ەلدىگىمىزدىڭ ايعاعىنداي بولىپ ەلوردا تاريحىمەن ەگىز ءورىلىپ, بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەردىڭ كوركەمدىك الەمىمەن تانىسساق, وقىرماندارىمىزدى تانىستىرساق دەگەن يگى تىلەگىمىزدىڭ ورىندالۋ ءساتى ماۋسىم ايىنىڭ العاشقى كۇندەرىنىڭ بىرىنە ورايلاستى. ماقساتىمىز ماعىنالى جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ونەر تۋىندىلارى جايلى ورەلى اڭگىمە قوزعاپ, قالا كوشەلەرىن بىزبەن بىرگە ارالاۋعا نيەتتى سەرىكتەس ىزدەدىك.
كوپ ويلانباستان-اق تاڭداۋىمىز – استانا قالاسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جانۇزاق مۇساپىرگە ءتۇستى. جاۋاپتى قىزمەتكە جاقىندا كىرىسكەن ونەر يەسى ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قۋانا قولدادى. مەجەلى ۋاقىتتا كەلىسىلگەن جەردە كەيىپكەرمىزبەن كەزدەسىپ, ەسكەرتكىشتەر الەمىنە ۇڭىلۋگە اسىعا اتتانىستىق. وداق توراعاسى جالعىز ەمەس ەكەن. بىزبەن ساپارلاس بولۋعا استانا قالالىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى ديرەكتسيا باسشىسى مەيرامباي ورالوۆ پەن باس قالا تورىندەگى «1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قۇرباندارىنا تاعزىم» ەڭسەلى ەسكەرتكىش-مونۋمەنتىنىڭ اۆتورى ۆالەري پيروجكوۆ تا نيەتتەستىك تانىتتى. ورتا تولىپ, ەلدىكتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرى حاقىندا كوشەلى اڭگىمە قوزعاۋعا جينالعان كەيىپكەرلەرىمىزگە ەرىپ, استانا كوشەلەرىنە ساياحاتىمىزدى باستاپ كەتتىك.
– قالا تورىندە قازىردىڭ وزىندە 50-دەن اسا مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىش بوي تۇزەپ ۇلگەرىپتى. بۇل 20 جىلدىق تاريحى بار قالا ءۇشىن از ەمەس. ءتىپتى ۇلكەن جەتىستىك دەپ ايتۋعا ابدەن لايىق. ونىڭ اراسىندا كەرەي مەن جانىبەك, قانجىعالى بوگەنباي باتىر, كەنەسارى حان, اباي, ساكەن سەيفۋللين, جامبىل جاباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, ءاليا مولداعۇلوۆا, راقىمجان قوشقارباەۆ سىندى باتىر تۇلعالارىمىزعا قويىلعان ەسكەرتكىشتەردەن بولەك, ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەلى ەرتەڭىنە سەنىممەن كوز تىككىزەتىن «قازاق ەلى» مونۋمەنتى مەن «ماڭگىلىك ەل» قاقپاسى دا ءوزىنىڭ ءسان-سالتاناتىمەن, ايبىنىمەن اسەم استانامىزدىڭ سۇلۋلىعىنا سۇلۋلىق ۇستەپ تۇرعانداي.
ەسكەرتكىش دەگەن قاشالىپ قويىلا سالعان جانسىز تاس ەمەس. ەگەر سىرىن ءتۇسىنىپ, كوركەمدىك الەمىنە كوز تىگە السا, ەسكەرتكىشتىڭ دە ايتار ويى مەن جەتكىزەر سىرى مول. ەسكەرتكىش – تاريح, شەجىرە. ەلوردامىزدىڭ ونەر ءتىلى ارقىلى تاريحىن تۇگەندەۋگە, وتكەنىن ۇلىقتاۋعا ۇمتىلىپ جاتقانى جاس قالانىڭ بۇگىنشىل ماقساتپەن ەمەس, ەرتەڭشىل مۇراتپەن تاريحىن قالىپتاستىرىپ كەلە جاتقانىن ايگىلەيدى. بۇل – اسىرەسە جاستارىمىز ءۇشىن ۇلكەن تاعىلىم, تاربيە, – دەيدى استانا قالاسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى, بەلگىلى قىلقالام شەبەرى جانۇزاق ءمۇساپىر.
جول قىسقارتساق دەگەن نيەتتە اڭگىمە قوزعاعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ءسوزى كولىگىمىز «1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قۇرباندارىنا تاعزىم» ەسكەرتكىش-مونۋمەنتىنىڭ قاسىنا كەلىپ توقتاعاندا ءۇزىلىپ كەتتى. ەندىگى نازارىمىز تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنەن اۋىر سىر قوزعايتىن الىپ كومپوزيتسياعا اۋدى. ءتول تۋىندىسىنا قاراي ءوزى جول باستاعان ەسكەرتكىش اۆتورى ۆالەري پيروجكوۆ: «ونەر وڭاي تۋمايدى عوي. ونىڭ ۇستىنە تاريحتىڭ تاۋقىمەتتى كەزەڭىن بەينەلەيتىن اۋىر تاقىرىپتى اشۋ البەتتە ءبىراز ويلانۋدى, تولعانۋدى تالاپ ەتتى. ەڭ العاش جۇمىستى قولعا العان كەزدە «بۇل تۋىندىدا باستى يدەيا نە بولۋى كەرەك, ەڭ اۋەلى نەگە نازار اۋدارۋىم كەرەك؟» دەگەن ساۋال قويدىم وزىمە ءوزىم. ءسويتىپ ەسكەرتكىشتىڭ مازمۇنىن ءۇمىت دەگەن ۇلى كۇشپەن بايلانىستىردىم. تاريحتىڭ نەبىر تارام جولدارىندا, تاۋقىمەتتى كەزەڭىندە ادامداردى امان الىپ قالعان, كەلەشەگىنە دەگەن سەنىمىن جوعالتپاۋعا يلاندىرعان جالعىز كۇش ءۇمىت بولاتىن.
