الەمنىڭ بەدەلدى مەملەكەتتەرىمەن حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ جانە قاتىناستاردىڭ بولماۋى
ساياساتبۇگىندە كوپ نارسە ءبىزدىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ءىس-قيمىلىمىزعا بايلانىستى. قازاقستان الەمدىك قوعامداستىققا بەلسەندى كىرىگۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرۋدا. بۇل ءىستىڭ ءبىز ءۇشىن كۇردەلى جانە كوپ جاعدايدا جاڭا ءىس ەكەنى ءسوزسىز. مەنىڭ كوزقاراسىمشا, سالىستىرمالى تۇردە العاندا قىسقا كەزەڭدە بىزگە تۇبەگەيلى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مۇددەلەرىمىزگە سايكەس كەلەتىن ءوزىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي جەلىمىزدى جاساۋعا قول جەتكىزۋ اسا ماڭىزدى ماسەلە بولىپ تابىلادى. ەكىنشى جاعىنان, ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىز الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قولداۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جالپىادامزاتتىق ۇستانىمدارعا يە.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىرىنشى جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىنەن.
الماتى قالاسى, 1992 جىلعى 15 جەلتوقسان. تاۋەلسىزدىك الۋىمەن قازاقستان قىسقا تاريحي مەرزىمدە بيوساياسي كوورديناتتار جۇيەسىندە ءوزىنىڭ ورنىن ايقىنداپ, ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مۇددەلەرىن قالىپتاستىرۋدىڭ, وسى مۇددەلەرگە سايكەس سىرتقى ساياسي باسىمدىقتارىن قۇرۋدىڭ جانە ءوزىنىڭ سىرتقى ساياسي ستراتەگياسىنىڭ نەگىزدەرىن سالۋدىڭ ناقتى قاجەتتىگىنىڭ الدىندا تۇردى. الەمنىڭ باسقا مەملەكەتتەرىمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناتۋدىڭ, امبەباپ جانە وڭىرلىك حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ۇنقاتىسۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزى دا ايتارلىقتاي جوعارى ەدى. ەلىمىزدىڭ تابىستى جانە تاۋەلسىز دامۋ مۇمكىندىگى كوپ جاعدايدا پلانەتامىزداعى ەكى قۋاتتى گەوساياسي ورتالىقتار – رەسەي مەن قىتاي اراسىندا ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن ەل ديپلوماتياسىنىڭ جەمىستى جۇمىسىنا تاۋەلدى بولدى. وسىنداي اسا كۇردەلى جاعدايلاردا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياساتى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءوز موينىنا الدى. شەتەلدىك جانە وتاندىق ساراپشىلاردىڭ مويىنداۋىنشا, ناق وسى جاعداي قازاقستاننىڭ الەمدىك ساياسي كەڭىستىكتە بەرىك ورنىعۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ن.نازارباەۆ قالىپتاستىرعان اسا جوعارى دەڭگەيدەگى جەكە بايلانىستار ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىن ورنىقتىرۋدىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرى وڭ شەشىلدى. قازىرگى زامانعى جاعدايلاردا كەڭ بايتاق اۋماعى بار, مۇناي مەن گاز قورى مول, گەوگرافيالىق جاعىنان ۇتىمدى ورنالاسقان قازاقستان اقش ءۇشىن, سونداي-اق ەكى ءىرى كورشىسى – رەسەي مەن قىتاي ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولدى. ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىعى ۇلكەن سەرپىن قوستى. توراعالىعى بارىسىندا قازاقستان ءوز جۇمىسىن «تراست» (سەنىم), «تراديشن» ء(داستۇر), «ترانسپارەنسي» (اشىقتىق) جانە «تولەرانس» (توزىمدىلىك) ۇرانى اياسىندا ۇيىمداستىرىپ, تەڭدەستىرىلگەن كوزقاراس تانىتتى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلعى جەلتوقساننىڭ 1-2-ءسى كۇندەرى استانادا ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ۇيىمداستىرىلدى. قازاقستان حەلسينكي ۇدەرىسىن قازىرگى كەزەڭدە پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قايتا جاساۋدا دا باستاماشىلىق كورسەتتى. استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋى ۇيىمنىڭ ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە ورتاق جانە بولىنبەيتىن قاۋىپسىزدىك بەلدەۋىن قۇرۋ ماقساتىنداعى ۇستانىمىن نىعايتۋعا جاعداي تۋعىزدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىمىندا قازاقستان وسى جىلى 10 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىعىن ءتامامدادى. استانادا وتكەن شانحاي ۇيىمىنىڭ مەرەيتويلىق سامميتىندە شىۇ-نىڭ الداعى ونجىلدىقتاعى دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن ايقىنداعان استانا دەكلاراتسياسىنا, شىۇ-نىڭ ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگياسىنا جانە باسقا دا ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلدى. بۇۇ-مەن, ونىڭ ىشىندە ەسىرتكى قاتەرىمەن كۇرەس جونىندەگى ورتالىقازيالىق وڭىرلىك اقپاراتتىق جانە