توقسان كۇنگە سوزىلعان ساياسي داعدارىستان كەيىن يتاليا اقىرى جاڭا ۇكىمەت قۇرامىن بەكىتتى. بۇعان دەيىن زاڭگەر قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەن دجۋزەپپە كونتە ەل پرەمەرى بولىپ سايلاندى. سونىمەن قاتار مينيسترلەر كابينەتى دە تولىق جاساقتالدى.
جاڭا پرەمەر كىم؟
دجۋزەپپە كونتە بۇعان دەيىن مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارعان ەمەس. ول فلورەنتسيا ۋنيۆەرسيتەتىندە زاڭ بويىنشا ءدارىس وقيدى. د.كونتەنىڭ لاۋازىمدى قىزمەت اتقارماۋى, ياعني ساياسي الەمگە بەيتانىس بولۋى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىزۋ تالقىعا ءتۇستى. اسىرەسە جۋرناليستەر ونىڭ بيوگرافياسىن ماي شاممەن قاراپ شىققان ەكەن.
ەلدەگى جۋرناليستەر د.كونتەنىڭ رەزيۋمەسىندە كەلتىرىلگەن دەرەكتەردىڭ راستىعىنا كۇمانمەن قارايدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, جاڭا پرەمەر-مينيستر ءوز رەزيۋمەسىندە كەيبىر دەرەكتەردى بۇرمالاعان كورىنەدى. ماسەلەن, ول 2008-2012 جىلدار ارالىعىندا نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىمىن جەتىلدىرگەنىن كەلتىرگەن. الايدا CNN-گە سۇحبات بەرگەن وقۋ ورنىنىڭ وكىلى د.كونتەنىڭ وزدەرىندە ەشقاشان وقىماعانىن ايتقان. بىراق 2008-2014 جىلدار ارالىعىندا ول زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنا كىرۋگە رۇقسات العان ەكەن. سونداي-اق يتاليانىڭ جاڭا پرەمەر-ءمينيسترى ءوز رەزيۋمەسىندە 1997 جىلى مالتا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىعانىن جازعان. CNN-ءنىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرگەن ءبىلىم ورداسى د.كونتەگە قاتىستى ەشقانداي رەسمي دەرەك تىركەلمەگەنىن جەتكىزگەن. ايتسە دە ول وقۋ ورنىندا قىسقا مەرزىمدىك جازعى كۋرستان وتكەن.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ بيوگرافياسى تۇگەلدەي تەكسەرىلىپ شىقسا دا بۇدان باسقا كەرەعار دەرەكتەر كەزدەسكەن جوق. CNN يتاليا جۋرناليستەرىنىڭ كۇماندانۋىنا ەش سەبەپ جوق ەكەنىن جازادى. ارنانىڭ پايىمداۋىنشا, د.كونتەنى بىلىمىنە قاتىستى جالعان مالىمەت بەردى دەپ ايىپتاۋ ورىنسىز.
سونىمەن قاتار ول يتاليانىڭ ەۋروپالىق وداق قۇرامىندا قالۋى ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالىپ, ۇكىمەتتىڭ بىرقاتار وزگەرىستەر جاسايتىنىنا ۋادە بەردى. رەيتەر اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, د.كونتە «قارىز – ءبىزدىڭ جاۋىمىز» دەپ ايتقان. پرەمەر-ءمينيستردىڭ مۇنداي مالىمدەمە جاساۋىنىڭ ءوز سەبەبى بار. قازىرگى تاڭدا يتاليانىڭ سىرتقى قارىزى 2,3 تريلليون ەۋروعا جەتكەن. بۇل ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 132 پايىزىن قۇرايدى. ياعني, سىرتقى قارىز ءىجو مولشەرىنەن ارتىق. سونداي-اق يتاليانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋى ءسوز بولا باستاعان ەدى. الدا-جالدا مۇنداي باستاما كوتەرىلە قالسا, ەۋروعا تاعى ۇلكەن سوققى بولىپ تيەتىنى انىق.
