كەشە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەستىڭ قورىتىندى وتىرىسى ءوتتى. بىرقاتار مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارى, عىلىم, مادەنيەت جانە ونەر سالالارىنىڭ بەلگىلى قايراتكەرلەرى قاتىسقان وتىرىستا ۇلتتىق جوبا بويىنشا جەتى جىلداعى اتقارىلعان جۇمىستار قورىتىندىلانىپ, تۇيىندەلدى.
قوعامدىق كەڭەستىڭ وتىرىسىن مەملەكەتتىك حاتشى قانات ساۋداباەۆ كىرىسپە ءسوز سويلەپ اشتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا ەلباسىنىڭ وسىدان سەگىز جىل بۇرىنعى باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلا باستاعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ قورىتىندى وتىرىسىن وتكىزۋىمىزدىڭ ءمانى زور دەپ بىلەمىن. جاھاندىق قارجى داعدارىسىنا, مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ جولىنداعى كەدەرگىلەرگە قاراماستان حالىقتىڭ رۋحاني دامۋى مەن تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋ ءىسى ەلباسىنىڭ قاي كەزدە دە نازارىندا بولىپ كەلدى. سوندىقتان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىعىمەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋىنداعى تابىستارمەن قاتار, حالىقتىڭ مادەني ورلەۋى مەن رۋحاني جاڭعىرۋىنداعى جەتىستىكتەر شىن مانىندە ماقتان تۇتۋعا لايىق, – دەپ اتاپ كورسەتكەن قانات بەكمىرزا ۇلى 2004-2011 جىلدارى جۇزەگە اسىرىلعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ جەكەلەگەن سالالار بويىنشا جەتىستىكتەرىنە توقتالىپ ءوتتى. باسقا رەسپۋبليكالار ەكونوميكالىق قيىندىقتاردان زارداپ شەگىپ جاتقاندا, قازاقستان ءوزىنىڭ سان عاسىرلار بويى تاسادا قالىپ كەلگەن اسىل مۇراسىن جەر-جەردەن جيناستىرىپ, «مادەني مۇرا» ستراتەگيالىق ۇلتتىق باعدارلاماسى بويىنشا كول-كوسىر ءىس اتقارۋى وزگەلەرگە ونەگە بولارلىق باستاماعا اينالدى. وسىناۋ جوبانى ىسكە اسىرۋ قازاق ەلى تاريحىنداعى شىن ءمانىندە تەڭدەسى جوق, اسا جەمىستى اكتسيا بولعانى, وتاندىق مادەنيەت پەن عىلىمدى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن قۇندى تاجىريبەلەر قالىپتاسقانى ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جولىندا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلىپ, وتكەن عاسىر تىلسىمىنان باعا جەتپەس بايلىقتار ورالعانى العا تارتىلدى. ءيا, ۇلتتىق ءمادەنيەت پەن جازۋدىڭ سان عاسىردان بەرگى تاجىريبەسىن قورىتۋ, الەمدىك عىلىمي وي-سانانىڭ, مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى نەگىزىندە گۋمانيتارلىق ءبىلىمنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى تولىققاندى قورىن قۇرۋعا ۇمتىلىستىڭ ءوزى نە تۇرادى.
تالاي جىلدار اياقاستى بولىپ كەلگەن قازاق ءتىلى قايتا بوي تىكتەپ, ول باسقا حالىقتاردىڭ دا باسىن بىرىكتىرەتىن باستى قۇرالعا اينالدى دەگەن ق.ساۋداباەۆ مۇندا دا كوپتەگەن شارالاردىڭ «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسى نەگىزىندە جۇزەگە اسقانىن ەسكە سالىپ, بۇل وتىرىستىڭ مەملەكەتتىڭ ۇلى مەرەكەسىمەن تۇستاس كەلىپ وتىرۋ سەبەبىن ءتۇسىندىردى. مەملەكەتتىك حاتشى: «تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ەڭ اسىل قۇندىلىعىمىز, ول ارقىلى جەتكەن تابىستاردىڭ ءبارىن بۇگىندە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. مۇنداي اۋقىمدى ۇلتتىق جوبا ەشبىر ەلدە بولعان ەمەس», دەپ جەتى جىلدىق بەلەستىڭ جۇمىسىن قورىتىندىلاپ, الداعى اتقارىلاتىن مىندەتتەردى تارازىلاۋ ءۇشىن العاشقى ءسوزدى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە بەردى.
مەنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە, ەلباسىمىز 2003 جىلعى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا قازاقستان ەكونوميكاسى تاۋەلسىزدىك العان 12 جىلدىڭ ىشىندە ۇلكەن دامۋ جولدارىنان ءوتتى, ەكونوميكامىز قارقىنداپ ءوستى, جاقسى قور جينادىق, ەندى ءبىز ۇلتتىق مادەنيەتكە دە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. سول ءۇشىن قازاق جەرىندەگى جانە ودان تىسقارى جەردەگى ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا, ءمادەنيەتىنە, ونەرىنە قاتىستى بارلىق جادىگەرلەردى جيناپ, ۇلتتىق تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, اتا تاريحىمىزدى اقتاڭداقتاردان ارىلتىپ, ۇلت مادەنيەتىن جاڭا بيىككە كوتەرەتىندەي كەرەمەت باعدارلاما جاساۋ كەرەك. ول باعدارلامانىڭ اتى «مادەني مۇرا» بولۋى كەرەك جانە ۇكىمەت ءبىر ايدىڭ ىشىندە وسى باعدارلامانى جاساپ, ونى رەسمي تۇردە بەكىتۋى كەرەك دەپ تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. مىنە, سودان بەرى ارادا ءبىراز جىلدار ءوتتى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن وسى قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرىنەن ءار عىلىمنىڭ سالاسى بويىنشا جەكە-جەكە ارنايى توپ قۇرىلدى. ءسوز جوق, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى ەل مادەنيەتىن دامىتۋعا ۇلكەن سەرپىن بەردى. ول مادەنيەتتىڭ قاي سالاسىندا بولسىن تاماشا كورىنىس تاۋىپ, يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە ارنايى كورسەتىلىپ, كوپتەگەن ەلدەردىڭ وسىنداي باعدارلاما جاساۋىنا مۇرىندىق بولدى. ەلىمىزدىڭ تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدار شوعىرلانعان وڭىرلەرىندە 105 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر تۇگەلدەي قامتىلىپ جانە شەتەلدەردەگى قازاق تاريحىنا, مادەنيەتىنە قاتىسى بار نىساندارعا دا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە باستادى. ەكىنشى جۇمىستىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسى – ۇلتتىق-تاريحي مۇرانى شەتەلدەردەن اكەلۋگە كوڭىل ءبولىندى. شەتەلدەردەگى جالپى قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتاردى جيناۋدا كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز تاريحىمىزدى ورىس مۇراعاتتارىنداعى دەرەكتەر نەگىزىندە جازىپ كەلسەك, «مادەني مۇرانىڭ» ارقاسىندا قىتاي, يران, اراب ەلدەرىندەگى ارحيۆتەردە اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز, يتاليان تىلدەرىندە جازىلعان 5 مىڭنان استام تىڭ دەرەكتەر قازاقستانعا الدىرىلدى. قازاقستاننىڭ تاريحى, ەتنوگرافياسى, مادەنيەتى جونىندەگى دەرەكتەردىڭ بارلىعى ءجۇيەلەنىپ, زەرتتەلىپ, عىلىمي اينالىمعا قوسىلۋدا. ۇلى داستۇرلىك ورىنداۋشىلىق مۋزىكانتتاردىڭ داۋىستارى جازىلعان تاسپالاردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇزەگە استى. ادەبيەت پەن ونەر ينستيتۋتى قازاق مۋزىكاسىنىڭ كونە زاماننان ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريحىن, قازاق ادەبيەتىنىڭ كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىنگى ون تومدىق تاريحىن جانە باسقا دا وسىنداي بىرقاتار ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى قوستى. سونداي-اق, ەڭ مىقتى ورىنداۋشىلارىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن جانە مۇراعاتتاعى داۋىستاردى قوسىپ ەسەپتەگەندە «قازاقتىڭ 1000 ءانى» بىرەگەي جوباسى دۇنيەگە كەلدى. سونىمەن قاتار «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» اتتى ۇلتتىق جوبانىڭ ورنى ءبىر بولەك. وسىنىڭ ءبارى قازاق مۋزىكاسى زەرتتەۋلەرىنە ۇلكەن ۇلەس بولىپ قوسىلدى.
