وزگەرمەلى الەمدە جاعىمدى جاڭالىقتارمەن قاتارلاسقان, قاۋىپ-قاتەرىن كولدەنەڭ تارتقان ءتۇرلى ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. سولاردىڭ اراسىندا كيبەرقاۋىپسىزدىك تۇيتكىلدەرى ادامزات نازارىن وزىنە ەرەكشە اۋدارتىپ وتىر. سوڭعى ۋاقىتتا كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ پروبلەمالارى جاپپاي قىرىپ-جويۋعا باعىتتالعان يادرولىق قارۋدان تونەتىن قاۋىپ-قاتەرلەرمەن تەڭەستىرىلە ايتىلا باستادى.
بۇگىنگى «تسيفرلانعان» الەمدى قانشا جەردەن جاعىمدى ەتىپ سيپاتتاعىڭ كەلگەنىمەن, وعان كوڭىلىڭ شابا قويمايدى. ويتكەنى الەم تسيفرلانعان سايىن ول ۇقىپسىز, وزىنە سەنىمسىز جاننىڭ قولىنداعى سيقىرلانعان, كەز كەلگەن كەزدە ۇگىتىلىپ ءتۇسۋى قيىن ەمەس شىنى شارعا اينالىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. وسى ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە الەمدىك قارىم-قاتىناستاردا, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە كۇش قولدانۋ, السىزگە تىزە باتىرۋ, اسكەري-ساياسي قىسىم جاساۋ باعىتتارىندا كيبەرنەتيكالىق تاسىلدەردى قولدانۋ ۇردىستەرىنىڭ كەڭىنەن تاراپ بارا جاتقانى ويعا ورالادى.
قازىر «كيبەراسكەر», «كيبەرقارۋ», «كيبەربارلاۋ» «كيبەرقورعانۋ» ءتارىزدى سالالاردىڭ پايدا بولۋى, كيبەرقىلمىسكەرلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كورسەتكەن ۆيرۋستىق شابۋىلداردىڭ شۋلى وقيعالارى قورعانۋدىڭ نەمەسە قارسىلاسۋدىڭ جاڭا, زاماناۋي دەڭگەيىنە كوشۋدى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلىمىز مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا, ازاماتتاردىڭ اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيانى (اكت) قولدانعان كەزدە قۇپيالىلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان «كيبەرقالقاندى» قۇرۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. ويتكەنى قازاقستان تاراپى مەملەكەتتىك شەكارالاردى ەسەپكە المايتىن كيبەرقىلمىسكەرلەر جەكە تۇلعالار مەن سەنىمدى قولداعى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ وزىنە قاۋىپ توندىرەتىندەي الەۋەتكە يە بولىپ وتىرعانىن تەرەڭ تۇسىنۋدە. سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ ەلىمىز كيبەرقىلمىسقا, سونىڭ ىشىندە كيبەرتەرروريزمگە قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى ارىپتەستىكتىڭ الار ورنىن جوعارى باعالايدى.
كيبەركەڭىستىكتىڭ مۇمكىندىكتەرى از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە مىڭداعان ادامدى جيناپ, ميتينگ ۇيىمداستىرۋعا, قالىپتاسقان مەملەكەتتىك جۇيەگە قاۋىپ-قاتەر توندىرۋگە, شىعىندارى كوپتەگەن ادام ومىرىمەن ولشەنەتىن پروبلەمالار تۋدىرۋعا قابىلەتتى ەكەنى تالايلاردى شىنداپ ويلاندىرۋدا. سوندىقتان بۇگىندە مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ ۇلتتىق كيبەركەڭىستىگىن قورعاۋ ماقساتىندا شارالار كەشەنىن قۇرۋعا باسا نازار اۋدارۋدا.
جالپى, كيبەركەڭىستىكتىڭ ءداستۇرلى قاۋىپ-قاتەرلەرى بولىپ تابىلاتىن الاياقتىق, تروللينگ, ارانداتۋ سىندى جاعىمسىز ارەكەتتەردىڭ قاتارىنا قازىرگى تاڭدا تەرروريزم جانە ءدىني ەكسترەميزم قوسىلدى. ونىڭ ۇستىنە, ومىرىمىزدەن تىس, ۆيرتۋالدى سانالاتىن قاۋىپقاتەرلەر شىنايى بولا ءتۇستى, بىزگە تىكەلەي اسەر ەتە باستادى.
