مولەكۋلالاردىڭ ىدىراۋى تۋرالى تەوريا قازىرگى كەزدە وقۋلىق اياسىنان شىعىپ, زاماناۋي عىلىمدا ەركىن قولدانىلا باستاعانى سونشالىق, ادام اعزاسىن تەرەڭ تانۋدا دا كومەككە كەلۋدە. ياعني, جاھاندىق دەنساۋلىق جۇيەسىندەگى وزىق ۇلگىلەر ەمدەلۋى قيىنعا سوعاتىن كۇردەلى اۋرۋلارمەن كۇرەستە كوزىمىز جەتە بەرمەيتىن بەيمالىم, تۇسىنىكسىز, جاسۋشالاردىڭ مولەكۋلاسى دەڭگەيىندە بەتبۇرىس جاساۋدى ستراتەگيالىق مەجەگە اينالدىرىپ وتىر.
قازىرگى زاماناۋي وزىق مەديتسينا ونكولوگيامەن وسى دەڭگەيدە كۇرەسۋدى قولعا الدى. بۇل ادىستەمە قاتەرلى دەرت تۋرالى ناۋقاسقا الدىن الا ەسكەرتۋىمەن ءھام ەمدەي بىلۋىمەن قۇندى. وسى ارادا قازىرگى مەديتسينانىڭ ەڭ جەتەكشى باعىتتارى سانالاتىن مولەكۋليارلى جانە يادرولىق مەديتسينانىڭ جولى تۇيىسەدى.
يادرولىق مەديتسينا مولەكۋلانى «كورە» الادى جانە ونىڭ قايدا تۇرعانىن دارىگەرلەرگە «حابارلاپ» قانا قويماي, ونىڭ قۇرامى, شىعۋ تەگى تۋرالى مالىمەتتەردى بەرە الادى. ءدال وسىنداي زەرتتەۋ جۇمىستارى پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعى اۋرۋحاناسىنىڭ يادرولىق مەديتسينا ورتالىعىندا جۇرگىزىلۋدە. قۇرىلعانىنا كوپ بولا قويماسا دا ورتالىقتا قاتەرلى ىسىكتى انىقتاۋدا جاڭا زاماناۋي ادىستەمەلەر قولدانۋدىڭ وزىندىك تاريحى قالىپتاستى. سونداي-اق شەتەلدىك ارىپتەستەردىڭ دە ەڭ سوڭعى تاجىريبەلەرى قولدانىلادى. ارينە, يادرولىق مەديتسينانىڭ دامۋ بارىسى, قاتەرلى ىسىكتىڭ ەمدەلەتىنى جونىندە جۇرتشىلىقتى مازالاعان ماسەلە كوپ. تاياۋدا اتالعان ورتالىققا يزرايلدەن ارنايى شاقىرىلعان سوفيا لانتسبەرگ كوپشىلىكتى تولعاندىرعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرگەن ەدى. وسى سالادا قىرىق جىلدان استام ەڭبەك ءوتىلى بار, يادرولىق مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشىسى پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ دارىگەرلەرىنە شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزدى.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, 2024 جىلعا قاراي جىل سايىن قاتەرلى ىسىككە 24 ميلليونعا جۋىق ادام شالدىعاتىن كورىنەدى. بۇل بىرنەشە فاكتورعا بايلانىستى ورىستەمەك. بىرىنشىدەن, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى. سونداي-اق بۇرىن ادام اعزاسى قازىرگىدەي بارلىق ۋىتتى زاتتارعا اشىق بولعان ەمەس. ويتكەنى حيميالىق قوسپالار بۇگىندە كۇندەلىكتى تاعامعا دا, تۇرمىسىمىزداعى ىدىس-اياققا دا ەركىن ەنىپ كەتتى. قازان-وشاق باسىنداعى بارلىق زاتتاردىڭ ساپاسى باقىلاۋدان وتكەندە قاجەتتى قۇجاتتارىن العانىمەن ونىڭ قۇرامىنداعى زياندى زاتتار اعزاعا كىشكەنە كولەمدە اقىرىنداپ ءتۇسىپ, جيناقتالا بەرەدى. جانە رادياتسيا دەڭگەيى دە جوعارى. ويتكەنى جەر بەتىندە مۇمكىن بولعان سىناقتاردىڭ بارلىعى جۇرگىزىلۋدە.