قازاقستان اۋماعىنداعى 37 قالاشىقتار مەن قونىستاردا, قورعانداردا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. كەڭەس داۋىرىندە قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندە ەسىكتەن تابىلعان ساق جاۋىنگەرىنىڭ ەسكەرتكىشى عانا ايتىلىپ كەلسە, بۇگىندە ونىڭ قاتارى قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى سارمات جاۋىنگەرىنىڭ, شىلىكتى قورعانىنان تابىلعان قازاق حانزاداسىنىڭ التىن بەينەلەرىمەن تولىعىپ, ال بۇيىرسا, كەلەسى جىلى قاراعاندىنىڭ قارقارالى ماڭىنان تابىلعان التىن ادامنىڭ بەينەسىمەن تانىلاتىن بولادى. «مادەني مۇرانى» ناسيحاتتاۋدىڭ ناتيجەسىندە ءبىرىنشى رەت قازاقستان تاريحىندا ەل اۋماعىندا ورنالاسقان ەكى مادەني ەسكەرتكىش – قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن تاڭبالى ارحەولوگيالىق كەشەنى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مادەني مۇراسىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلدى. شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى تاريحي-مادەني مۇرالاردىڭ ساقتالۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلۋى جانە بۇگىنگە جەتۋى جونىندە وتىزدان استام فيلم تۇسىرۋگە كىرىسسە, بۇگىندە سونىڭ 21-ءى جارىق كوردى. قازاقستاننىڭ تاريحى, ارحەولوگياسى, ەتنوگرافياسى مەن مادەنيەتى بويىنشا 600-گە جۋىق كىتاپ اتاۋى, 1,5 ميلليوننان استام باسىلىم جارىق كوردى. مادەني يگىلىكتىڭ ينفراقۇرىلىمى كەڭەيىپ, تەك سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە الماتى وبلىسىندا «ەسىك» جاڭا قورىق مۋزەيى جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «بەرەل» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايلارى باسىنان اياعىنا دەيىن جاڭادان سالىنىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە بەرىلدى. تاريحي مۇراعا زاماناۋي فورماتتاعى قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا «مادەني مۇرا», «قازاقستاننىڭ ەلەكتروندى كىتاپحاناسى» جانە «ۇلتتىق مۇرا» ۆەب-پورتالدارى قۇرىلدى. بۇل جۇمىستاردى اتقارۋدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, بارلىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى جانە وندا ىستەيتىن عالىمدار تۇگەلدەي اتسالىستى. وعان قازاقستان باسپالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قاتىستى. 1,5 ميلليون كىتاپتى شىعارۋعا بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى قۇرىلىمدارى دا بارىنشا ۇلەس قوستى دەي كەلىپ, ۇلت مادەنيەتىن كوتەرۋدەگى ۇلان-عايىر جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا بەرەتىنىنە سەنىم بىلدىرگەن. مادەنيەت ءمينيسترى م.قۇل-مۇحاممەدتىڭ ءسوزىن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان بايتاناەۆتىڭ ويى ۇشتاستىردى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, 23 تاريحي ەسكەرتكىشكە قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن بولسا, ونىڭ ىشىندە تۇراقتاردان – مايبۇلاق, قونىستاردان – توقتاۋىل, تالدىساي, ايباس-داراسى, كەنت, قورىمداردان – قىرىق-وبا, بەرەل, شىلىكتى, ءبورىجار, بەعازى, قالالاردان – شىرىك رابات, بۇلاندى, جانكەنت, ساۋران, سيداق, تۇركىستان, وتىرار, قايالىق, تالعار, جۋانتوبە, قازاق حاندىعى كەزىندەگى قالالاردان – اركۋك, اۋليەكول, حان ورداسى سياقتى كونە ورىنداردى اتاپ كەتۋگە بولادى. 