10 جەلتوقسان قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە كۇن رەتىندە قالاتىنى انىق. ويتكەنى, بۇل كۇنى پارلامەنت سەناتى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلدادى. بۇل سونداي-اق قازاقستاندىقتاردىڭ ەل ءۇشىن, ەل باستاعان ەر ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىن تۋعىزعان كۇن بولعانى دا كۇمانسىز.
تومەندە كۇنى كەشە قابىلدانعان بۇل قۇجات تۋرالى سول ۇدەرىستىڭ تىكەلەي كۋاگەرلەرى بولعان ءبىر توپ سەنات دەپۋتاتىنىڭ لەبىزدەرىن جاريالاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز.
ەلىمىزدىڭ دامۋ سيمۆولى
ليۋدميلا پولتوراباتكو, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
– بۇل قۇجات – ەلىمىزدىڭ دامۋ سيمۆولى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءجۇرىپ وتكەن جولىنا بەرىلگەن باعا. وسىدان 20 جىل بۇرىن ءتاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى قابىلدانعان كۇن كەشە عانا كوز الدىمىزدا وتكەندەي بولىپ كورىنەدى. ال بۇگىن, مىنە, سول تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان دەكلاراتسيانى قابىلداپ وتىرمىز. الدىڭعى قۇجات ەلىمىزدىڭ كوپتەن بەرى اڭساعان ارمانىن, بولاشاققا دەگەن باعىت-باعدارىن, جاقسىلىققا ۇمتىلىسىن كورسەتسە, وسى جولعى دەكلاراتسيا مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسىپ, ونىڭ 20 جىلداعى جەتىستىكتەرىن, دامۋ دەڭگەيىن كورسەتەتىن قۇجاتقا اينالىپ وتىر.
بۇل قۇجاتتىڭ ەرەكشەلىگى, ول زاڭ جۇزىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرىن بەكىتىپ, ءوسكەلەڭ ۇرپاق الدىندا اتقارىلعان قىرۋار ىستەرگە ءوز باعاسىن بەردى. ەندى كەلەر ۇرپاق الدىڭعى تولقىن اعالارىنىڭ, ءبىزدىڭ بۋىننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اتقارعان ىستەرىنەن ۇلگى الىپ, ەلىمىزدى دامىتۋدا باتىل شەشىم قابىلداۋ ارقىلى قازاقستاندى ودان ءارى وركەندەتەتىنىنە سەنىمىم مول. ول ءۇشىن بىزدە بارلىق جاعداي جاسالعان. وعان اۋەلى حالىق اراسىنداعى بىرلىكتى, دوستىقتى ايتۋعا بولادى.
قازاق حالقى تابيعاتىنان بىتىمگەرشىل, ەشقانداي الاۋىزدىققا بارمايتىن, بەيبىتسۇيگىش حالىق ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. قازاق ەلىنىڭ وسى قاسيەتتەرى ەلىمىزدەگى كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرىنە تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋگە جاعداي جاساپ وتىر. بۇل تۋرالى دەكلاراتسيادا جاقسى ايتىلعان. سوندىقتان ءوزگە ۇلتتاردىڭ قازاق حالقىنىڭ وسىنداي جاقسى قاسيەتتەرىن ءتۇسىنىپ, ونى باعالاي ءبىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ 20 جىلدان بەرى جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ساياساتىنىڭ ءمانى وسىندا جاتقانىن جۇرەگى وتانىم دەپ سوعاتىن كەز كەلگەن ازامات بىلسە دەيمىن.
ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدە بىرلىكتى, حالىقتار اراسىندا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا سىڭىرگەن ەڭبەگىن بۇكىل الەم كورىپ, ءبىلىپ وتىر. ونى دالەلدەۋدىڭ ءوزى ارتىق. سوعان سايكەس 1 جەلتوقسان, ياعني تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلانعان كۇن جالپىحالىقتىق مەرەكە كۇنى دەپ بەلگىلەندى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلباسىمىزعا بەرىلگەن بيىك باعا.
تابىستارىمىزدى تانىتار قۇجات
قۋانىش ايتاحانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
– ءبىز 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداعانبىز. سوندا تاۋەلسىز مەملەكەت بولامىز, ءوز الدىمىزعا جەكە ەل بولامىز دەپ تالپىنعانبىز. ءبىر جىلدان كەيىن, 16 جەلتوقساندا ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان تاريحي قۇجات ومىرگە كەلدى. سودان بەرى 20 جىل ءوتتى.