قازىر ءار ناۋقاستىڭ ەرەكشەلىگىنە نەگىزدەلگەن «دەربەستەندىرىلگەن مەديتسينا» ۇعىمى كەڭىنەن تانىمال. بۇل يادرولىق مەديتسينادا قالاي كورىنىس تاۋىپ وتىر؟ راس, قازىرگى الەمدە ىسىك اۋرۋلارىنىڭ سانى شەكسىز. ادامدار ىسىكتىڭ قاتەرلىسىنىڭ دە, قاتەرسىزىنىڭ دە قانداي ەكەنىن جەتە بىلگىسى كەلەدى. ياعني بولجاۋ, دەڭگەيىن ءبىلۋ, جاسۋشالاردىڭ كوبەيۋ بارىسىنا كوز جەتكىزۋ ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتا تۇسەتىنىنە, قانداي ەم قولدانۋ كەرەكتىگىن كورسەتەتىنىنە كۇمان جوق. سوندىقتان يادرولىق مەديتسينادا ناۋقاستى قاراۋ بارىسىندا كوپ كولەمدە دياگنوستيكالىق ماركەرلەر قولدانىلادى. بۇل وقشاۋلانعان ىسىكتى جانە قاتەر دەڭگەيىن كورسەتەدى. س.لانتسبەرگتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ىسىكتى انىقتاۋ ءۇشىن جاسۋشانىڭ گەندىك ءتۇرىن راديواكتيۆتى زاتتارمەن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بار. ماسەلەن, ومىراۋ بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى بويىنشا قاراستىرساق, ونىڭ ءبىرى سۇيەككە تارالسا, ەكىنشىسى باۋىردى زاقىمدايدى. بۇل ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ەكى ءتۇرلى اۋرۋ. ياعني دارىگەرلەردىڭ ومىراۋدىڭ قاتەرلى ىسىگى دەگەن جالپىلاما دياگنوزى جەتكىلىكسىز. ونىڭ قايسىسىنا جاتاتىنىن انىقتاعان ءلازىم. دالمە-ءدال قويىلعان دياگنوز – دارىگەردىڭ قولىنداعى قارۋ ىسپەتتى.
يزرايلدىك مامان عالىمداردىڭ ىسىكتىڭ كوزگە كورىنبەس جاسۋشادان پايدا بولاتىنىن, ونىڭ تەز بولىنەتىنىن بايقاعانىن ايتادى. جاسۋشالار قانتتى كوپ جيناقتاعاننان زات الماسۋ مەن ءوسۋدىڭ كوزى رەتىندە قىزمەت ەتەدى. سوندىقتان گليۋكوزانى F18 راديواكتيۆتى زاتتارمەن بەلگىلەپ, قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارىن تابۋ ءۇشىن ادام اعزاسىنا ەنگىزەدى. «الايدا ءبىز ىسىكتى انىقتاۋ مەن زەرتتەۋ ءۇشىن مولەكۋلا مەن ماركەردى الماستىرا الامىز. ويتكەنى ءار ناۋقاستاعى قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارىنىڭ تارالۋ جىلدامدىعىن بىلگىمىز كەلەدى. بۇعان بەلگىلى ىسىك رەتسەپتورىنا قوسىلاتىن نەمەسە قارسى دەنەلەر سانالاتىن ءارتۇرلى بيولوگيالىق مولەكۋلالار قولدانىلادى. ونى راديواكتيۆتى ەمميتەرمەن مولەكۋلانىڭ قوسىلۋ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى بەلگىلەيدى. بۇل جالپى جاعدايدى شولۋ ءۇشىن قاجەت. ال بىزگە سىرتقى انىقتاۋ قۇرالى ارقىلى ەڭ تۇبىنە بويلاعان ءجون.