داعدارىس قالاي باستالدى؟
ەلدەگى ساياسي داعدارىس ناۋرىزدا وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدان كەيىن باستالعان-تۇعىن. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بويىنشا وزىپ شىققان ەكى پارتيا «بەس جۇلدىز» بەن «ليگا» پارتيالارى ۇكىمەت قۇرۋ ءۇشىن كواليتسيا جاساۋى ءتيىس ەدى. الايدا پارتيا باسشىلارى ورتاق كەلىسىمگە كەلە العان جوق. كەيىنىرەك مامىردىڭ ورتاسىندا «بەس جۇلدىزدىڭ» كوشباسشىسى لۋيدجي دي مايو مەن «ليگانىڭ» باسشىسى ماتەو سالۆيني اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ مامىلەگە قول جەتكىزگەندەي كورىنگەن. بىراق پرەمەر-ءمينيستردى تاڭداۋدا تاعى دا كەلىسپەي قالدى.
وقيعانىڭ مۇنشالىقتى ءورشۋى ءتۇرلى جورامال جاساۋعا يتەرمەلەدى. ماسەلەن, رەيتەر اگەنتتىگى شىلدەدە قايتادان پارلامەنتتىك سايلاۋ ءوتۋى مۇمكىن ەكەنىن حابارلادى. ويتكەنى ەۋروپانىڭ بىردە-ءبىر ەلى وسىنشالىقتى ۇزاق ۋاقىت ۇكىمەتسىز قالعان ەمەس. ەل پرەزيدەنتى سەردجو ماتتارەللا سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن پارتيالار كواليتسيا قۇرا الماعاننان كەيىن, حالىقارالىق قارجى قورىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى كارلو كوتتارەلليگە جاڭا ۇكىمەت قۇرۋدى ۇسىندى. بىراق بۇل دا ماسەلەنى شەشۋگە كومەكتەسپەدى. ك.كوتتارەللي پرەمەر-مينيستر قىزمەتىنەن باس تارتتى.
وسى تۇستا ءتىپتى, پرەزيدەنتكە يمپيچمەنت جاريالاۋ تۋرالى دا اڭگىمە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى كوتەرىلە باستاعان-دى. اسىرەسە «بەس جۇلدىز» پارتياسىنىڭ كوشباسشىسى ل.مايو پرەزيدەنتتىڭ ورنىنان كەتۋى ءتيىس ەكەنىن مالىمدەگەن-تۇعىن. بىراق ونىڭ باستاماسى اياقسىز قالدى. ويتكەنى ەل كونستيتۋتسياسىنا سايكەس, پرەزيدەنت مەملەكەتكە ساتقىندىق جاساعاندا نەمەسە زاڭمەن بەكىتىلگەن ءوزىنىڭ مىندەتىن ادال اتقارماعاندا عانا قىزمەتىن بوساتادى.
ەلدەگى ساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋى ەكونوميكاعا دا وڭاي تيگەن جوق. كەيبىر ينۆەستورلار ءوز اكتيۆتەرىن ساتىپ جىبەرۋگە تالپىندى. وقيعانىڭ بۇلاي ءوربۋى ەۋروعا دا اسەر ەتىپ, قارت قۇرلىقتىڭ ۆاليۋتاسى كەيىنگى ءبىر جىلداعى ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنە ءتۇسىپ كەتتى.
ۇزاققا سوزىلعان كەلىسسوزدەردەن كەيىن, كوكتەمنىڭ سوڭعى كۇنىندە «بەس جۇلدىز» بەن «ليگا» پارتيالارى مامىلەگە كەلگەنىن جاريالاعان بولاتىن. وسىلايشا, ءۇش ايعا سوزىلعان ساياسي داعدارىستان كەيىن يتاليادا جاڭا ۇكىمەت بەكىتىلدى.
قازاقستان – يتاليا قارىم-قاتىناسى
يتالياداعى ساياسي احۋالدىڭ تۇراقتى بولۋى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى. اپەننين تۇبەگىندەگى مەملەكەت – ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى سەنىمدى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار 1992 جىلى باستالعان بولاتىن. 2009 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يتالياعا رەسمي ساپارى كەزىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى «ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىم-شارتقا» قول قويىلدى. سونداي-اق ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس جولعا قويىلعان. يتاليا – تاۋار اينالىمىنىڭ كولەمى بويىنشا ەۋروپاداعى ءبىرىنشى, الەم ەلدەرى اراسىنان ءۇشىنشى ورىنداعى ارىپتەسىمىز.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»