ەلىمىز ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن 20 جىلدا كەرەمەت تابىستارعا جەتتى. الماعايىپ زاماننان امان وتتىك. جانە ءبىزدى بۇگىن الەم تانىدى, ەكونوميكالىق, ساياسي تۇرعىدان, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنان العا شىعۋدامىز. مىنە, وسى 20 جىلدىق مەرەكەنىڭ الدىندا ءجۇرىپ وتكەن جولدارىمىزدى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجاتقا جيناقتاپ وتىرمىز. ءبىز ەشكىم بىلمەيتىن ەلدەن الەمدىك ساياساتتا بەلدى ويىنشىعا اينالدىق, جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز بار دەپ ونى ساراپتاپ وتىرمىز. بۇل – تەك بۇگىنگىلەرگە عانا ەمەس, ەرتەڭگى ۇرپاققا دا قاجەت قۇجات.
ەلىمىزدىڭ تابىستارىن باعالاي وتىرىپ, ءبىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىعى ارقاسىندا وسى بيىككە كوتەرىلگەنىمىزدى دە قۇجاتتا بەكەمدەدىك. ال بۇكىل ەل بولىپ قازاق تاريحىندا تۇڭعىش رەت پرەزيدەنت سايلاعان كۇن دە ەل شەجىرەسىندە ويىپ تۇرىپ جازىلاتىن كۇن بولاتىن بولدى. سول سەبەپتەن 1 جەلتوقساندى مەملەكەتتىك مەرەكە ەتىپ بەلگىلەۋگە ءبىراۋىزدان داۋىس بەردىك.
قازاق تاۋبەشىل حالىق. تاۋبەمىزدەن جاڭىلماي, اۋىزبىرشىلىگىمىزگە كولەڭكە ءتۇسىرمەي, سول باياعى اتا-بابادان كەلە جاقتان اسىل قاسيەتتەرىمىزدى كەلەر كۇنگە جەتكىزسەك, قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭى جارقىن بولاتىنىنا ءشۇبا جوق.
تاۋەلسىزدىك – ۇلى ۇعىم. حالقىمىز ءۇشىن ونىڭ ورنى ەرەكشە. ماسەلە, وسى تاۋەلسىزدىگىمىزدى جىل وتكەن سايىن نىقتاپ, الەم ساحناسىندا ءوز بيىگىمىزدەن كورىنە ءبىلۋ – ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە سىن. ويتكەنى, بىزدەن سانى كوپ بولعانىمەن, ءوز الدىنا مەملەكەتى جوق ەلدەر بار ەكەندىگى بەلگىلى. بۇل – ءبىزدىڭ باعىمىز, اتا-بابالار ارمانىنىڭ ءجۇزەگە اسقاندىعى, وسى جولدا كوز جۇمعان اسىل ەرلەرىمىزدىڭ قانىنىڭ بوسقا توگىلمەگەنى.
توگىلگەن تەردىڭ تولەۋى
ميحايل بورتنيك, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
– دەكلاراتسيا قابىلدانۋىنىڭ تاريحي تۇرعىدان زاڭدىلىعى بار دەپ سانايمىن. ءبىزدىڭ تابىستى دا جەمىستى قادامدارىمىز, قازاق ەلى اتقارعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى وسى دەكلاراتسيادا كورىنىس تاۋىپ وتىر. ونىڭ ءاربىر جولىنا ءمان بەرىپ وقىساق, ءار جولدىڭ ارتىندا ءوزىمىز كۋا بولعان قانداي ەڭبەكتىڭ جاتقانىن كورەمىز. ويتكەنى, دەكلاراتسيادا كورسەتىلگەن ءاربىر تابىستا قازاقستاندىقتاردىڭ ماڭداي تەرى بار. 20 جىل ىشىندە ءبىز قانداي قيىندىقتارمەن كۇرەسىپ, جەڭىپ شىقتىق, ونىمەن قوسا, تابىستارعا كەنەلدىك – ءبارى قامتىلعان.
دەكلاراتسيادا كەلەر ۇرپاققا ءبىز سىزدەرگە قانداي مۇرا قالدىرىپ وتىرمىز, سىزدەر ەندى سونى ەسەلەڭىزدەر دەگەن ءۇمىت ارتىلادى. ولار دا ەرتەڭ تاريحتى پاراقتاپ, ءبىزبەن ءبىرگە ءتاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ەلدەرمەن ءبىزدىڭ تابىستارىمىزدى سالماقتاپ بايقار, سوندا اكەلەرىنىڭ, اتالارىنىڭ 20 جىلدىق تابىستارىنا كوزدەرىن جەتكىزەدى دەگەن ويدامىن. ءويتكەنى, قازاقستانداعىداي ءمۇمكىندىك سولاردىڭ بارلىعىندا دا بولدى, بىراق ءدال بىزدەي پايدالانعان جوق. سوندىقتان دەكلاراتسيادا ءبىزدىڭ ەكونوميكا, ساياسات, الەۋمەتتىك سالالارداعى تابىستارىمىز ناقتىلانىپ, ونىڭ ناتيجەلەرى جان-جاقتى اتاپ كورسەتىلدى. ال تابىستار دەگەندە ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىنىڭ اتالۋى تابيعي جاعداي.
