ول – شاحماتتان ءتورت دۇركىن الەم چەمپيونى, جابىق ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى, ستۋدەنتتەر اراسىندا ەۋروپا چەمپيونى, قازاقستان بىرىنشىلىگىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جەڭىمپازى, ايەلدەر اراسىندا حالىقارالىق دارەجەدەگى گروسسمەيستەر. اتاعى وسىلاي ءتىزىلىپ كەتە بەرەدى... قىسقاسى, اڭگىمەمىزدىڭ كىم تۋرالى ەكەنىن تۇسىندىڭىزدەر عوي؟.. ءيا, ول – دينارا سادۋاقاسوۆا!
شاحمات الەمىنە بەس جاسىنان دەن قويعان دينارانىڭ ەسىمى بۇگىندە قازاقستانعا عانا ەمەس, جاھانعا تانىمال. حالىقارالىق شاحمات فەدەراتسياسىنىڭ (FIDE) رەيتينگىندە جەرلەسىمىز ۇزدىك تور-15 تىزىمىندە تۇر. بۇعان دەيىن مۇنداي بيىككە قازاق قىزدارىنىڭ بىردە-بىرەۋى جەتپەگەنىن ەسكەرسەك, مۇنى ەلىمىز ءۇشىن دە, دينارا ءۇشىن دە تاريحي جەتىستىك دەۋگە بولادى.
دينارا 1996 جىلى اقمولا قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. گروسسمەيستەر ءوزىنىڭ شاحماتقا العاش كەلۋى تۋرالى بىلاي دەدى: «وسىدان ون التى جىل بۇرىن انام اپكەمدى, اعامدى جانە مەنى قالاداعى حاكىم وماروۆ اتىنداعى شاحمات كلۋبىنا الىپ باردى. ءبىزدىڭ العاشقى باپكەرىمىز قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى ولگا افريكانوۆنا چەرەپانوۆا بولاتىن. مارقۇم جاقسى كىسى ەدى. ءبىز ودان جاقسى ءتالىم-تاربيە الدىق. اعام ارسەن مەن اپكەم اينۇردىڭ شاحماتتان سپورت شەبەرىنە ۇمىتكەر دەگەن اتاقتارى بار. ارسەن حالىقارالىق دارەجەدەگى تورەشى». وسىلايشا شاحمات الەمىنە قادام باسقان دينارا ەلوردامەن بىرگە ءوسىپ, باس قالامەن بىرگە الەمدى باعىندىرىپ كەلەدى.
«شەتەلدە جۇرسەم, استانانىڭ اۋاسىن, تىنىس-تىرشىلىگىن ساعىنامىن. ال قولىم قالت ەتكەندە ەلوردانى دوستارىممەن, جاقىندارىممەن, كەيدە جالعىز ءوزىم ارالاعاندى ۇناتامىن. سول كەزدە بويىما كۇش-قۋات قۇيىلاتىنداي بولىپ, ءار قادام باسقان سايىن, بۇل مەنىڭ تۋعان قالام, بۇل مەنىڭ وتانىم دەگەن ماقتانىش سەزىمى كەرنەيدى. شاحماتسىز ءوز ءومىرىمدى ەلەستەتە المايتىنىم سيياقتى, استاناسىز دا ءوزىمدى ەلەستەتە المايمىن».
دينارانىڭ شاحماتتاعى جولى وتە ءساتتى بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ايەلدەر اراسىندا ازيا چەمپيونى اتانىپ, الەم چەمپيوناتىندا كۇمىس جۇلدە الدى. جاس ەرەكشەلىكتەرى بويىنشا الەم چەمپيوناتتارىندا ءتورت رەت جەڭىسكە جەتتى. بۇل دودالار ونىڭ ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى. سەبەبى بۇعان دەيىن قازاقستاندىق بىردە-ءبىر قىز مۇنداي مەجەنى باعىندىرعان ەمەس-ءتى. وسىنداي جەڭىستەردەن كەيىن شاحمات فەدەراتسياسىنان, استانا اكىمدىگىنەن دينارا سادۋاقاسوۆا اتىنداعى شاحمات اكادەمياسىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇستى. الايدا كەيىپكەرىمىز جيىرما جاسقا دەيىنگى قىزدار اراسىندا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن عانا اكادەميا اشۋعا كىرىسىپتى. بۇگىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان اكادەميادان بولاشاقتا قازاقستان چەمپيوندارى عانا ەمەس, الەم چەمپيوندارى شىعادى دەپ ۇمىتتەنەدى.
گروسسمەيستەر وزىنە ۇنەمى قولداۋ ءبىلدىرىپ, يگى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندەرگە العىس ايتۋدى دا ۇمىتپايدى. ء«بىرىنشى كەزەكتە اناما العىس ايتقىم كەلەدى. انام شاحماتقا باۋلىپ قانا قويماي, كەز كەلگەن جاعدايدا مەنىڭ قاسىمنان تابىلا ءبىلدى. قازىر ول مەنىڭ مەنەدجەرىم ءارى پسيحولوگىم. انامىزدىڭ قامقور بولۋىمەن شاحماتتان بولەك, ءبىز مۋزىكا مەكتەبىن بىتىردىك. اينۇر سكريپكا, ارسەن دومبىرا, مەن فورتەپيانو بويىنشا ءبىلىم الدىق. انام ءبىزدى ۇنەمى ۇلكەنگە ىزەت كورسەتۋگە, ادامداردى سىيلاۋعا, ۋاقىتتى ۇنەمدەپ, دەنساۋلىقتى كۇتۋگە تاربيەلەدى. اينۇر مەن ارسەن قازىر جۇمىس ىستەيدى, ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپتى. جانكۇيەرلەرىمە دە العىسىم شەكسىز».
ادەتتە ەلىمىزدە سپورت تۇرىنەن, پاندىك وليمپيادالاردان جەڭىمپاز اتانعاندارعا كوپتەگەن وقۋ ورىندارى تاراپىنان گرانت ۇسىنىلادى. مۇنداي ۇسىنىستاردىڭ ديناراعا بىرنەشەۋى ءتۇسىپتى. الايدا ول رەسەي جوعارى وقۋ ورنىنا تاڭداۋ جاساپتى: «ەكاتەرينبۋرگتەگى ورال مەملەكەتتىك تاۋ-كەن ۋنيۆەرسيتەتىندە قاشىقتىقتان ءدارىس الۋ كارەراما قولايلى بولدى. شاحماتپەن شۇعىلدانۋىما ەش كەدەرگى كەلتىرمەيتىنىنە كوز جەتكىزگەننەن كەيىن, وسى ۋنيۆەرسيتەتتى تاڭدادىم».
دينارا ءومىرىن شاحماتپەن بايلانىستىرا وتىرىپ, ادامدارعا, جاقىندارىنا كومەكتەسسەم دەگەن بالا كەزدەگى ارمانىن ءبىر مەزەت تە ەستەن شىعارعان ەمەس. ونىڭ وسى ارمانى بۇگىندە جۇزەگە اسىپ جاتىر. «مەن يۋنيسەف-ءتىڭ قازاقستانداعى ۇلتتىق ىزگى نيەت ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدىم. ىرگەلى ۇيىمنىڭ ارقاسىندا بالالاردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كوپ تىڭ مالىمەت الامىن. ولاردىڭ اراسىندا ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالار, قىلمىس قۇربانىنا نەمەسە كۋاگەرىنە اينالعاندار, ءتىپتى ءوز وتباسىندا قاتىگەزدىككە دۋشار بولعان بالالار بار. مەن سولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ءوز ۇلەسىمدى قوسامىن دەپ ۇمىتتەنەمىن», دەيدى الەم چەمپيونى.
دينارا ىرگەلى ۇيىمنىڭ ەلشىسى رەتىندە قايىرىمدىلىق شارالارىن وتكىزىپ تۇراتىنىن جەتكىزدى: «شاحماتتىڭ ەلىمىزدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانى مەنى قۋانتادى. ەلدە كوپتەگەن شاحمات مەكتەپتەرى مەن ورتالىقتار اشىلىپ جاتىر, وعان جاستار كوبىرەك تارتىلۋدا. ەندى يۋنيسەف-ءتىڭ ىزگى نيەت ەلشىسى رەتىندە سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاي ءجۇرىپ, زيالى ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە تىرىسامىن. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە شاحمات بويىنشا كلۋبتار مەن مەكتەپتەر اشىپ, بالالارعا ارنالعان قايىرىمدىلىق تۋرنيرلەرى مەن ءىس-شارالاردى وتكىزۋگە اتسالىسامىن».
