ەتنوسارالىق قاقتىعىستار قىسىمى مەن قاتەرىنىڭ ءوسۋى
ەگەمەن مەملەكەت قۇرۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستان الدىندا ەتنوسارالىق قاتىناستاردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ دەموكراتيالىق تەتىكتەرىن قۇرۋ مىندەتى وتكىر تۇردى. كسرو-نىڭ ىدىراۋى ەتنوستىق شەكارالار مەن تمد-داعى ەتنوسارالىق جانجالداردىڭ وسە ءتۇسۋى جاعدايىندا ءوتتى. ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جاس مەملەكەت ءۇشىن «ءومىر نەمەسە ءولىم» ماسەلەسىنە اينالدى. كوپتەگەن الەمدىك جەتەكشى ساراپشىلار قازاقستانعا يۋگوسلاۆيانىڭ تاعدىرىن تەلىگەنى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. قازاقستانداعى قولايسىز ەتنوسارالىق, ەتنودەموگرافيالىق جانە ميگراتسيالىق ۇردىستەردىڭ باستى سەبەبى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتتاعى قيىندىقتار بولدى. سونىمەن بىرگە, كەڭەستىك بىرتەكتىلىكتى جوعالتۋ تۇرعىسىنان كسرو-نىڭ قۇلاۋىنا قاتتى قايعىرعان تۇرعىندار بولىگىنىڭ ەتنوۇلتتىق جانە شوۆينيستىك كوڭىل كۇيى كورىنىس بەرە باستادى. بۇل 1990 جىلدىڭ تامىزىندا «بىرلىك» قوزعالىسىنىڭ قۇرىلۋىنان جانە 1991 جىلى كازاچەستۆونىڭ «پاتشاعا جانە وتانعا» قىزمەت ەتۋىنىڭ 400 جىلدىعىن مەرەكەلەۋدى ۇيىمداستىرۋعا ۇمتىلعان كازاكتار ۇيىمدارى بەلسەندىلىگىنەن, سونداي-اق 1989 جىلدىڭ ماۋسىمى مەن 1992 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارى كەزەڭىن قامتىعان (جاڭاوزەن, قازانسۋ, ۇزىناعاش, شىعىس قازاقستان) ارەكەتتەر مەن باسقا دا جانجالداردان ايقىن اڭعارىلدى. اتالعان ۇردىستەردىڭ دامۋى, ەتنوستىق جانجالدار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاۋ ۇدەرىستەرى مەن قوعامدى دەموكراتيالىق دامىتۋعا توسقاۋىل قويا الار ەدى. بۇل, ءوز كەزەگىندە, ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى ساياساتتى شۇعىل قايتا قاراۋدى تالاپ ەتتى. بۇعان العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى 1989 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك, ال ورىس ءتىلىن ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس ءتىلى دەپ جاريالاعان «تىلدەر تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋى بولدى. قازاق, تاتار, نەمىس, كورەي جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا ەتنوستارىنىڭ مادەني قايتا جاڭعىرۋى باستالدى. تەك 1990-1991 جىلدارى 482 قازاق بالاباقشاسى, 155 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشىلدى. رەسپۋبليكادا 49 ەتنومادەني بىرلەستىك قۇرىلدى. ەتنوسارالىق تولەرانتتىلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق مودەلىنىڭ نەگىزى 1992 جىلى مەملەكەت باسشىسى ەتنوسارالىق ماسەلەلەر بويىنشا قوعامدىق ينستيتۋت قۇرۋ يدەياسىن كوتەرگەن كەزدە قالانسا, ول 1995 جىلدىڭ ناۋرىزىندا پرەزيدەنت جانىنداعى جاڭا كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسۋ ورگانى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلۋىمەن جۇزەگە اسىپ, ونىڭ ارقاۋىنا ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ دە قۇرىلۋىمەن ايشىقتالعان مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ ارىپتەستىگى قاعيداتى ورنىقتىرىلدى. اسسامبلەياعا مىنا مىندەتتەردى شەشۋ مۇمكىن بولدى: قازاقستان ەتنوستارىنىڭ تىلدەرى مەن مادەنيەتتەرى قايتا جاڭعىرۋى ۇدەرىستەرىنە وركەنيەتتى, قۇقىقتىق نەگىز قالاۋ; وسى ۇدەرىستەردى مەملەكەتتىك قولداۋمەن قامتاماسىز ەتۋ; ەتنوستىق دامۋدىڭ ساياسيلانۋى ىقتيمالدىلىعىنىڭ الدىن الۋ; كۇن تارتىبىنە ۇلتتىق-مەملەكەتتىك بىرتەكتىلىك قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن شىعارۋ. تۇتاستاي العاندا, اسسامبلەيا قۇرۋ ەتنوسارالىق قاتىناستار پروبلەماسىن شەشۋدىڭ ءبىر مەزگىلدە جولى مەن تەتىگى بولسا, ول 1990-شى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نارىقتىق قايتا قۇرۋلاردى تابىستى جۇرگىزىپ, ەلدى دايەكتىلىكپەن جانە كەزەڭ-كەزەڭىمەن دەموكراتيالاندىرۋعا كىرىسۋگە جاعداي تۋعىزدى.ءبىزدىڭ ءبارىمىز جاي عانا تۇرعىندار ەمەسپىز, ءبىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىمىز! جانە ادامعا لايىقتى ءومىر جولىن تاڭداعان, ۇرپاقتار الدىندا جاۋاپكەرشىلىك العان ءوزىمىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەنۋگە; بۇگىندە بۇكىل الەم تانيتىن رەسپۋبليكانىڭ قاسيەتتى نىشاندارى – تۋىمىزدى, ەلتاڭبامىزدى جانە ءانۇرانىمىزدى قۇرمەتتەۋگە ءتيىستىمىز. ناق وسى قازاق مەملەكەتىنىڭ ءپاتريوتيزمى رەسپۋبليكانىڭ, ونى مەكەندەيتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ باستى تىرەگى بولۋى ءتيىس. قازاقستان حالقى مىناعان سەنىمدى بولۋلارى كەرەك: رەسپۋبليكا باسشىلىعى ۇلتتىق كەلىسىم ساياساتىن نىق قاداممەن اياعىنا دەيىن جەتكىزىپ, ونى زاڭدى نەگىزگە بەرىك قوياتىن بولادى, قانداي سىلتاۋلارمەن بولسا دا تۋىندايتىن وشپەندىلىك وتىن جاعۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, دەپ ءوز تاراپىمنان مالىمدەۋگە ءتيىسپىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان حالقىنىڭ فورۋمىندا سويلەگەن سوزىنەن.
الماتى قالاسى, 1992 جىلعى 16 جەلتوقسان.
ۇلتتىق بىرلىك دوكتريناسى ەتنوسارالىق كەلىسىمدى ايقىنداپ, قازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتى ودان ءارى قالىپتاستىرۋدىڭ وزەكتى قۇجاتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە ۇلتتىق بىرلىك دوكتريناسى باستىسى تاۋەلسىزدىك بولىپ تابىلاتىن, نەگىزىندە ورتاق قۇندىلىقتار جاتقان قازاقستان قوعامىن توپتاستىرۋدىڭ ۇلتتىق بىرلىگى رەتىندە قاراستىرىلادى.