ساحنا تورىندە – سايىن ساحارا. كوك جۇزىندە جوڭكىلە كوشكەن قارا بۇلت قايعىنىڭ حابارىن ايتقانداي. سولعىن ءتۇستى ءنوپىر حالىقتىڭ جۇرەگىندە مۇڭ, كوكىرەگىندە دەرت, جۇزىندە ۇرەي.
بۇكىل قىتاي حالقىن ۇرەي قۇشاعىندا ۇستاعان تۇراندوت حانشايىمنىڭ جارلىعى بولاتىن. ايتقانى ەكى بولماعان ەركە, وسى ەركەلىگى تاكاپپارلىققا ۇلاسقان حانشايىم ءۇش جۇمباقتى تالقىعا تاستاپ, جاۋابىن تاپپاعانداردى اسقان قاتىگەزدىكپەن جازالاپ ءولىم جازاسىنا كەسۋمەن ەلدى دۇرلىكتىردى. ارۋعا اڭسارى اۋىپ, ءۇمىت قۇشاعىندا كەلگەن نەبىر مارعاسقالار, وندىردەي جاستار – تالاي حاننىڭ ەركەلەرى, بايلاردىڭ بەتىنە جەل, ماڭدايىنا كۇن تيگىزبەي ماپەلەي وسىرگەن جالعىزى, باتىردىڭ باعلانى, ءبيدىڭ بەرەنى, قارانىڭ قولعاناتى – ەل اسىپ, جەر اسىپ كەلگەن الۋان ۇلت پەن ۇلىستىڭ ۇلاندارى تاۋ-تاۋ بولىپ ءولىم قۇشتى. قان ساسىعان دالا قۇشاعىنداعى قىرۋار حالىق – «اسپان ءامىرشىسى» اتانعان ەل بيلەۋشى يمپەراتور اكەسى مەن ەل-جۇرتى تاكاپپار قىزعا توقتام بەرە المادى.
جالپى جۇرتتى بۇل تىعىرىقتان شىنايى عاشىق, تاۋەكەلشىل ۇل كالاف الىپ شىقتى. حانشايىمنىڭ ءۇش جۇمباعىنىڭ دا جاۋابىن تاپقان حانزادا قىزدىڭ قاتىگەز جۇرەگىن ءجىبىتتى, كوڭىلدەگى تاكاپپارلىقتىڭ مۇزىن ەرىتتى, ءسۇيۋدىڭ, جاقسى كورۋدىڭ, ماحابباتتىڭ نە ەكەندىگىن ۇعىندىرىپ, ءومىرىن دە, كوڭىلىن دە وزگەرتتى.
...استانانىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي «استانا وپەرا» جانە قىتاي وپەرا تەاترلارىنىڭ بىرلەسكەن «تۇراندوت» وپەراسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. قازاق وپەرا جانە بالەت ونەرىن دامىتۋعا جول اشسىن دەگەن نيەتپەن ەلوردادان بوي كوتەرگەن ءزاۋلىم وپەرا جانە بالەت تەاترى اتالمىش ونەر جانرىن جاڭا ءبىر تۋىندىمەن تولىقتىردى.
سايىن ساحارا قاي جاق؟ تۇراندوت كىم؟ بالكىم, قازاق اكتەرلەرىنىڭ دج.ءپۋچچينيدىڭ اتالمىش شىعارماسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋىنىڭ سەبەبى دە بار شىعار, بىراق مۇنى زەرتتەۋ-زەردەلەۋ تاريحشى عالىمداردىڭ ەنشىسىندە. ال قازاقستاندىق, اۋستريالىق, بولگارلىق, قىتايلىق جانە رەسەيلىك ونەر شەبەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن سومدالعان تۋىندى, ءبىر جاعىنان مەملەكەتىمىزدىڭ سان ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق ۇستانىمىن ناسيحاتتاسا, ەكىنشىدەن, ونەردە شەكارا جوق ەكەندىگىن, ۇلت بوتەندىگى, ايماق الشاقتىعىنىڭ ونەرگە كەدەرگى بولا المايتىندىعىن كورسەتتى. تۇراندوت ەسىمىنەن تۇران دالاسىمەن بايلانىس ىزدەپ, تيمۋر (تەمىر) سىندى كەيىپكەرلەردىڭ ەسىمىن دە جانىنا جاقىن تارتقان قازاقستاندىق شىعارماشىلىق ۇجىم قويىلىمعا قازاقى رەڭك بەرۋگە تىرىسقان. كەڭ دالا, حانشايىم تۇرعان قۇلپىتاس, كەيىپكەرلەر كيىمدەرىندەگى بەلگىلەر – وسىنىڭ ايعاعى.
قويىلىمدى اكتەرلەر شەبەر ويناپ شىقتى, ال ساحنانىڭ دەكوراتسياسى – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمەنىڭ جەلىسى بولارلىق جۇكتى ارقالاعاندىعىن ايتۋعا ءتيىسپىز جانە ونىڭ وزىق بولۋى ورىندى. ويتكەنى بۇل – بەلگىلى ماەسترو, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قويۋشى ديريجەر الان بورىباەۆ, تانىمال اۋستريالىق سوپرانو مارتينا سەرافين, بولگار تەنورى كامەن چانەۆ, قويۋشى رەجيسسەر داۆيدە ليۆەرمور مەن ونىڭ اسسيستەنتتەرى سالۆاتورە نيكوسيا, دجانكارلو يۋديكا كورديليانىڭ, «استانا وپەرا» وپەرا جانە بالەت تەاترى ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىق يدەيالارى, كاسىبي شەبەرلىكتەرىنىڭ ورتاق جەمىسى.
