساپاسىن جاقسارتۋداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم – بارلىعىنا» جوباسى. بۇل جوبا 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان ءتيىمدى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپپاي كاسىپكەرلىك باعدارلاماسىمەن بىرىكتىرىلدى. ول جاستارعا ماماندىق الىپ, اتا-اناسىنا ماسىل بولماي ءوز بەتىنشە ءومىر سۇرۋگە كومەكتەسەدى. بۇل جۇمىس بەرۋشىلەرگە دە ءتيىمدى. زاماناۋي باعدارلامامەن وقۋدان وتكەن مامان وندىرىسكە پايدا الىپ كەلەدى, ونى قايتا دايارلاۋدىڭ قاجەتى جوق. سەبەبى تەوريانى وقۋ مىندەتتى تۇردە تاجىريبەلىك ماشىقتاردى ۇيرەنۋدى قاراستىرادى.
جوبانى قارجىلاندىرۋ جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن دە جۇزەگە اسىرىلا بەرەدى. تجكب ۇيىمدارىندا وقي وتىرا جۇمىس كاسىپتەرىن مەڭگەرۋگە, قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردان وتۋگە دە بولادى. جالپى 2021 جىلعا دەيىن تجكب تەگىن بىلىكتىلىگىن 720 مىڭعا جۋىق ازامات الادى. وتكەن وقۋ جىلىمەن سالىستىرعاندا تجكب ۇيىمدارىندا كادرلاردى دايارلاۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىنىڭ كولەمى 24,8 مىڭ ورىنعا دەيىن ۇلعايتىلدى. ءبىرىنشى شىعارىلىم 2019 جىلى جوسپارلانىپ وتىر.
– جوباعا قاتىسۋشىلاردى ىرىكتەۋ قالاي وتەدى, جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىندا مىندەتتى تۇردە تىركەلۋ قاجەت پە؟
– وقۋدان وتۋگە مۇقتاج جاستاردىڭ سانىن اناعۇرلىم كوبىرەك قامتۋ ءۇشىن 1850 ءموبيلدى توپ قۇرىلدى. ولار ءبىر جىلدان ءۇش جىلعا دەيىن وقۋ ءۇشىن 9-11 سىنىپ تۇلەكتەرى, از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان جاستار, سونداي-اق جۇمىسسىز جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان جاستاردىڭ ءتىزىمىن جاسادى. وقۋعا تۇسكەن جاستاردىڭ 60%-ى الەۋمەتتىك ءالسىز تۇرعىندار قاتارىنا جاتادى. تجكب ۇيىمدارىنا جاستاردى بەلسەندى تۇردە جۇمىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار قاراعاندى (7600), وڭتۇستىك قازاقستان (11458), اتىراۋ (3604) وبلىستارىندا جانە الماتى قالاسىندا (8600) ءوتتى. جاس مولشەرى, جىنىسى, تۇرعىن ورنى جانە تاعى باسقا ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى شەكتەۋلەر جوق. باعدارلامادا قاتىسۋشىلاردىڭ ساناتتارى انىقتالعان. ولار – 9 جانە 11 سىنىپ تۇلەكتەرى, وقۋ ورىندارىنا تۇسپەي قالعاندار, جۇمىس ىزدەۋشىلەر, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان جاندار مەن از قامتىلعان وتباسىنان شىققان ازاماتتار, 29 جاسقا دەيىنگى جاستار. جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىندا تىركەلگەنىنە نەمەسە تىركەلمەگەنىنە قاراماستان, جۇمىسسىز جۇرگەندەر, سونداي-اق ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعاندار دا بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانا الادى.
– تەگىن ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋشىلار ءۇشىن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان با؟
– مەملەكەت تجكب جانە قىسقا مەرزىمدى كۋرستارداعى وقۋدىڭ تولەمىن وتەيدى. تجكب ۇيىمدارىندا وقۋدان ءوتىپ جاتقان باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردى ءبىر رەتتىك ىستىق تاماقپەن جانە ستيپەنديامەن قامتاماسىز ەتەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا ولاردىڭ وقۋ ورنىنا دەيىنگى جول ءجۇرۋ وتەماقىلارى دا تولەنەدى. قىسقا مەرزىمدى كۋرستاردا جوباعا قاتىسۋشىلار دا ستيپەنديا الادى جانە جولاقى تولەۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلادى. باسقا قالالاردان كەلەتىندەر ءۇشىن تۇرعىن ءۇي جالداۋعا كەتكەن قاراجات تا وتەلەدى.
– قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپتەردىڭ جويىلۋى جانە جاڭا كاسىپتەردىڭ پايدا بولۋى ۇردىسكە اينالىپ كەلەدى. بۇل رەتتە تجكب ۇيىمدارى وسى اعىمعا قاتىستى وزگەرە مە؟
– كۇننەن كۇنگە جۇمىسكەردىڭ قۇرالى قايلا مەن كۇرەك ەمەس, باعدارلامالىق جاساقتاماسى بار كومپيۋتەرلەر, روبوتتار, تەحنيكالىق اگرەگاتتار جانە مەحانيزمدەر بولىپ وزگەرۋدە. IT-تەحنولوگيالار ومىرىمىزگە, وندىرىسكە جانە ەكونوميكامىزعا تۇبەگەيلى ەندى. باعدارلاما قۇرۋ كەزىندە ارينە قازىرگى زامانعى ۇردىستەر ەسكەرىلەدى. جۇمىسشى كادرلارىن 1-دەن 6 ايعا دەيىن قىسقا مەرزىمدى كاسىبي وقىتۋلار كوللەدجدەر, وقۋ ورتالىقتارى, اسكەري-تەحنيكالىق مەكتەپتەر بازاسىندا جۇزەگە اسىرىلادى. سەرۆيس جانە قىزمەت كورسەتۋ, تەحنولوگيالىق, تەحنيكالىق, ءىت-ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا جانە قۇرىلىس سەكىلدى باعىتتار بويىنشا كۋرستار وتكىزىلەدى. تجكب ۇيىمدارىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا كادرلاردى دايارلاۋ تەحنيكالىق, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنولوگيالىق ماماندىقتارى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. قازىرگى كۇنى سەرۆيس جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ماماندار ەرەكشە سۇرانىسقا يە. وقۋ وردالارى ەڭبەك نارىعىنىڭ جاڭا سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەدى. مىسالى, قۇرىلىستاعى ديزاين, قايتا جانداندىرىلاتىن ەنەرگەتيكا, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, مەحاترونيكا سياقتى جاڭا ماماندىقتار پايدا بولدى.
2017 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 141 ماماندىق بويىنشا جاڭا مودۋلدىك باعدارلامالاردى ىسكە قوستى. مىسالى, قۇرىلىس سالاسى بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنت «تاس قالاۋشى», «پليتا-قاسبەت سالۋشى» بىلىكتىلىكتەرىن الا الادى. قالاعان جاعدايدا وقۋىن جالعاستىرىپ, ورتا دەڭگەيلى مامان – «تەحنيك-قۇرىلىسشى» بولا الادى.
– كۋرس تىڭداۋشىلارى مەن تجكب تۇلەكتەرىنە جاڭا شارتتارعا بەيىمدەلۋگە جانە جاڭادان قۇرىلۋعا تاعى نە كومەكتەسەدى؟ جاڭعىرۋدىڭ وسى اسپەكتىلەرى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى.
– مينيسترلىك وقۋدى پايدالى جانە مەرزىمى بويىنشا وڭتايلى ەتۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇمىس اتقاردى. ساراپشىلار كۋرستاردىڭ باعدارلامالارىن زەرتتەپ, پاندەردىڭ قايتالانباۋىن قامتاماسىز ەتتى. سونىڭ ارقاسىندا وقۋدىڭ مەرزىمى قىسقاردى. باعدارلامالار «اتامەكەن» ۇكپ-مەن كەلىسىلدى. بولجام بويىنشا, 2021 جىلعا قاراي قازاقستاندا وقىپ جاتقانداردىڭ 40%-عا دەيىنگىسى جۇمىسشى ماماندىقتارىن تاڭدايتىن بولادى. بۇل رەتتە بىلىكتى ەمەس جۇمىس كۇشىنىڭ سانى 20%-عا دەيىن تومەندەيدى. قۇزىرلى مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولار قولدانعان شارالار كەشەنى تۇرعىنداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا كوللەدجدەردە قولدانبالى باكالاۆريات ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل كاسىبي ءبىلىم جۇيەسىندە جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالعان كەڭەيتىلگەن قولدانبالى بولىگى بار مامانداردى دايارلاۋ رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇعان مينيسترلىك سايكەسىنشە زاڭنامالىق نورمالاردى قۇرىپ, بەكىتتى.
2018 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بارلىق ماماندىق بويىنشا بىرىكتىرىلگەن ءبىلىم باعدارلامالارىن قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى تاڭدا تجكب, ورتا بىلىمنەن سوڭعى ۇيىمدارعا قابىلداۋ ۇلگىلىك ەرەجەلەرىنىڭ جوبالارى كەلىسىلۋدە. وندا كوللەجدەرگە قابىلداۋ كەزىندە ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ سەرتيفيكاتتارىنداعى ۇپايلار ەسكەرىلۋى كەرەك دەگەن ەرەجە الىنىپ تاستالدى. وسىلايشا جاڭا ەرەجەلەر ەلىمىزدىڭ ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىنا سايكەستەندىرىلدى. سونداي-اق بۇل ەرەجەلەردە وتىنىمدەردى قابىلداۋ مەرزىمى جۇمىس ماماندىقتارى بويىنشا 1 قىركۇيەككە دەيىن ۇزارتىلدى. بۇل بايقاۋ بويىنشا جوو-عا وتە الماي قالعان تالاپكەرلەرگە قۇجاتتارىن تاپسىرىپ, كوللەدجدەرگە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا بعم جاستاردى تجكب ۇيىمدارىنا جۇمىلدىرۋ ءۇشىن پايدا بولۋى مۇمكىن كەدەرگىلەردى جويۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارالاردى قولدانۋدا. سونداي-اق كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ كەشەندى تەستىلەۋدى تاپسىرماستان جوو-عا ءتۇسۋ ماسەلەلەرى دە شەشىلىپ جاتىر. بۇل ءۇشىن تجكب جۇيەسىندە سايكەسىنشە العىشارتتار قۇرىلعان.
