تاياۋدا تالدىقورعان تورىندە قازاقستان جازۋشىلار وداعى مەن الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جاس قالامگەرلەردىڭ «جەتىسۋ كوكتەمى» اتتى رەسپۋبليكالىق فورۋمى وتكەن بولاتىن. جاس ادەبيەتشىلەر باس قوسقان القالى جيىندا قازىرگى جاستار پروزاسى توڭىرەگىندە ءبىر سىپىرا ويلار ورتاعا تاستالعان ەدى. ادەبيەت اۋىلىنا ات بايلاپ, سىن مەن پروزا باعىتىندا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن بىرقاتار جاس قالامگەرلەردىڭ سوندا ايتقان وي-پىكىرلەرىن قاز-قالپىندا ۇسىنىپ وتىرمىز.
قانات ابىلقايىر: «ادەبيەتتىڭ تاريحىن جازۋعا تالپىنايىق»
نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن, ادەبيەتتىڭ اينالاسىندا جۇرگەن كوپ جاستاردا ءوزىن ءبىلىمدى ەتىپ كورسەتۋ تەندەنتسياسى بايقالادى. جيىندار مەن باسقوسۋلاردا ءوزى وقىعان كىتابىن العا تارتىپ, ماسەلەن ورحان پامۋك نەمەسە جاپوننىڭ اكۋتاگاۆاسى سىندى تاعى باسقا قالامگەرلەرمەن قارۋلانۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قوعامدا ءوزىن وتكىزگىسى كەلەدى. بۇل كۇلكىلى دۇنيە. سەنىڭ وقىعانىڭ, جيناعان ءبىلىمىڭ تۆورچەستۆاڭدا بايقالىپ تۇرۋى كەرەك. ال جازعان سىزعانىڭدا بايقالماسا, قۇرى اۋىزبەن ايتقاننان ەشتەڭە ونبەيدى. ادەمى سويلەۋ, ادەمى مىسالدار كەلتىرۋ بىلىمدىلىكتىڭ كورسەتكىشى ەمەس.
ەكىنشى ماسەلە جازۋشىنىڭ جانرعا تاڭىلۋى تۇرعىسىندا. جازىپ جاتقان شىعارماڭنىڭ بولمىسى ول زەرتتەۋشىلەردىڭ اڭگىمەسى. وعان جازۋشى جانردى بىلمەدى بولماسا باسقا دەگەن سياقتى جازۋشىعا ايىپتاۋلار تاعۋ دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. سەن ءبىر شىعارمانى جازۋعا وتىرعان كەزدە مىناۋ مىناداي جانردا بولادى دەپ ەشقاشان ويلامايسىڭ. ول جازىپ بىتكەننەن كەيىنگى عالىمداردىڭ اينالىساتىن دۇنيەسى.
ءۇشىنشى ماسەلە, بىزدە ادەبيەتتىڭ تەورياسى ايتىلادى. سوسىن تالداۋ بارىسىندا وسىعان جابىسامىز دا قالامىز. قالامداستارعا ادەبيەتتىڭ تاريحىن جازساق دەگەن وي ايتقىم كەلەدى. مىسالعا الساق, مارالتايتىڭ ء«اديلا» دەگەن ولەڭى قانداي جاعدايدا تۋدى. اقىن بەيىتتەردى ارالاپ ءجۇرىپ قۇلپىتاستاعى قىزدىڭ سۋرەتىن كوردى. سول ءسات ولەڭگە اينالدى. بۇل ادەمى تاريح. قالامگەرلەر وسى سىندى ادەبيەتتىڭ تاريحىن جاساۋعا تالپىنۋدان كورى سىن ايتىپ قالۋعا بەيىل تۇرادى. ايتالىق ورىستار ەسەنيننىڭ كىممەن ىشكەنىن, كىمگە نە دەگەنىن, تولستويدىڭ بۇكىل دۇنيە مۇلكىن جانە ءار شىعارماسىنىڭ قانداي جاعدايدا جازىلعانىن, دوستوەۆسكيدىڭ ايداۋدا جۇرگەندەگى جاعدايلارىن تۇگەل ايتىپ بەرەدى. بىزدە بۇل تۇرعىداعى ەڭبەكتەر بار. دەگەنمەن, تىم از. سوندىقتان ادەبيەتتىڭ تاريحىن جازىپ وسى باعىتتا ناقتى ىسكە كىرىسەتىن كەز كەلدى. اينۇر تولەۋ: «سىندى قابىلداي الاتىن ادەبيەت قانا دامي الادى»
بىزدەگى دەتەكتيۆ جانرى مەن فانتاستيكا جانرىنىڭ كەڭ قۇلاش جايا الماعاندىعىنا قاتىستى ماعان كوپ سۇراق قويىلادى. كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ جاقسى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن فاكتور كەرەك. ماسەلەن, فانتاستيكا ەركىن ويلاي الاتىن, قولدانبالى عىلىمنىڭ جەمىسىن كۇندەلىكتى ومىردە كورىپ جۇرگەن ەلدەردە جاقسى داميدى. جاپون فانتاستيكاسىن مىسالعا كەلتىرەيىك. جازۋشىلارى كۇن سايىن عىلىمي جاڭالىق ويلاپ تاۋىپ جاتقان عالىمداردىڭ ورتاسىندا ءجۇر. ول ورتادا ءجۇرىپ, ارينە ءسىز عىلىم مەن شەكسىز قيالدىڭ مۇمكىندىگى تۋرالى ءبىر ساتكە بولسا دا ويلانىپ كورەسىز, پىكىر الماساسىز. ءدال سول سياقتى ءبىزدىڭ كريميناليستيكا سالامىز قازاقشا سويلەي باستاعان كەزدە دەتەكتيۆ جانرى دامي باستايدى. مەن كورمەي, بىلمەي, تۇسىنبەي, تۇيسىنبەي دەتەكتيۆ جاساپ شىعا المايمىن. بۇگىنگى كريميناليستيكانىڭ زامانعا ساي ادىستەرى بار. سوعان ساي سيۋجەت قۇرۋعا ءتيىستىمىن. دەمەك, ول جانردا سول سالادا جۇرگەن ادام جاقسى جازا الۋى مۇمكىن. سوسىن ميف پەن فەنتەزيدى جازىپ جۇرگەندەرگە كۋلتتەر تۋرالى تەرەڭىرەك ءبىلىپ العان دۇرىس. اپامنىڭ اۋزىنان ەستىگەن جىلان تۋرالى اڭىزداردان سيۋجەت جاساپ, وقيعا قۇراستىرۋ پروزانى دامىتپايدى. ول ميف ەمەس, حيكايات بولىپ كەتەدى. جىلان تۋرالى جازاتىن ادام بىزگە دەيىنگى جىلان كۋلتىن جاقسى مەڭگەرۋى كەرەك. جىلاندار الەمىنىڭ كەڭىستىگى ءبىزدىڭ فولكلوردان باعزىدان بار. «ەر توستىك» ەرتەگىسىندەگى جىلان باپىنىڭ وبرازىمەن-اق تالاي دۇنيەنىڭ شەتىن قايىرۋعا بولادى. كوشپەلى حالىقتاردىڭ اۋىز ادەبيەتىندە جىلانعا قاتىستى تانىمنىڭ قالىپتاسۋى باسقالارعا مۇلدەم ۇقسامايدى. ءبىر فورۋمنىڭ اياسىنا ءبىر كۋلتتى سىيعىزا الماسپىز, دەگەنمەن قالام ۇستاعان جاستارعا مۇقيات بولۋ كەرەك. سەبەبى ادەبيەتتانۋشىلار شىعارمانى تالداعاندا مەن ايتىپ وتكەن ماسەلەلەرگە مىندەتتى تۇردە توقتالادى. الماز مىرزاحمەت: «كوبەلەكتىڭ قانات قاققانى...»