ماۋسىم ايىن تولىقتاي قىزۋ دايىندىققا ارناعان ۇجىم پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا, درامالىق جاعىنان دا اۋىر شىعارمانى ويداعىداي الىپ شىعىپ, استانا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ نازارىنا ۇسىندى.
– كالافتىڭ پارتياسىن الەمنىڭ كوپتەگەن ساحنالارىندا ورىنداپ شىقتىم. تەحنيكالىق جاعىنان كۇردەلى بولىپ تابىلاتىن ءرولدى ءساتتى الىپ شىعۋ ءۇشىن ەموتسيونالدىق جاعىنان دايىندىق كەرەك. باسقا كەيىپكەرلەرگە قاتىستى ايتار بولسام, ءليۋدىڭ شىنايى بەينەسىن, ياعني سازگەر دج.پۋچچينيمەن بەينەلەنگەن ءليۋدىڭ كالافقا دەگەن ەرەكشە ماحابباتى ويدان شىعارىلعان جايت ەمەس. قازاقستاندىق ارىپتەستەرىم – ليۋ مەن تۇراندوت پارتيالارىن ورىنداۋشى مايرا مۇحامەدقىزى, جانات باقتاي جانە جۇپار عابدۋللينامەن بىرگە دۋەت ورىنداۋ – مەن ءۇشىن زور مارتەبە. بۇل مەنىڭ «استانا وپەرانىڭ» تاماشا ساحناسىنداعى العاشقى ونەر كورسەتۋىم ەمەس, سىزدەردىڭ كورەرمەندەرىڭىز ەرەكشە, قوناقتارىن ءاردايىم جىلى شىرايمەن قۇشاق جايا قارسى الادى. كەز كەلگەن سوليست ءۇشىن وسى ساحنادا ءان شىرقاۋ – مەرەي, – دەيدى ك.چانەۆ.
ءۇش ءبولىمدى وپەرادا تيمۋردىڭ جاس كۇڭى ءليۋدى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مايرا مۇحامەدقىزى مەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى جانات باقتاي, كالافتى – بولگاريالىق كامەن چانەۆ بولسا, قىتاي يمپەراتورى التوۋمدى اقىلبەك تابىنباەۆ پەن قىتايلىق لي شۋان, تاعىنان ايىرىلعان تاتار حانى تيمۋر بەينەسىن بولات ەسىمحانوۆ پەن قىتايلىق يۋ تسزينجەن سومدادى. كەڭەسشى پينگتى گەن چجە (قىتاي) جانە الەكساندر كراسيكوۆ, كورىپكەل پانگتى قىتايلىق لي سيان مەن ەرۇلان كامەل, اسپاز پونگتى قىتايلىق ليۋ يران مەن بەيىمبەت تاڭارىقوۆ, پارسى حانزاداسى ءرولىن الەكساندر ياكوۆەنكو, جەندەت بەينەسىن يۋري مياكينكين, ءمانداريندى ەۆگەني چاينيكوۆ پەن شىڭعىس راسىلحان ساحنالادى. ال ساحنانى ساندەپ, قويىلىم كەيىپكەرلەرىن 200-دەن استام كوستيۋمدەرمەن قامتاماسىز ەتكەن سوفيا تاسماعانبەتوۆا مەن پاۆەل دراگۋنوۆتىڭ شەبەرلىگى مەن قيال ۇشقىرلىعى, تالعام تەرەڭدىگى قويىلىم بارىسىندا كوزگە ۇرىپ تۇردى.
جۋرناليستەرمەن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا «استانا وپەرا» وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى ع.احمەدياروۆ قويىلىم وتە ءساتتى ساحنالانعاندىعىن ايتىپ, «بۇل – دوستىقتىڭ, بىرلىكتىڭ جوباسى جانە ەلوردامىزدىڭ 20 جىلدىعىنا كەرەمەت تارتۋ بولدى. ءبىز ويلاعانىمىزعا جەتىپ, ناتيجەگە قول جەتكىزدىك دەپ ويلايمىز جانە قويىلىم ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىزعا لايىق», دەدى.
– ءبىز ءوز ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە رەجيسسەر داۆيد ليۆەرمور كومانداسىندا «تۇراندوتتى» ساحنالاپ شىقتىق. ءبىز داۆيدپەن بىرگە دۇنيەجۇزى بويىنشا كوپ كوپتەگەن سپەكتاكلدەر قويعانبىز, ول ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى – تالانتتى رەجيسسەر عانا ەمەس, كەزىندە مىقتى ءانشى دە بولعان. «تۇراندوت» وتە جاقسى ساحنالاندى, ءپۋچچينيدىڭ مۋزىكاسىن ءوز دەڭگەيىندە كورسەتە ءبىلدى, – دەگەن شەتەلدىك اسسيستەنت سالۆاتوردىڭ ءسوزىن ء«بىز ءبىر اي بويى تىعىز جۇمىس جۇرگىزدىك, بارلىق ىنتا-ىقىلاسىمىز وسى قويىلىمنىڭ ءساتتى شىعۋىنا اۋدى. بۇل رەجيسسەردىڭ ۇلكەن ەڭبەگى عانا ەمەس, بىزگە, ءبىراز جاس اكتەرلەرگە ناعىز شىڭدالۋ, تاجىريبە ۇيرەنۋ مەكتەبى بولدى, راسىندا كوپ نارسە ۇيرەنىپ, ساباق الدىق» دەپ جالعاستىردى يتاليدىق دجانكارلو.
مازمۇنى مەن كوركەمدىگى, سومدالۋى تەڭ تۇسكەن تۋىندى – ءوز كورەرمەندەرىنە جاعىمدى اسەر سىيلايتىنى انىق.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»