11-12 جەلتوقسان كۇندەرى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى قايرات ءمامي بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ كاتار استاناسى – دوحادا وتكەن «مادەنيەتتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى دامىتۋ ماقساتىنداعى ۇنقاتىسۋ» تاقىرىبىنداعى IV فورۋمعا قاتىستى.
بەيبىتشىلىككە, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىق ارقىلى قول جەتكىزۋ – جاھاندىق تۇرعىدا جوعارى ويلاۋ جۇيەسىن قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەردىڭ بەل ورتاسىندا تۇرعانى انىق. 2004 جىلدىڭ تامىز ايىندا يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترى حوسە ساپاتەرونىڭ بۇۇ «وركەنيەتتەر اليانسىن» قۇرۋ جونىندەگى باستاماسى وسىنداي «جاھاندىق ويلاۋ جۇيەسىنەن» تۋىنداعان ىزگى باستاما بولاتىن. العاشىندا باتىس جانە مۇسىلمان الەمى ەلدەرىندەگى تەرروريزممەن كۇرەسۋ ءۇشىن ورتاق كۇش-ءجىگەردى بىرىكتىرۋ ماقساتىن وزەك ەتكەن بۇل باستاما كەيىننەن تۇركيا مەن بۇۇ-نىڭ سول كەزدەگى باس حاتشىسى كوفي اننان تاراپىنان قولداۋ تاپقان ەدى. بۇل باستاما حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ىقپالى نەگىزىندە باتىس – مۇسىلمان الەمى اراسىنداعى ءبولىنۋشىلىكتىڭ تەرەڭدەۋىنە قارسى تۇرۋدى, ءدىني قاراما-قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋدى, وركەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋعا جاھاندىق شەڭبەردە كۇش سالۋدى دا كوزدەگەن-ءتىن.
وسىلايشا, بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ ءى فورۋمى 2006 جىلى مادريدتە, ءىى فورۋمى 2009 جىلى ىستامبۇلدا وتسە, ريو-دە جانەيرو قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان ءىىى فورۋم بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ عالامدىق ءمارتەبەسىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ەدى.
ال دوحادا ۇيىمداستىرىلعان ءىV فورۋم – مادەنيەتتەر, مادەني سانالۋاندىلىق پەن مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن ءجۇزەگە اسىرۋدى باسشىلىققا الۋىمەن ەرەكشەلەندى. بۇل ىزگى باستاما وسىنداي ماسەلەلەردىڭ ءبىر جۇيەگە كەلۋىنە جانە كەزدەسكەن تۇيتكىلدەردىڭ تارقاتىلۋىنا ءمۇددەلەس سەرىكتەستەردىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەلەرىن بىرىكتىرەتىن, ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ ارقىلى الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتاتىن جالپىعا ورتاق تۇعىرناماعا اينالۋى ءتيىس. فورۋم وزەگى وسىعان سايدى. بۇل فورۋم شەڭبەرىندە گەوگرافيالىق سانالۋاندىلىق تەڭگەرىمدىلىگى ساقتالعانىمەن, نەگىزگى ەكپىن اراب الەمى مەن پارسى شىعاناعى اۋماعىنا, سونداي-اق, افريكا, قىتاي, ءۇندىستان مەن وڭتۇستىك-شىعىس جانە شىعىس ازيانىڭ وزگە ەلدەرىنە بەرىلدى.
فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا كاتار ءامىرى حاماد بەن حاليفا ءال-ءتانيدىڭ, بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ, تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى ر.ەردوعاننىڭ, اۆستريا پرەزيدەنتى ح.فيشەردىڭ, گەرمانيا پرەزيدەنتى ك.ۆۋلفتىڭ, يسپانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ت.حيمەنەستىڭ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ وركەنيەتتەر اليانسى جونىندەگى وكىلى, پورتۋگاليانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ج.سامپايونىڭ قاتىسىپ, ءسوز سويلەۋى – وركەنيەتتەر اليانسى ماقساتتارى – مادەنيەت پەن دامۋدىڭ ينتەگراتسيالانۋى ۇدەرىسىن جاڭا زامانعا ساي جانداندىرۋعا وزگەشە تۇرعىدا كەلۋ قاجەتتىگىن ايعاقتاپ بەردى.