ۇيلەستىرۋ ورتالىعىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. شىۇ-عا توراعالىعىن اياقتاعان قازاقستان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنداعى جاۋاپتى توراعالىق ميسسياسىن قابىلداپ الدى. استانا توراعالىق بارىسىندا ءوزىنىڭ نازارىن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا, الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتۋگە, يسلام الەمى مەن باتىستىڭ اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋگە, يسلاموفوبياعا قارسى ءىس-قيمىل تانىتۋ مەن جاپپاي قىرىپ, جوياتىن قارۋلاردى تاراتپاۋ رەجىمىن بەكەمدەۋگە اۋدارىپ وتىر. يىۇ ءۇشىن تاياۋداعى تەست سوماليدەگى گۋمانيتارلىق داعدارىسقا قايرىلۋى بولدى. قازاقستان افريكاداعى وسى مەملەكەتتى ەكونوميكالىق وڭالتۋ ماقساتىندا 350 ملن. دوللاردىڭ ازىق-ت ۇلىگىن, ءدارى-دارمەگىن جەتكىزۋگە كۇش جۇمىلدىرا الدى. قازاقستاندا 2003, 2006 جانە 2009 جىلدارى پلانەتانىڭ «ىستىق نۇكتەلەرىندەگى» دىنارالىق قىسىمدى ازايتۋدىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك جولىن ىزدەۋ مەن تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋدى دىتتەيتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى بولىپ ءوتتى. 2008 جىلدىڭ قازانىندا استانادا مۇسىلمان جانە باتىس ەلدەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «ورتاق الەم: ارتۇرلىلىك ارقىلى پروگرەسكە» دەپ اتالعان حالىقارالىق فورۋمدا باتىس پەن يسلام الەمى اراسىنداعى ۇنقاتىسۋ يدەياسى باسشىلىققا الىندى. حالىقارالىق ارەنادا ويلاستىرىلعان جانە پراگماتيكالىق كوزقاراس جەلىسى, باسقا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەرگە قاتىستى ۇستامدى ساياسات, يادرولىق الەۋەتتەن دەر كەزىندە باس تارتۋ, باتىس جانە شىعىس ينۆەستورلارىنا قاتىستى تەڭدەستىرىلگەن ساياسات قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا لايىقتى ورىن الۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەگەر تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى بەلسەندى ساۋدا-ساتتىقتى نەگىزىنەن تمد مەملەكەتتەرىمەن جۇرگىزسە, 2004 جىلدان باستاپ قازاقستان تاۋار اينالىمىنىڭ قۇرىلىمىندا ءبىرىنشى ورىنعا ەو ەلدەرى, قىتاي جانە شۆەيتساريا شىقتى. قر مەن ەو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ستراتەگيالىق سيپاتى ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, ساۋدا-ساتتىق جانە ينۆەستيتسيا سالالارىنداعى ءوزارا مۇددەلەرمەن ايقىندالادى. سوڭعى جىلدارى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن سەرپىندى بايلانىستار جۇزەگە اسىرىلدى. فرانتسيامەن, يتاليامەن جانە يسپانيامەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتىلسا, گفر-مەن يننوۆاتسيالىق-ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرىلدى. قازاقستان «ەو-نىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن جاڭا ارىپتەستىك ستراتەگياسىن» جۇزەگە اسىرۋ نيەتىندە. 2010 جىلدىڭ 10 قازانىندا قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان جانە تاجىكستان بۇگىنگى تاڭدا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە اسا تابىستى ءارى ءتيىمدى ينتەگراتسيالىق جوبالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق (ەۋرازەق) قۇردى. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى قول جەتكىزگەن ۋاعدالاستىعى ايتۋلى وقيعا بولدى. كو تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋلەردىڭ, كاپيتالدار مەن جۇمىس كۇشتەرىنىڭ ەركىن قوزعالىسىن قاراستىراتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) ازياداعى پروبلەمالار مەن جانجالداردى كەلىسىم جولىمەن رەتتەۋدى ىزدەستىرۋ بويىنشا ۇنقاتىسۋدىڭ تولىققاندى فورۋمىنا اينالدى. اوسشك ينستيتۋتتىق قالىپتاسۋ كەزەڭىن تابىستى ەڭسەرىپ, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. سوڭعى جىلدارى رەسەيمەن, قىتايمەن, ءۇندىستانمەن جانە فرانتسيامەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋ, گەرمانيامەن يننوۆاتسيالىق-ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, يتاليامەن, تۇركيامەن, يسپانيامەن جانە وڭتۇستىك كورەيامەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستى ستراتەگيالىق دەڭگەيگە شىعارۋ تۋرالى ماڭىزدى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى. تۇتاستاي العاندا, بۇگىندە قازاقستان ءححى عاسىر سىناقتارىنا قارسى تۇرۋعا قابىلەتتى جانە ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بەلسەندى, كوپقىرلى جانە تەڭدەستىرىلگەن سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى.