كەشە استاناداعى ەكسپو-2017 كورمە كەشەنىندەگى كونگرەسس ورتالىعىندا 25-ءىنشى دۇنيەجۇزىلىك تاۋ-كەن كونگرەسى جۇمىسىن باستادى. وعان قاتىسۋعا الەمنىڭ 50 ەلىنەن 1200-دەن استام دەلەگات كەلدى.
كونگرەستىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا ارنالعان جيىنعا دۇنيەجۇزىلىك تاۋ-كەن كونگرەسىنىڭ توراعاسى مارەك تسالا جەتەكشىلىك جاسادى. ول بۇل حالىقارالىق باسقوسۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك تاۋ-كەن كونگرەسىنىڭ قۇرىلۋىنا 60 جىل, قازاقستاننىڭ استاناسىنا 20 جىل تولۋى سەكىلدى ماڭىزدى مەرەيتويلار قارساڭىندا ءوتىپ وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتە كەلە, باس-اياعى ءۇش كۇنگە سوزىلاتىن بۇل جيىننىڭ سالاداعى يننوۆاتسيالار, ءتورتىنشى يندۋستريالىق كەزەڭ, تسيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرىنەن باستاپ, ءوندىرىس پەن نارىقتىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرىن قامتيتىندىعىن باياندادى.
كونگرەستىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامين قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ول قوناقتارعا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونگرەسكە ارنالعان قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىنىڭ وتە ماڭىزدى رولگە يە ەكەندىگىن, تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاننىڭ وسى سالاسىنا 42 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتىلعاندىعىن, سالانى سەنىمدى دامىتۋ ءۇشىن جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى ارنايى كودەكستىڭ قابىلدانعاندىعىن جەتكىزدى. سونداي-اق كونگرەسس قوناقتارىن قازاقستان ۇكىمەتى اتىنان دا قۇتتىقتادى.
ەلىمىزدىڭ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىندە قازىرگى كۇنى 800-گە تارتا كاسىپورىن, 185 مىڭ ادام جۇمىس ىستەۋدە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءتيىستى جۇمىستىڭ جولعا قويىلۋى ناتيجەسىندە قازاقستان بۇگىندە الەم بويىنشا وسى سالانىڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىن رەفورمالاۋدى ۇكىمەت الدىنا مىندەت ەتىپ قويعان بولاتىن. قولعا الىنعان شارالار سالا كومپانيالارىنىڭ اشىقتىعى مەن الەمدىك ستاندارتتاردى يگەرۋىن دامىتا ءتۇستى. ەندى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى بۇل سەكتوردىڭ قارجىلىق جاعدايىن نىعايتۋعا, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە سەپتەستىگىن تيگىزۋى ءتيىس. وسىعان سايكەس ەل ۇكىمەتى تاراپىنان ينۆەستورلارعا, سالا جۇمىسىنا قاتىسۋشىلارعا قولداۋ شارالارى قولعا الىنىپ وتىر.
جيىن مودەراتورى, دۇنيەجۇزىلىك تاۋ-كەن كونگرەسىنىڭ جەتەكشىسى مارەك تسالا قازاقستاندا جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگىن ايتتى. بۇۇ مالىمەتتەرىنە سايكەس 2030 جىلعا قاراي الەم حالقىنىڭ سانى 8,5 ميلليارد ادامدى قۇراماق. مۇنداي جاعدايدا مەتالعا, تاۋ-كەن سالاسى وندىرەتىن ماتەريالدارعا دەگەن سۇرانىس ەلەۋلى ارتاتىندىعى بەلگىلى بولىپ وتىر. ماسەلەن ادامداردىڭ كۇندەلىكتى قاجەتىنە اينالعان سمارتفونداردىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن 70-كە جۋىق ەلەمەنت كەرەك ەكەن. بۇلاردىڭ بارلىعىن تاۋ-كەن سالاسى بەرەدى. وسى رەتتە قازاقستانداعى قويناۋى قازىناعا باي سالانىڭ دامۋىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتۋگە بولادى. ماسەلەن ەلىمىز سوڭعى جىلداردىڭ وزىندە جوعارى سۇرىپتى اليۋميني شىعارۋدى جولعا قويدى. سونداي-اق الەمدە قاجەتتىلىگى ارتا تۇسكەن فەرروقورتپالاردى بەرۋدە. باسقا دا ءتۇستى مەتاللۋرگيا ونىمدەرىن شىعارىپ, الەمدىك نارىققا ساۋدالاۋدا قازاقستان ماڭىزى ارتا تۇسۋدە.