ارينە, فورۋم شەڭبەرىندە تالقىلانعان مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اياسىنداعى ماسەلەلەر شوعىرى ءبىر بۇگىن عانا كوتەرىلىپ وتىرعان جوق. دەسەك تە, وعان قازىرگىدەي وزگەرمەلى الەمنىڭ ءولشەمدەرىنە سايكەس, جاڭاشا كوزقاراسپەن قاراۋ قاشاندا ءوز ماڭىزىن جويمايتىنى انىق. بۇل رەتتە فورۋم اياسىندا «دامۋ ءۇشىن ءمادەني الۋاندىقتىڭ ءمانى قانداي؟», «جەتپەيتىن بۋىن», «مىڭجىلدىق جانە ورنىقتى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى سەنىم مەن تولەرانتتىلىق», «تۇراقتى دامۋداعى ءبىلىمنىڭ ءرولى», «ميگراتسيانىڭ دامۋ ۇدەرىستەرىنە اسەرى», «سپورتتىڭ مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ مەن تۇسىنۋشىلىكتى ىلگەرىلەتۋدەگى ءرولى», «ءدىني ازشىلىق جانە مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارى», «تۇراقتى دامۋ ۇدەرىستەرىنە جۇمىلدىرۋداعى ايەلدەردىڭ ءرولى» سىندى ماسەلەلەر بويىنشا پلەنارلىق وتىرىستار مەن ءدوڭگەلەك ۇستەلدەردىڭ وتكىزىلۋى – ءارتۇرلى ويلار مەن وي-پايىمدار نەگىزىندە ورتاق تاقىرىپ ءتىنىن ىزدەۋدى, وسى ءبىر ءتىندى ىزدەۋ جولىندا ءوزارا تاجىريبە الماسۋدىڭ ومىرشەڭدىگىن كوزدەگەنىن ايتۋىمىز قاجەت.
بۇۇ «وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ» دوحادا وتكەن IV فورۋمى, مىنە, وسىنداي كۇردەلى دە وزەكتى جايتتەردىڭ كەڭىنەن تالقىلانۋىنا, قاراما-قايشى پىكىرلەر كەدىر-بۇدىرىنىڭ جازىلۋىنا, سول ارقىلى ورتاق اۋاننىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشىپ, الەمدىك كەڭىستىكتەگى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ سىن تارازىسىنا سالىنۋىنا جان-جاقتى مۇمكىندىك جاساعانداي بولدى. ماسەلەن, ءبىر عانا «تۇراقتى دامۋداعى ءبىلىمنىڭ ءرولى» ماسەلەسىن تالقىلاۋ بارىسىندا فورۋمعا قاتىسۋشىلار: «قوعام تۇراقتى دامۋ ساتىسىنا كوشكىسى كەلسە, باسقاشا ءومىر سۇرۋگە داعدىلانۋى قاجەت.
ءبىلىم تۇراقتى دامۋ ۇدەرىسىندە ۇلكەن ماڭىزعا يە. ول كەدەيشىلىكتى جويۋ, قۇقىق تەڭدىگى مەن بارشاعا ورتاق اشىق قوعام قالىپتاسىرۋدا دا ايرىقشا ءرول اتقارادى», – دەپ ورتاق ۇستانىمعا ىڭعاي تانىتتى.
IV فورۋم اياسىندا قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزى حاتشىلىعىنىڭ جەتەكشىسى قايرات ءمامي بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ وركەنيەتتەر اليانسى جونىندەگى جوعارعى وكىلى, پورتۋگاليانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى جورجە سامپايومەن كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستاننىڭ وركەنيەتتەر اليانسىمەن ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. «قازاقستان وركەنيەتتەر اليانسى تۇعىر ەتكەن قاعيداتتاردى ۇستانادى», – دەگەن ق.ءمامي قازاقستاننىڭ ءوركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى بەكەمدەۋگە ۇلەس قوسۋعا ءازىر ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
توراعانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا مىڭجىلدىقتاردى دامىتۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ باعدارلاماسى تابىستى ورىندالىپ كەلەدى. ق.ءمامي الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىن وتكىزۋ يدەياسىنا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن ج.سامپايوعا العىس ايتىپ, الداعى جىلى مامىر ايىندا استانادا ءدىن ليدەرلەرىنىڭ IV كونگرەسى وتەتىنىن جەتكىزدى جانە ونى الداعى سەزگە قاتىسۋعا شاقىردى.
ءوز كەزەگىندە ج.سامپايو ۇلتارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋ, مادەني الۋاندىلىقتى قولداۋداعى قازاقستاننىڭ كۇش-جىگەرىن جوعارى باعالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى سالاداعى قازاقستاننىڭ تابىستى تاجىريبەسى باسقالارعا ونەگە بولىپ تابىلادى. ج.سامپايو سونداي-اق استانادا ايماقتىق وركەنيەتتەر اليانسىن وتكىزۋدى ۇسىندى, ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل باستاما وركەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىن بولادى.
سەنات توراعاسى ق.ءماميدىڭ يوردانيا حانزاداسى حاسان بەن تالالمەن كەزدەسۋىندە قازاقستان مەن يوردانيانىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. «قازاقستان يوردانيامەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا زور ماڭىز بەرەدى», – دەدى ق.ءمامي ءوز سوزىندە. قوس تاراپ اراسىنداعى اڭگىمە بارىسىندا ءوزارا سەنىم تۇرعىسىندا قالىپتاسقان ەكىجاقتى ءىس-قيمىلدىڭ وڭ سيپاتى اتاپ ءوتىلدى.