تالانتتى ادام كەز كەلگەن سالادا تالانتتى بولادى ەمەس پە. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدى دە سولاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا بولادى. ول شاحماتتان بولەك ءجۇزۋ, كوركەم گيمناستيكا جانە تەننيس سياقتى سپورت تۇرلەرىمەن دە شۇعىلدانادى. ونىڭ التى ءتىلدى مەڭگەرگەنىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى! «كىتاپ وقىعاندى جانىمداي جاقسى كورەمىن. كىتاپ قىزىق بولسا, قىسقا عانا ۋاقىتتا وقىپ شىعامىن», دەگەن گروسسمەيستەر شەتەل جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىمەن كوبىرەك تانىسۋ ءۇشىن ءتىل ۇيرەنۋ ۇستىندە ەكەنىن ايتتى. «بۇگىندە قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىنەن بولەك, كورەي تىلىندە ەركىن سويلەيمىن. فرانتسۋز جانە اراب تىلدەرىن ۇيرەنۋ ۇستىندەمىن. كورەي ءتىلىن ۇيرەنۋدەگى باستى سەبەپ, اتالعان ەلدى ەرەكشە قۇرمەتتەيمىن. ولاردىڭ سالت-ءداستۇرى, ۇلتتىق تاعامدارى قاتتى ۇنايدى. فرانتسۋز ءتىلى ادەمى ەستىلەتىن ءارى نازىك ءتىل. ونى مەڭگەرۋ ارقىلى مەن سول ەلدىڭ جازۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارماسىز وقىعىم كەلەدى».
رامازاننىڭ قىزى دينارا «ادام ءوزىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرىپ وتىرۋى كەرەك» دەپ ەسەپتەيدى. «كۇن سايىن وزىمە جاقسى اۋرا قالىپتاستىرعىم كەلەدى. ءتىل ۇيرەنۋگە, مۋزىكا تىڭداۋعا, كىتاپتار وقۋعا تىرىسامىن. وسىنداي ىزدەنىستەر ماعان جاڭا بەلەستەرگە جەتۋگە كوپ كومەگىن تيگىزدى. ناتيجەسىندە, «شاحماتتاعى العاشقى قادام» («پەرۆىە شاگي ۆ شاحماتاح») اتتى كىتابىم جارىق كوردى. بۇل كىتاپتا شاحمات الەمىنە قالاي كەلگەنىم, جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن قانداي قادامدارعا بارعانىم باياندالادى. فەدەراتسيانىڭ قولداۋىمەن شىعارىلعان بۇل ەڭبەگىم شاحمات الەمىنە ەندى قادام باسقان ورەندەرگە ارنالادى».
ادامدى ارمان العا جەتەلەيتىنى ءسوزسىز. الەم چەمپيونىنىڭ الدىندا دا اسقارالى بەلەستەر تۇر. «الداعى ۋاقىتتا مىقتى شاحماتشى ايەلدەردىڭ TOP-10-نا كىرەتىنىمە سەنىمدىمىن. سونىمەن قاتار الەم چەمپيوناتىندا جەڭىسكە جەتىپ, التىن ءتاجدى قازاقستانعا الىپ كەلسەم دەيمىن. وسى بيىكتى باعىندىرىپ, استانانىڭ, قازاق قىزدارىنىڭ دەڭگەيىن الەمگە ايگىلى ەتەتىن كۇن دە الىس ەمەس ەكەنىن ىشكى تۇيسىگىم سەزەدى».
P.S. التىن ءتاج دەمەكشى, دينارا ەسىمى – اراب تىلىندە «التىن دينار» دەگەندى بىلدىرەدى. ولاي بولسا, شاحمات الەمىنىڭ «التىنى» التىن ءتاجدى استاناعا اكەلەدى دەگەن سەنىمدەمىز. «التىن» قىز, التىن ءتاج ءھام استانا. ۇشتىكتىڭ ۇيلەسىمى الاشتىڭ رۋحىن تاعى دا اسقاقتاتارى ءسوزسىز.
الماس ماناپ, «ەگەمەن قازاقستان»