2011 جىلعى قارجىلاندىرۋ كولەمى 78 ملن. 500 مىڭ تەڭگەنى قۇراپتى دەسەك, وڭتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان, سارىارقا, شىعىس قازاقستان, شىرىك رابات, تۇركىستان, ت.ب. ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارىنىڭ اسىل مۇرانى عىلىمي اينالىمعا تۇسىرۋدەگى ەڭبەگى ايرىقشا كورىنەدى. نەگىزگى جۇمىستار ءتورت باعىتقا جۇيەلەنگەن. ەرتە تەمىر ءداۋىرىنىڭ پروتوقالاشىق نەكروپولدەرى مەن عيبادات ورىندارىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەندە, ول كەزەڭنىڭ تۇرعىندارى ەجەلگى مادەنيەتتىڭ قايتالانباس تۋىندىلارىن – ات ابزەلدەرى مەن قارۋ-جاراقتارىن, وبالار مەن عيبادات ورىندارىن قالدىرسا, قولا ءداۋىرىنىڭ ارحەولوگياسى تالدىساي, كەنت, ءتۇرگەن, توقسانباي, ايباس-داراسى, بەعازى, بۇعىلى ەسكەرتكىشتەرىن ەل مۇراسىنا قوسۋىمەن ەلەنەدى. قازاقستان جەرىندەگى ەجەلگى جانە ورتا عاسىر مەملەكەتتەرىنىڭ ورتالىقتارىن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە دە كونە استانالار – شىرىك رابات, بۇلاندى قالالارى تاريح بەتىنەن جارقىراي تانىلادى. ۇلى جىبەك جولىندا ورنالاسقان قالالارعا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءناتيجەسىندە قالا ورتالىقتارىنىڭ پايدا بولۋ ۇردىستەرى, ولاردىڭ دامۋ سەبەپتەرى, اتقاراتىن قىزمەتتەرى انىقتالىپ, پالەوەكونوميكالىق, تاريحي-گەوگرافيالىق ورنالاسۋى بويىنشا كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋ سياقتى بىرقاتار سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋعا بولاتىنىن ءسوز ەتتى. بيىلعى جىلعى تىڭ جاڭالىقتار قاتارىنا ساۋران قالاسىنا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ كەزىندە اشىلعان تەڭگە سارايىنىڭ تابىلۋىن جاتقىزۋعا بولاتىنىن ايتتى. ساۋران ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى زەرتتەگەن نىساننان كەڭ اۋلالى, بۇرىشتارى مەن كىرەبەرىستەرى سەگىز قىرلى كۇمبەزدى بولىپ كەلەتىن زالدان جانە كۇمبەزدى جايلار مەن تاستان قالانعان ۇزىن كىرەبەرىس دالىزدەن تۇراتىن ارحيتەكتۋرالىق كەشەننىڭ تابىلۋى دا جوبا بويىنشا قولعا الىنعان ىستەردىڭ ناتيجەسى دەرلىك. قۇرىلىستىڭ سولتۇستىك بولىگىنىڭ قابىرعالارى جاقسى ساقتالعان جانە بيىكتىگى 2,5-3,0 م.-ءدى قۇرايتىن اتالمىش ارحيتەكتۋرالىق كەشەن ءىرى عيمارات رەتىندە ارقيلى كەزەڭدە مەشىت قىزمەتىن اتقارعانىن اڭعارتادى. ماتەريالداردى تازالاۋ جانە باقىلاۋ بارىسىندا بۇل ورىننان مىس پەن قولا وڭدەيتىن جانە قۇياتىن «كارحانالار» ورنالاسقان دەگەن بولجامدار العا تارتىلۋدا. عالىمدار مۇندا مىستان جاسالعان باقىر تيىندار شىعارىلعان بولۋى كەرەك دەپ بولجايدى. وتە باي, ءارتۇرلى مىس تەڭگەلەر كوللەكتسياسى ەرتە عاسىرلار ۇلەسىندە قالىپ قويعان تىلسىم سىرلارعا باتىرا تۇسەدى. ورتالىق ازيا ارحەولوگياسىنداعى تەڭگە شەبەرحاناسىن زەرتتەۋدەگى العاشقى تاماشا جاڭالىقتى وتاندىق عىلىمنىڭ تاعى ءبىر تابىستى جەمىسىنە جاتقىزۋعا بولادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى «ارحەولوگيالىق ەكسپەرتيزا» جشس ديرەكتورى دميتري ۆوياكين ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان تاريحي-ءمادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ قازىرگى حال-جايى مەن كەلەشەكتە ولاردى ساقتاپ, قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالسا, بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قايرات ءابساتتاروۆ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا جاڭا تەحنولوگيالار جەتىستىكتەرى پايدالانىلعانىن ايتتى.
بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تاۋىپ, ارقايسىسى 100 تومدىق «بابالار ءسوزى», «الەم ادەبيەتىنىڭ كىتاپحاناسى», «بيبليوتەكا كازاحسكوي ليتەراتۋرى» كىتاپ دەستەلەرىن ءازىرلەۋ, باستىرۋ ىستەرى وتاندىق باسپاگەرلەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر. باعدارلاما ءناتيجەلەرىن ناسيحاتتاۋدا ارنايى تەلە-راديو حابارلارىن, تەلەۆيزيالىق فيلمدەردى, كىتاپتار مەن البومدار شىعارۋدى قاراستىراتىن ءتيىستى جوسپار قۇرۋ تاپسىرىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترىمەن بىرلەسىپ, «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ باستى ءناتيجەلەرىنە ارنالعان شەتەل تىلدەرىندە ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدار ازىرلەنەتىن بولىپ شەشىلدى. «قازقايتاجاڭعىرتۋ» مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى قانات تۇياقباەۆ رۋحاني قۇندىلىقتاردى الەمگە تانىتۋدىڭ جولدارى مەن وسى ماقساتتا جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس مىندەتتەر تۋرالى ايتسا, ارحەولوگ-عالىم كارل بايپاقوۆ, ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلى وتاندىق عىلىمنىڭ ايتارلىقتاي تابىستارىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ال ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەرمەك امانشاەۆ تاريحي تۇلعالار مەن ەسكەرتكىشتەرگە ارنالعان فيلمدەر تۋرالى ناقتى دەرەكتەر كەلتىردى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سەيىت قاسقاباسوۆ ءوزى جۇمىس ىستەگەن سەكتسيانىڭ جەتى جىلداعى تابىستارىن ءسوز ەتتى. وسى جىلدارى 124 كىتاپ باسىپ شىعارىلعان. «بابالار ءسوزىنىڭ» 80 تومى جارىق كورگەن. «قازاق مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» دا حالىق قازىناسىنا قوسىلعان ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ءبىرى سانالادى. جارامازان, سىڭسۋ, قوشتاسۋ, جار-جار سياقتى, ت.ب. كونە مۋزىكالىق ءىنجۋ-مارجانداردىڭ عىلىمي جۇيەلەنىپ, توپتاستىرىلۋى دا وسى باعدارلاما نەگىزىندە ىسكە اسىپ وتىر. قازاق ادەبيەتى مەن فولكلورىنىڭ تاريحىن جاساۋ ءىسى ۇلكەن زەرتتەۋلەردىڭ جيىنتىعى ەكەنىن اڭعارتادى. عالىم جاڭادان جارىق كورگەن «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى», حرەستوماتيالار تۋرالى دا جان-جاقتى اڭگىمە قوزعادى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا تۇيىندەلگەن «ءمادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ قورىتىندىسىندا ءار مينيسترلىككە الداعى اتقارىلاتىن مىندەتتەر جۇكتەلدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا تابىلعان مۇرالاردى جيناۋ, ەلوردادا سالىنىپ جاتقان قازاقستان تاريحى مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىنا ورنالاستىرۋ, تاريحي ورىندار مەن مۇرالار تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر جاساۋ, «مادەني مۇرا» ۆەب-پورتالىن دامىتۋ, سيريانىڭ داماسك قالاسىندا سالىنىپ جاتقان ءال-ءفارابيدىڭ تاريحي-مادەني ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى, باعدارلاما اياسىندا تابىلعان ماتەريالداردى وڭدەۋ, زەردەلەۋ, زەرتتەۋ ءناتيجەلەرىن جوو جانە ورتا ءبىلىم وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزۋ, وقۋ ورىندارىندا باعدارلاماعا ارنالعان فاكۋلتاتيۆتىك كۋرستار ەنگىزۋ, ماتەريالداردى ايگىلەۋ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستاردى ۇيلەستىرەتىن «مادەني مۇرا» ينستيتۋتىن قۇرۋ, تۋريزم ءىسىن دامىتۋ ماقساتىندا ماگيسترالدى كولىك جولىندا ورنالاسقان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق تۋريستىك مارشرۋتتار ءجۇيەسىنە قوسۋ, ت.ب. سول سياقتى ءتۇرلى سالالارعا بەكىتىلگەن ىستەر جۇزەگە اسىپ جاتسا, قازاق ەلىنىڭ رۋحاني جەتىستىگىنەن وزگەلەردىڭ ۇلگى الاتىن كۇنى دە الىس ەمەس.
قاراشاش توقسانباي.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن سوۆەتبەك ماعزۇموۆ.