ءسال شەگىنە سويلەسەك, ەۋروپالىق كەڭەس ءبىرىنشى رەت 2001 جىلى كيبەركەڭىستىكتەگى قىلمىستىڭ انىقتامالارى مەن جىكتەلۋى, مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق مەحانيزمدەرى, قۇقىق قورعاۋ سالاسى ورگاندارىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل ءتارتىبى جانە ينتەرنەت قىزمەتىن ۇسىنۋشىلاردىڭ اقپاراتتاردى ساقتاۋ ماسەلەلەرى ناقتىلانعان «كيبەرقىلمىس تۋرالى كونۆەنتسيا» قابىلدادى. كونۆەنتسيا 2004 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كۇشىنە ەندى جانە وعان 2005 جىلى وتىز مەملەكەت قوسىلدى. بۇلاردىڭ ىشىندە ەۋروپا ەلدەرى, اقش, كانادا, جاپونيا جانە وار كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيا- لادى.
بۇل كونۆەنتسيانى قابىلداۋداعى نەگىزگى العىشارت حح عاسىردىڭ سوڭعى جىلدارىندا ورىن العان كيبەرنەتيكالىق قاۋىپتەر بولدى. ول قول قويعان ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە اقپارات بەرۋىنە جانە تەحنيكالىق قولجەتىمدىلىكتىڭ ەرىكتى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلدى. كونۆەنتسياعا قوسىلعانداردىڭ بارلىعى تىعىز ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار ورناتقان, كوپشىلىگى ناتو-نىڭ اسكەري بلوگىنا كىرەتىن ەلدەر بولاتىن. ال ناتو-مەن اسكەري-ساياسي بايلانىستارى جوق مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسۋى, تاۋەلسىزدىك پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپپەن كونۆەنتسياعا قول قويمادى. كونۆەنتسياعا اتالعان سەبەپتەرگە بايلانىستى قوسىلماعان ەلدەردىڭ اراسىندا رەسەي دە بولدى.
بۇل جاعدايلار كيبەرقاۋىپسىزدىك باعىتىنداعى سەنىمدى ءارى اۋقىمدى ىنتىماقتاستىق ءالى ورناي قويماعانىن بىلدىرەدى. دەگەنمەن اتالعان سالاداعى ارىپتەستىكتى دامىتۋ ءىسىن ىلگەرىلەتۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, بۇگىندە كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بىرلەسكەن ىنتىماقتاستىق كومپيۋتەرلىك توتەنشە جاعداياتتارعا جاۋاپ بەرۋ قىزمەتى (Computer ەmergency response team – CERT) اياسىندا ورىستەپ كەلەدى.
حح عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا كومپيۋتەر قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى توتەنشە جاعدايلار تۋىنداعاندا ولارعا لايىقتى جاۋاپ بەرۋدى كوزدەيتىن قىزمەتتەر قۇرىلا باستادى. ماسەلەن, وسى باعىتتاعى FIRST قاۋىمداستىعى (The Forum of Incident Response and Security Teams – www.first.org) بۇگىندە 90-عا جۋىق ەلدەن 400-گە تارتا ورتالىقتى بىرىكتىرىپ وتىر. نەگىزىندە كومپيۋتەرلىك توتەنشە جاعداياتتارعا جاۋاپ بەرۋ قىزمەتى (CERT) كومپيۋتەرلىك وقىس وقيعالار جونىندەگى اقپاراتتاردى جيناۋ, تالداۋ, قولدانۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا قۇرىلادى.
سونداي-اق اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزگەن, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان ە.سنوۋدەن توڭىرەگىندەگى داۋ-داماي دا كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى اتى شۋلى وقيعا رەتىندە تاريحقا تىركەلدى. اقش-تىڭ كيبەركەڭىستىك سالاسىنداعى اسا قۇپيا دەرەكتەردى جاريالاپ جىبەرگەن ە.سنوۋدەننىڭ ءىس-ارەكەتىنەن تەك اقش ەمەس, كوپتەگەن باسقا دا ەلدەر جاپا شەكتى. اقش-تىڭ ورتالىق بارلاۋ قىزمەتى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگىندە قىزمەت ەتكەن ول ەلدىڭ قۇپيا مالىمەتتەرىنىڭ كەڭ اۋقىمىن سىرتقى شىعاردى. بىرەۋ ءۇشىن قاھارمان, بىرەۋ ءۇشىن ساتقىن سانالاتىن سنوۋدەن وقيعاسىنان كەيىن اقش جانە باسقا دا ەلدەر وزدەرىنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىن قورعاۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى قولعا الدى.