ۋاقىت – ءوز تاقىرىبىن, اعىمىن, جانرىن ۇسىنادى: فەوداليزمدى بۋرجۋازيا قۇلاتىپ, كلاسسيتسيزمنىڭ ورنىن سەنتيمەنتاليزم باسقانداي. مەن جاس قالامگەرلەرگە وقىلىم, تارالىم, ساتىلىم رەيتينگىسىن بىرنەشە دۇركىن جاڭارتىپ, مىزعىماس دەتەكتيۆ پەن «قىزعىلت روماندار» جانرىن ورنىنان قوزعاعان «فەنتەزي» جانرى جايلى ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى. فەنتەزي جانرىنىڭ باسقا اعىمدار مەن ادىستەردى بويىنا ءسىڭىرىپ الاتىن ەرەكشە (حاوستىق) قاسيەتى بار. بۇل جانردىڭ ءتورتىنشى-بەسىنشى قاباتتارىندا – «كوپ ىشىندەگى (مەگاپوليستەگى) جالعىزدىق» جاتقانمەن, ىرگەتاسىن ەرتەگىلەر مەن ميف كەيىپكەرلەرى قالاعان. ءوزى جاس, ءوزى اشقاراق فەنتەزي جانرى فيلمدەرگە, كومپتەرلىك ويىندارعا, ءسوز ونەرى مەن سۋرەتتەرگە بوياۋىن قالىڭ جاقتى. قورى ورتايىپ قالدى. بۇگىندە شيكىزات ىزدەپ, باسقا اعىمدارعا كوز تىگە باستاعان. ولار فولكلورىندا شەكسىز قازىنا ساقتالعان قازاق ادەبيەتىنە مۇقتاج. ءبىز فەنتەزي جانرىندا جازعىسى كەلگەن جاستارعا قولداۋ كورسەتۋ كەرەكپىز! قولداۋ كورسەتكەنىمىز سول بولسىن, «بۇل اسىق ەمەس «Wargraft» ويناپ وسكەن» دەپ جازعىرماساق ەكەن... بۇل الەم وقىرماندارىنىڭ نازارىن قازاق ادەبيەتىنە اۋدارتا الاتىن ۇلكەن مۇمكىندىك. لايىقتى جازۋشى شىقسا ءوز ەرتەگىلەرىمىزدىڭ كەيىپكەرلەرى جۇرەتىن «ساق-graft», «عۇن-graft» ويىندارى ارقىلى دا ەسەمىزدى قايتارىپ الۋعا بولادى عوي؟! فەنتەزي جانرىندا قارجىسى قوماقتى, تىنىسى كەڭ بايقاۋلار ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ءوز قازىنامىزدى ءبىر قوپارىپ الار ەك... كوبەلەكتىڭ قانات قاققانى الەمنىڭ ەكىنشى شەتىندە داۋىل تۇرعىزۋى مۇمكىن ەكەنى اقيقات ەمەس پە؟! ەلدوس توقتارباي: «پروزاعا تىڭ سەرپىن قاجەت»
بۇگىنگى قازاق پروزاسىن, ونىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن 60 – 80 جىلعى, ءتىپتى, 90 جىلدىڭ باسىندا جازىلعان شىعارمالارمەن سالىستىرۋعا مۇلدە كەلمەيدى. قانشا ماقتاپ, وتكەن ۋاقىتتاعى مەرەيىن ايتىپ جاسىرساڭدا, قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ جاي-كۇيى كوڭىل قۋانتارلىق دەڭگەيدە ەمەس. قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ وكىلدەرى دەپ كىمدەردى ايتامىز؟ اۋەلى, وسىنى اجىراتىپ الايىق. بۇل توپقا ب.سارىباي, د.بەيسەنبەك ۇلى, ق.تىلەۋحان, ا.مانتاي, ن.قابداي, م.الماسبەك ۇلى, ە.ابىكەن ۇلى, ە.ايدابوسىن, ق.ابىلقايىر, ا.مىرزاحمەت, ا.ءنۇسىپ, ق.قيىقباي, ا.المەنبەت سەكىلدى جاس پروزاشىلاردى قوسۋىمىز كەرەك. بۇلار – جاڭا عاسىردىڭ جازۋشىلارى. قازىرگى قازاق پروزاسىنىڭ جۇگىن وسى جازۋشىلار كوتەرۋى كەرەك. وسى تىزىمدەگىلەردىڭ اراسىنان د.بەيسەنبەك ۇلى مەن ا.المەنبەت رومان جازىپ, ەكسپەريمەنتكە باردى. تۆورچەستۆولىق ءوسۋ ءۇشىن, وزىندىك قولتاڭبا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ىزدەنىس كەرەك اق. ەكى ازاماتتىڭ بۇل قادامىن جاقسى دەسەك تە, كوركەمدىگى مەن مازمۇنى, يدەياسى اتالمىش جانر تابيعاتىنىڭ ۇدەسىنەن شىعا المادى. بىلتىر عانا جاڭا زاماننىڭ وكىلى ىرىسبەك دابەي ۇلى اڭگىمەگە (رومان – ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەرمينى) باتىل قادام باستى. ازىرشە جاڭا زامان رومانىنىڭ ەنشىسىندە 3 كولەمدى دۇنيە عانا. ءادىل باعاسىن ۋاقىت ءوزى ەكشەلەپ بەرەر.