بۇل رەتتە قازىرگى مەديتسينادا ىسىكتى بايقاۋ ءۇشىن ەكى اپپارات قولدانىلادى. ونىڭ ءبىرى پوزيتروندى ەمميسيوندىق توموگرافيا بولسا, ەكىنشىسى – كومپيۋتەرلىك توموگرافيا. ماسەلەن, قارا داقتى باقىلاعانىمىزبەن, ونىڭ قايدا تۇرعانىن ناقتى بىلە المايمىز. ال كومپيۋتەرلىك توموگرافيا اناتوميالىق كارتينانى تولىعىمەن كورۋگە, سول ارقىلى ىسىكتىڭ بار ەكەندىگىن عانا ەمەس, قايدا تۇرعانىن دا انىقتاۋعا جول اشتى. كت اپپاراتى ۇلكەيتىلگەن ءتۇيىندى كورسەتە الادى. بىراق ونىڭ ءبارى پاتولوگيالىق تۇرگە جاتا بەرمەيدى. سول سياقتى كىشكەنە ءتۇيىندى دە ءاردايىم جاعىمدى قابىلداۋعا بولمايدى. ونىڭ كولەمى كىشكەنە بولعانىمەن, اۋرۋعا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان مولەكۋليارلى دەڭگەيدە زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور», دەيدى يزرايلدىك دارىگەر.
سونداي-اق يادرولىق مەديتسينادا جاڭادان دامىپ كەلە جاتقان «تەرانوستيكا» اتتى ەمدەۋ ءتاسىلى بار. مۇندا دياگنوستيكالاۋدا قولدانىلاتىن ماركەردىڭ ورنىن الفا جانە بەتا ەمميتەرى اۋىستىرادى. گامما-ەمميتەرمەن سكانەرلەگەننەن كەيىن ناۋقاستى الفا جانە بەتا ەمميتەرىمەن ەمدەيدى. وكىنىشكە قاراي, زاماناۋي مەديتسينا بارلىق ىسىكتى جەڭە المايدى. دەسە دە, راديواكتيۆتى زاتتارمەن ەمدەلەتىن ىسىك تۇرلەرى كەزدەسەدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى ۋىتتىلىعىنىڭ از بولۋىندا. بىراق حيميالىق تەراپيادان ەرەكشەلىگى رەتىندە كەرى اسەرى كوبىرەكتىگىن ايتۋعا بولادى.
بۇل ەمدەۋلەر زياندى بولماعانىمەن ونىڭ اسەرى از ۋاقىتتى عانا قامتيدى. سونىمەن قاتار بۇل ادامنىڭ يممۋندىق جۇيەسىنە دە قاتىستى. ءوزىنىڭ دامۋىنا «كەدەرگى» كەلتىرىپ تۇرعان ادامنىڭ قورعانىش قابىلەتىن السىرەتۋگە كۇش سالاتىن قاتەرلى ىسىك تۇرلەرى دە كەزدەسەدى. بۇگىندە قاتەرلى ىسىك جاسۋشالارىمەن اراداعى بايلانىستى ءبولىپ, ادام اعزاسىنىڭ ىسىك جاسۋشالارىمەن كۇرەسۋى ءۇشىن قاجەتتى يممۋندىق جۇيەسىن قالىپتاستىراتىن ەمدەۋ جولى تابىلدى. ياعني كەلەشەكتە دياگنوستيكالاۋ دا, ەمدەۋ ءىسى دە مولەكۋليارلى مەديتسينانىڭ مىندەتىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن. قازىرگى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى بىرتىندەپ بولسا دا مولەكۋليارلى مەديتسينانىڭ داۋىرىنە اياق باستى. بۇل سالادا ەلىمىزدەگى ەڭ وزىق ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق ورتالىعى اۋرۋحاناسىنداعى يادرولىق مەديتسينا ورتالىعى قىزمەتىنىڭ ماڭىزى كۇن وتكەن سايىن ارتا تۇسپەك.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»