ءبىز ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ قاق ورتاسىندا – باتىس پەن شىعىستىڭ, مادەنيەتتەر مەن ەتنوستاردىڭ, دىندەر مەن دىلدەردىڭ توعىسقان جەرىندە تۇرمىز. ءبىز وسى ۇستانعان ساياساتىمىزبەن, بەيبىت باستامالارىمىزبەن العا قويعان بيىك ماقساتتارىمىزعا بۇگىنگى قالپىمىزدان اينىماي جەتە بەرسەك, كىم-كىممەن دە تەرەزەسى تەڭ ەل بولاتىنىمىز انىق.
ال بۇعان العىشارتتار جەتكىلىكتى. بىرىنشىدەن, نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي سارا مەملەكەت باسشىمىز بار. بىرلىگى جاراسقان تاتۋ-ءتاتتى حالقىمىز بار. وسىنىڭ ءوزى ەكى ەلدىڭ ءبىرىنىڭ باسىنا قونباعان باق. مۇنى قازاقستاندىقتار جاقسى ءتۇسىنگەندىكتەن دە, اينالاسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە عاسىرعا بەلگىسىز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الدىق.
اركىمنىڭ ءوز ۇلەسى بار
سامات ەسكەندىروۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسى اسا ماڭىزدى ساياسي قۇجاتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول – بۇگىنگى زامان ادامدارىنا عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاق ءۇشىن دە سالماقتى, ساباق الارلىق دۇنيە. ادامنىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, پاتريوتتىق سەزىمىن سەلك ەتكىزەتىن دەكلاراتسيانىڭ تاريحي قۇندىلىعى كۇن وتكەن سايىن ايشىقتالا تۇسەتىنى تاعى انىق.
مەنىڭ پايىمىمشا, قازاقستاننىڭ جيىرما جىلدا ءجۇرىپ وتكەن جولى, ەلىمىزدىڭ وسى از ۋاقىت ىشىندە ورىن العان ەكى قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستاردان ەڭسە تۇسىرمەي شىعىپ قانا قويماي, تابىستارىن ەسەلەي ءتۇسۋى – قالاي ايتساق تا جاراساتىن جەتىستىكتەر. بۇعان قوسا, وتانىمىزدىڭ بەيبىت تە ومىرشەڭ باستامالارى مەن ينتەگراتسياعا ۇمتىلىسى, الەمدى رۋحانيات تورىنە قاراي جەتەلەپ, ءبىر ۇستەل باسىنا قاتار وتىرماي كەلگەن ءدىنباسىلارىنىڭ باسىن قوسىپ, بىرنەشە قايتارا سەزد وتكىزۋى الەمدىك كەلىسىم ۇدەرىسىنە قوسقان ۇلكەن ۇلەسى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
قازاقستاننىڭ جيىرما جىلدا قول جەتكىزگەن, بۇكىل دۇنيە ءجۇزى تانىپ مويىنداعان ۇلكەن تابىستارىنا يادرولىق قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, الەمدەگى اسا ءىرى يادرولىق سىناق پوليگوندارىنىڭ ءبىرى – سەمەي پوليگونىن جابۋىن, ەقىۇ سياقتى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدارداعى تابىستى توراعالىعىن جاتقىزۋعا دا ابدەن بولادى. بۇعان ەلىمىزدى مەكەندەيتىن سانداعان ۇلت وكىلدەرىنىڭ تاتۋلىعىن, كونفەسسيالاردىڭ كەلىسىمىن قوسقاننىڭ دا ەش ارتىقتىعى جوق. ويتكەنى, دانا حالقىمىز «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەپ كەيىنگى ۇرپاعىنا ۇلاعاتتى ءسوز قالدىرعان. ولار بۇل ۇلاعاتقا ادالدىق تانىتىپ كەلسە, بۇدان تەك ۇتىسقا شىعىپ وتىرمىز.
دەكلاراتسيادا ەلىمىزدىڭ بارلىق سالاداعى جەتىستىكتەرى جان-جاقتى اتاپ كورسەتىلدى. ماعان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جاقىن بولعاندىقتان, تاريحي قۇندى قۇجاتتا اگروونەركاسىپ كەشەنىنە بايلانىستى ايتىلعان جايتتەر اسا ورىندى كورىندى. سەبەبى, مۇندا مەنىڭ دە ۇلەسىم بار. تۇتاستاي العاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەكلاراتسياسىنان ءاربىر قازاقستاندىق ءوز ۇلەسىن كورەدى عوي دەپ ويلايمىن.