اقپاراتتىق قوعام قۇرۋ سالاسىندا ناقتى قادامدار جاساپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ەلەكتروندى پىشىندە بەرۋدى جولعا قويعان, مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىن قۇرعان, مەملەكەتتىك جۇيەسى تسيفرلى فورمات بويىنشا قالىپتاسىپ, تۇرعىندارى اقپاراتتىق قوعامنىڭ پايداسىن كورە باستاعان قازاقستان كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى توتەنشە وقيعالارعا نەمقۇرايلى قارامايتىنى بەلگىلى. ويتكەنى كيبەركەڭىستىكتەگى سىن-قاتەرلەر بارلىق ەلدەردىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنى دالەلدەنۋدە.
استانادا 2011 جىلعى 15 ماۋسىمدا وتكەن شىۇ سامميتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىقارالىق قۇقىققا «ەلەكتروندى شەكارا», «ەلەكتروندى ەگەمەندىك» ءتارىزدى جاڭا تۇسىنىكتەردى ەنگىزەتىن كەز كەلگەنىن ايتا وتىرىپ, «كيبەرپول» مىندەتىن اتقاراتىن شىۇ-نىڭ ارنايى ورگانىن قۇرۋ تۋرالى ويلاستىرۋ قاجەت سياقتى», دەگەن بولاتىن. بۇگىندە وسىدان 7 جىل بۇرىن ايتىلعان بۇل ۇسىنىستىڭ وزەكتىلىگى ايقىن كورىنۋدە. ويتكەنى كيبەركەڭىستىكتەگى جەدەل وزگەرىستەر, جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ قورعانۋ ءارى ءوز ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ءۇشىن وسى باعىتتا باعدارلامالار قابىلداۋى, كيبەراسكەر قاتەرىنىڭ شىندىققا اينالۋى «ەلەكتروندى شەكارا», «ەلەكتروندى ەگەمەندىك» ماسەلەلەرىنە سەرگەك ءارى بايىپپەن قاراۋدى تالاپ ەتۋدە.
كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بىرقاتار ەلدە «كيبەراسكەرلەر» بولىمشەلەرى جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. ماسەلەن, 2009 جىلدان بەرى اقش-تا تىكەلەي پەنتاگونعا باعىناتىن كيبەرنەتيكالىق كۇشتىك قۇرىلىمدار پايدا بولعان. مۇنداي بولىمشەلەردى قۇرۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ جاتقان مەملەكەتتەر دە بارشىلىق. ارينە «كيبەراسكەر» قۇرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. وعان كوپ قارجى, عىلىمي پوتەنتسيال قاجەت.
وسى ورايدا «كيبەراسكەر», «كيبەرقارۋ» سىندى كۇشتەردى قۇرماساق تا «ەلەكتروندى شەكارالار» ءتۇزىپ, «ەلەكتروندى ەگەمەندىك» قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ايقىن كورىنەدى. قازاقستان بۇل باعىتتا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. بۇعان دالەل رەتىندە ۇكىمەتتىڭ 2017 جىلعى قاۋلىسىمەن ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستار, اقپاراتتىق جۇيەلەر جانە تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىن قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن كيبەرقاۋىپسىزدىك تۇجىرىمداماسى («قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى») بەكىتىلگەنىن ايتۋعا بولادى. حالىقارالىق تاجىريبەلەر ەسكەرىلە وتىرىپ ازىرلەنگەن بۇل قۇجات «ەلەكتروندى» شەكارالاردى قۇرۋ مەن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىن ايقىندايدى, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ جانە جەدەل ارەكەت ەتۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇدان ءبىز تسيفرلى الەمگە جىلدام ەنىپ بارا جاتقان قازاقستان ءۇشىن كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىن ۇعامىز.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان ءۇشىن كيبەرقاۋىپتەردەن قورعانۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان سالانىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى ورايدا قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن قۇجاتتار, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر, زاڭ جوبالارى ءتۇزىلدى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»