مۇنان كەيىن ءسوز كەزەگى ERG S.a.r.l. ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى الەكساندر ماشكەۆيچكە بەرىلدى. ول ءوز سوزىندە تاۋ-كەن سالاسىنداعى كومپانيالاردىڭ ەندىگى بولاشاعى ولار يگەرەتىن جاڭا تەحنولوگيالارعا بايلانىستى ەكەندىگىن ايتىپ ءوتتى. وسىعان وراي داۆوستاعى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم جەتەكشىسى, بەلگىلى ەكونوميست كلاۋس شۆابتىڭ «وندىرىستەگى ەندىگى ەڭ ۇلكەن قوزعاۋشى كۇش جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ جاڭالىعى مەن ولاردىڭ جىلدام يگەرىلۋى بولادى» دەگەن بولجامىن اۋزىنا الدى. سوندىقتان ERG S.a.r.l. جانىنان وسىدان التى جىل بۇرىن عىلىمي ورتالىق قۇرىلعان بولاتىن. ول جۇمىسىن ورىستەتە تۇسۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا قالدىقتاردىڭ ءوزىن قايتا يگەرۋ ءىسى قولعا الىندى. وندىرىستىك شىعارىلىمدار مەن قالدىقتاردى ءتيىمدى باسقارۋ جوباسى ىسكە قوسىلدى. بۇل ءىس 2022 جىلدان ءارى قاراي ءوزىن ءتيىمدى ەتە تۇسەتىن بولادى. مىنە, وسى قاناتقاقتى جوبا قازاقستاندا ىسكە اسىرىلدى. ەندى ونى باسقا ەلدەرگە دە تاراتۋعا بولادى.
پولشانىڭ كاسىپكەرلىك جانە تەحنولوگيالار ۆيتسە-ءمينيسترى تادەۋش كوششچينسكي تاۋ-كەن سالاسىنىڭ مەرەيتويلىق كونگرەسىنىڭ استانادا ءوتۋى ەكى جاق ءۇشىن دە زور مارتەبە ەكەندىگىن ەسكە سالىپ ءوتتى. وسىعان وراي پولشا ۇكىمەتىنىڭ جەدەل دامىپ كەلە جاتقان ءارى تاۋ-كەن سالاسىندا الەمدىك دەڭگەيدە وزىندىك ورنى بار سالماقتى ەلمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەندىگىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل بارلىق تاراپتارعا دا ءتيىمدى بولار ەدى. ماسەلەن, پولشا ۇكىمەتى تاۋ-كەن سالاسىنىڭ تەك تابىستى دامۋى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ ادامدار, قورشاعان ورتا ءۇشىن قاۋىپسىز بولۋىنا دا بارىنشا ءمان بەرەدى. تۇپتەپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى ءوندىرىس قارقىنىن ارتتىرۋعا الىپ كەلەدى. وسى باعىتتا پولشا قازاقستانمەن ءوز تاجىريبەسىن بولىسۋگە ءازىر. بيزنەس جوبالارعا مونيتورينگ جۇرگىزۋ, باقىلاۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋ جونىندە جاقسى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستەر بەرە الار ەدى. سونداي-اق بۇل ەلدىڭ قارجى ينستيتۋتتارى دا قازاقستانمەن ارىپتەستىك قاتىناس ورناتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.
تورونتوداعى (كانادا) تاۋ-كەن قور بيرجاسىنىڭ باسشىسى دين ماكپەرسون وزدەرىنىڭ الەمدەگى ەڭ اشىق كومپانيالاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن جەتكىزدى. – سوندىقتان الەم بويىنشا تاۋ-كەن سالاسىنداعى اكتسيالاردىڭ 25 پايىزى وسى قور ارقىلى ساتىپ الىنۋدا. مىنە, سالا بويىنشا سەگىز جىلعا سوزىلعان قۇلدىراۋدان كەيىن اقىرى ءىس العا باسىپ وتىر. ەندى شيكىزاتقا دەگەن سۇرانىس قايتا ارتاتىن ءتۇرى بار. مۇندايدا كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىكتى بۇرىنعىدان نىعايتا ءتۇسۋ قاجەت بولادى, وسىلاي دەپ ءسوز قوزعاعان الىستان كەلگەن مەيمان «استانا» قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلعاندىعىنا قۋاناتىندىعىن ءبىلدىردى. ارينە, بۇل جاعداي قازاقستاننىڭ ءوڭىر ەلدەرى اراسىندا ەكونوميكالىق كوشباسشى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. سونداي-اق ول «استانا» قارجى ورتالىعىمەن ارىپتەستىك قاتىناس ورناتۋعا ىنتالى ەكەندىگىن جەتكىزدى.