تجكب جۇيەسىنە جانە تاجىريبەلىك باعىتتالعان بىلىمگە ءمودۋلدى بىلىكتىلىكتى ءتاسىل ەنگىزۋ كادرلاردى دايارلاۋ ساپاسىن جوعارىلاتادى. وسىنىڭ ارقاسىندا كوللەدج تۇلەكتەرىندە مەكتەپ تۇلەكتەرىنە قاراعاندا جوو-عا ءتۇسۋ مۇمكىندىكتەرى كوبىرەك بولادى. ورتا جالپى ءبىلىمنىڭ 12 جىلدىق وقۋعا اۋىسۋى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ باسىم بولىگىن تجكب جۇيەسىنە باعىتتاپ, جالپى ءبىلىم بەرۋ وقۋ ورىندارىن ءسال دە بولسا بوساتۋعا جول بەرەدى.
ءبىر قىزىعى, كوللەدجدە وقىعان جوو-نىڭ تۇلەكتەرى كاسىبي دايارلىق جانە تاجىريبەلىك ماشىق دەڭگەيى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا مەكتەپتەن كەيىن تۇسكەن جاس مامانداردان باسىم بولادى. بۇل – جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ پىكىرى. تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى, كوللەدج نەگىزىندە جوو-نىڭ وقۋ مەرزىمى قىسقاراق, ياعني وتباسىلىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن اۋىرتپالىق تا ازداۋ بولادى.
مينيسترلىك تجكب ۇيىمدارىندا ءبىلىم الۋ شارتتارىن جاقسارتىپ, وعان قىزىعۋشىلىق ارتۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس اتقارىپ جاتىر. تجكب جۇيەسىن دامىتۋدا بيزنەس, مەملەكەت جانە كوللەدجدەردىڭ كۇشىن شوعىرلاندىرۋ ءۇشىن دۋالدى ءبىلىم بەرۋ ەنگىزىلدى. بۇل ءبىلىم ورداسى مەن ءوندىرىس جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ اراسىن جاقىنداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى تاڭدا ءبىلىم مەكەمەلەرى جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن قايتا قاراستىردى, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ 80 پايىزى وندىرىستە جۇرگىزىلەدى. وندىرىسكە قايتا وقىتۋدى قاجەت ەتپەيتىن دايىن كادرلار كەلگەنى وتە ماڭىزدى.
– ەلىمىز Worldskills International قوزعالىسىنا قوسىلدى. الەمدىك چەمپيوناتقا قاتىسۋ بىزگە نە بەرەدى, ناتيجەلەر بار ما؟
– بۇل قوزعالىستى «جۇمىس قولدارىنا ارنالعان وليمپيادا» دەپ اتايدى. ونىڭ ماقساتى – دۇنيە ءجۇزى بويىنشا حالىقارالىق سايىستار وتكىزە وتىرىپ, جۇمىسشى ماماندىقتارىن تانىمال ەتۋ. جاڭا ەكونوميكا تالاپتارىن ەسكەرە كەلە كادرلاردى دايارلاۋ جانە قايتا دايارلاۋدى جاڭعىرتۋ شەڭبەرىندە مينيسترلىك WorldSkills International ستاندارتتارىنا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
2017 جىلدىڭ قازان ايىندا ابۋ-دابي قالاسىندا ء(باا) وتكەن WorldSkills Competition الەمدىك چەمپيوناتىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا قازاقستاندىق كوماندا 77 ەلدىڭ وكىلدەرى اراسىنان 24-ورىندى يەلەندى. 2015 جىلى ءبىز 55-ورىندا بولعانبىز. سوندىقتان العا جىلجۋ كورىنىپ تۇر. بۇل چەمپيوناتتا قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ىشىنەن جالعىز ەل بولدى. ارينە جاقسى ناتيجەنى بىردەن كورسەتە المايمىز. الايدا العان تاجىريبەمىز تجكب ۇيىمدارىنا جانە ستۋدەنتتەرگە سايىستارعا اناعۇرلىم جاقسىراق دايىندالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اڭگىمەلەسكەن دۋمان اناش, «ەگەمەن قازاقستان»