ق.ءمامي قازاقستان باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ اتىنان حانزادا حاسان بەن تالالدى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ الداعى جىلى مامىر ايىندا استانادا وتەتىن IV سەزىنە قاتىسۋعا شاقىردى. يوردانيا حانزاداسى ءوز كەزەگىندە كورول ابداللانىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ارناعان ىزگى تىلەكتەستىگىن جەتكىزدى. حانزادا مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى جاھاندىق تۇرعىدا ىلگەرىلەتۋدەگى قازاقستاننىڭ قادامدارىن جوعارى باعالادى.
فورۋم اياسىندا سەنات توراعاسى قايرات ءمامي يىۇ باس حاتشىسى ەكمەلەددين يحسانوعلۋمەن دە كەزدەستى. اڭگىمە بارىسىندا يىۇ اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ال ق.ءماميدىڭ «ار ۇندەۋى» قورىنىڭ پرەزيدەنتى, وركەنيەتتەر اليانسى جوعارعى دەڭگەيدەگى توبىنىڭ مۇشەسى راۆۆين ارتۋر شنايەرمەن كەزدەسۋى بارىسىندا مادەنيەتتەردى جاقىنداتۋ ءۇشىن كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ, دىندەر جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋ ماسەلەلەرى جايىندا پىكىر الماسىلدى.
وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ ءىV فورۋمىنىڭ اياسىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتوراعاسى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى قايرات ءمامي سونداي-اق, كاتار مەملەكەتىنىڭ ءامىرى شەيح حاماد بەن حاليفا ءال-تانيمەن كەزدەستى. ق.ءمامي كاتار باسشىسىنا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىزگى تىلەكتەستىگىن جەتكىزدى. شەيحتى 18 جەلتوقساندا اتاپ وتىلەتىن كاتاردىڭ ءتاۋەلسىزدىك كۇنىمەن قۇتتىقتاعان توراعا ەكى ەل اراسىنداعى مەملەكەتارالىق بايلانىستاردىڭ بارلىق سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جوعارى دەڭگەيىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان كاتارمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇددەلى», – دەگەن توراعا وسىعان بايلانىستى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ تەتىگى بولاتىن بىرلەسكەن ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتادى.
دوحادا دىنارالىق ۇنقاتىسۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جونىندەگى كاتار باستاماسىن جوعارى باعالاي كەلىپ, ق.ءمامي كاتار باسشىسىنا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ 2012 جىلعى مامىر ايىندا استانادا وتەتىن IV سەزىنە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىن جەتكىزدى.
شەيح حاماد بەن حاليف ءال-تاني قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىن ريزاشىلىقپەن قابىلدادى. ول سونداي-اق كاتاردىڭ ەكونوميكالىق, مادەني جانە گۋمانيتارلىق سالالاردا قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتۋعا ازىرلىگىن ءبىلدىردى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق.ءماميدىڭ كاتار مەملەكەتىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۇحامماد بەن مۇباراك ءال-حۋلەيفيمەن كەزدەسۋى دە مازمۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋدا پارلامەنتارالىق بايلانىستاردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستان مەن كاتاردىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگاندارى اراسىنداعى بايلانىستاردى ودان ءارى بەلسەندىلەندىرۋ جايىن ايتتى.
كاتار پارلامەنتىنىڭ باسشىسى ءوز كەزەگىندە كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ تاريحى مەن مىندەتتەرى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ءاڭگىمەلەپ, يىۇ اياسىنداعى پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
ءبىر اتاپ وتەرلىگى, قازاقستان پارلامەنتى سەناتى توراعاسىنىڭ وزگە مەملەكەت وكىلدەرىمەن وتكىزگەن كەزدەسۋلەرى بارىسىندا وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ ارقىلى ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن كەلىسىم دىڭگەگىن بەركىتۋ, بۇل رەتتە مەملەكەتارالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ جايى باسشىلىققا الىندى.
وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ IV فورۋمى بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلار ءدىني ءارالۋاندىلىقتى ورتاق ىزگىلىك جولىنا باستاۋ جانە مادەني ارالۋاندىلىقتى دامۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالدىرۋ ارقىلى عانا حالىقارالىق قوعامداستىق كەڭىستىگىندە ءوزارا سەنىم مەن توزىمدىلىك اۋانىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ال مادەني ارالۋاندىلىقتى ءتيىمدى باسقارۋ مەن دىنارالىق تۇسىنىستىكتى دامىتۋ, وسى ماسەلەلەردەگى قاتىپ قالعان قاعيدالار مەن سۋبەكتيۆتى پىكىرلەرگە قارسى تۇرۋ تۇراقتى قوعامنىڭ باستى العىشارتى بولارى انىق.
ءلايلا ەدىلقىزى,
استانا–دوحا– استانا.