ISSA Mining ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۋلريح ميزمان (گەرمانيا) تاۋ-كەن سالاسى بويىنشا الەمدە جىل سايىن 25 مىڭ وندىرىستىك جاراقات الۋ وقيعاسىنىڭ ورىن الاتىندىعىن ايتتى. بۇل سالاداعى جۇمىستان اۋرۋعا شالدىعۋشىلار از ەمەس. بۇكىلالەمدىك كىرىستىڭ 4 پايىزىنىڭ ءوزى وسى سالاداعى جاراقاتتار مەن اۋرۋلاردى ەمدەۋگە جۇمسالاتىندىعىنىڭ ءوزى كوپ جايتتان سىر اڭعارتسا كەرەك. دەمەك وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك پەن ەكولوگيالىق شارالار – ادامزات ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى ماسەلەلەر. ۋلريح ميزمان قاۋىپسىزدىكتىڭ 7 التىن ەرەجەسىنىڭ ءبىرىنشى بولىپ تاۋ-كەن سالاسىندا قابىلدانعانىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىندىگىن جەتكىزدى.
دۇنيەجۇزىلىك تاۋ-كەن كونگرەسىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنان كەيىن «تاۋ-كەن ونەركاسىبىندەگى تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار مەن ۇزدىك تاجىريبەلەر – بولاشاق بۇگىننەن باستالدى» دەگەن تاقىرىپتا پلەنارلىق وتىرىس بولىپ ءوتتى. وندا العاشقى بولىپ سويلەگەن قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك بۇل كونگرەستىڭ وتاندىق كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىن دامىتۋ مەن ەلدىڭ حالىقارالىق قاتىناستارىن دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. اتالعان كەشەن ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ وتىر. ويتكەنى بۇل سەكتور ەكونوميكالىق قۇرىلىمدا مۇناي-گاز سالاسىنان كەيىن ەكىنشى ورىندى ەنشىلەپ كەلەدى.
ەلىمىزدەگى كەن-مەتاللۋرگيا كەشەنىن دامىتۋدىڭ نەگىزى باي مينەرالدى-شيكىزات بازاسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان الەمدە تابيعي قورلار بويىنشا 6-شى ورىن الادى, مينەرالدى شيكىزاتتى ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمى بويىنشا (مۇناي-گازسىز) 10-شى ورىندى, جان باسىنا شاققاندا پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ بويىنشا ءۇشىنشى ورىندى يەلەنەدى. سالا مىس, ۋران, تيتان, فەرروقورىتپا جانە پوليمەتالداردىڭ الەمدىك نارىعىندا ۇسىنىلعان جانە ايماقتىق تەمىر, كومىر جانە اليۋميني نارىعىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى.
– سونىمەن قاتار بۇگىنگى كۇندە نەگىزگى ستراتەگيالىق مىندەت – ەلدەگى شيكىزاتتى بارىنشا وڭدەۋ, سونداي-اق جوعارى قايتا قورىتۋعا كوشۋ. بۇل مىندەتتەر مەملەكەتتىك يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلادى, وندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ باسقا دا سالالارىمەن بىرگە قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورى بولىپ ايقىندالدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز 2010 جىلدان باستاپ ەكسپورتقا بازالىق مەتالداردى ءوندىرۋدى ارتتىرا الدىق, سونداي-اق جاڭا ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋدى باستادىق دەپ ايتا الامىز, – دەدى مينيستر.
ج.قاسىمبەك مىرزانىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى تكمك دامۋىنا قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال ىقپال ەتەدى. وسى سوزدەردىڭ دالەلى – ىشكى نارىقتاعى ويىنشىلار Glencore, ArcelorMittal, Posco, Tenaris, ەۆرازحولدينگ, Polymetal جانە باسقالاردىڭ بەلگىلى سالالاردا الەمدىك كوشباسشىلارمەن ىنتىماقتاستىعى.
– وتكەن جىلدىڭ اياعىندا باتىس اۋستراليالىق ۇلگىگە كوشۋ ماقساتىندا جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى جاڭا كودەكستىڭ ەنگىزىلۋى ماڭىزدى باستاما بولدى. جاڭا كودەكستە سالانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ اشىق جانە ايقىن ادىستەرىمەن, گەولوگيالىق اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى, ۇلتتىق ستاندارتتاردى جاھاندىق دەڭگەيدە ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدە ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەلەر ەنگىزىلدى. بۇل قۇجات الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, شەتەلدىك ينۆەستورلاردى, سونىڭ ىشىندە 60 پايىزدان استام جاڭا كەن ورىندارىن اشىپ جاتقان يۋنيور كاسىپورىنداردى تارتۋعا باعىتتالعان, – دەدى مينيستر.
وسى كۇنى كونگرەسس باعدارلاماسى بويىنشا الەمنىڭ ءار شالعايىنان كەلگەن جۋرناليستەر مەن وتاندىق باق وكىلدەرىنە ارنالىپ ءباسپاسوز كونفەرەنتسياسى ءوتتى. وندا بارلىق قوزعالعان ماسەلەلەرگە سپيكەرلەر تاراپىنان جان-جاقتى جاۋاپ بەرىلدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»