شىندىعىن ايتقاندا, جاڭا زامان وكىلدەرى 90 جىلعى قازاق پروزاسىنىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلاتىن ن.وراز, ج.قورعاسبەك, ا.التاي, ت.كەڭەسباەۆ, ر.مۇقانوۆا, ا.كەمەلباەۆا, د. امانتاي كوتەرگەن كوركەمدىك دەڭگەيگە جەتپەي وتىر. كەيىنگى جىلدارى س.ابىكەن ۇلى, س.سىبانباي, د.قۋات ءتارىزدى اعا بۋىن جۋرناليستەر كوركەم ادەبيەتتىڭ اۋىلىنا ات بايلاپ, ۇدەتە, ىندەتە جازىپ كەلەدى. وسى ءۇش جازۋشىنىڭ سوڭعى جىلدارى ءجيى جاريالانىپ جۇرگەن شىعارمالارى تاقىرىبى, يدەياسى جاعىنان دا, كوركەمدىك تۇرعىدان دا وزگەشەلەۋ. ال, ق.تىلەۋحان, ن. قابداي, م.الماسبەك ۇلى, ە.ابىكەن ۇلىنىڭ اڭگىمەلەرىندە جىلت ەتكەن ساۋلە بارىن ايتپاي كەتۋ كۇنا بولار.
قالايىق, قالامايىق قازاق قوعامىنا دا اقپاراتتىق كەزەڭ قوناققا كەلدى. قالىڭدىعى كىرپىشتەي كىتاپتاردىڭ تاعدىرى تەك فيلولوگ, قوعامدىق مامانداردىڭ ۇلەسىندە عانا. ال, الەۋمەتتىك ورتا جەڭىل-جەلپى جازىلعان دۇنيەلەردى وقۋعا بەيىمدەلگەن. ستاتيستيكالىق زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, باياعىداعىداي جۇرت تاريحي دۇنيەلەردى ەمەس, فەنتەزي, دەتەكتيۆ, بەستسەللەر, ەسسە, نيۋكتورن فورماسىنداعى شىعارمالاردى عانا وقيدى. وقىرماننىڭ تاڭداۋى دا, سۇرانىسى دا – وسى. وقۋشىنىڭ قالاۋىن ورىنداۋعا بەيىمدەلۋ – جازۋشىنىڭ نەگىزگى مىندەتىنە اينالۋى كەرەك.
قازىرگى جازۋشىلاردىڭ الدىنا ءبىر-ءبىرىڭدى قايتالاماي, كوپشىلىككە ۇسىنار ءاربىر جاڭا شىعارماڭدا تىڭ, سونى پىكىر, جاڭا تەڭەۋ ايتىپ, جاڭا كوركەم ونەر, جاڭا وبراز كورسەتەتىن بول دەپ تالاپ قويامىز.
دايىنداعان
ارمان وكتيابر, «ەگەمەن قازاقستان»