ءۇمىتىن ۇزبەي, بولاشاعىنا سەنىممەن كوز تىگۋىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى تالاي تاۋقىمەتتى كەزەڭدى ارتقا تاستاپ, بۇگىنىنە جەتىپ وتىر. سوندىقتان دا مەن جۇمىسىما ءۇمىتتىڭ سيمۆولدىق بەلگىسى رەتىندە بالانىڭ بەينەسىن الدىم. بالا – ءۇمىت. كەلەشەگىنە ۇمىتپەن كوز تىگىپ, پەرزەنتىنە بولاشاقتى نۇسقاپ تۇرعان انا بەينەسى وتكەن مەن بۇگىندى بايلانىستىرۋشى التىن كوپىر دەسەك تە بولادى. ال ارتقى پلانداعى اقساقال باستاعان ءبىر قاۋىم ەل – ول ارۋاق, ناۋبەت جىلداردىڭ قۇربانى, ياعني تاريح. وسى ۇشتىك ارقىلى وتكەنىمىز, بۇگىنىمىز جانە ەرتەڭىمىزدى جالعايتىن تاريحىمىزدىڭ تۇتاستاي پانوراماسىن جاساپ شىققىم كەلدى. وزدەرىڭىز كورىپ تۇرعانداي, بۇل جەردە اقساقال مەن انا بەينەسى باسقا ماتەريالدان جاسالعان دا, بالانىڭ مۇسىنىنە وزگەشە رەڭ بەرىلگەن. سەبەبى بالا – بۇگىنىمىز جانە كەلەشەگىمىز. ول – رەاليستىك الەمدەگى ءبىزدىڭ ءوزىمىز, ياعني بولاشاققا دەگەن ءۇمىتىمىز بەن سەنىمىمىز. سوندىقتان دا ارۋاقتاردى وزگەشە ءتۇس پەن فورمادا بەردىم دە, بالانى باسقا رەڭكتە بەينەلەدىم», دەپ اۆتور تۋىندىسىنىڭ نەگىزگى يدەياسىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى.
اتالعان ەسكەرتكىش 2012 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن اشىلعان بولاتىن. ءوزىنىڭ 20 جىلدىق تاريحىندا استانا تورىندە بوي كوتەرگەن وتكەننىڭ سان تارام بەتتەرىنەن سىر شەرتەتىن مۇنداي ەسكەرتكىشتەر وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى – قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى جازىقسىز ايىپتالىپ, اتىلىپ كەتكەن قازاقتىڭ ءبىرتۋار سىرشىل اقىنى ساكەن سەيفۋللينگە قويىلعان ەسكەرتكىش. ساكەن سەيفۋللين مۇراجاي-ءۇيىنىڭ قاسىنان ورىن تەپكەن بۇل ەسكەرتكىش – ەل تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بوي كوتەرىپ, استانانىڭ تۇتاستاي تاريحى مەن ءوسىپ-وركەندەۋ جولىنا كۋاگەر بولىپ كەلە جاتقان جادىگەرلەردىڭ ءبىرى. تۋىندى اۆتورى ازات ءبايارليننىڭ ايتۋىنشا, اقىن بەينەسىن بارىنشا ليريكالىق پلاندا بەينەلەۋگە تىرىسىپتى. شىعارماشىلىق شابىت ۇستىندە كەلەشەگىنە سەنىممەن كوز تىگىپ وتىرعان اقىن جانىنىڭ سىرشىل دا سىرباز بولمىسىنا باسىمدىق بەرىلگەن بۇل ەسكەرتكىشتىڭ ورنالاسۋ ورنى ءدال سونداي اتموسفەراعا سۇرانىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.
«وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ساكەن سەيفۋللين وتە سىرشىل ءارى ەستەت ادام بولعان. ول كىسىنىڭ سۇلۋلىعىنا, ىشكى تەرەڭدىگىنە ايەل زاتى تۇگىلى ەر ادامدار دا سۇيسىنە قارايتىندىعى كوزكورگەندەر ەستەلىگىندە ءجيى ايتىلىپ, ءجيى جازىلادى. ارحيۆتەردەن تابىلعان فوتوسۋرەتتەرى دە سونى ايتادى. سوندىقتان دا مەن اقىن بەينەسىن تريبۋنادا تۇرعان قايراتكەر مىنەزىندە ەمەس, ەركىندەۋ قالىپتاعى وي ۇستىندە وتىرعان شىعارماشىلىق ادامىنىڭ سىرشىل كەيپىندە بەينەلەۋگە باسىمدىق بەردىم», دەيدى اۆتور.
راس, استانا تورىندە باتىرلارىمىزعا, قايراتكەر تۇلعالارىمىزعا ارنالىپ بوي كوتەرگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپتىگى كوڭىل قۋانتادى. بۇل قالانىڭ كەلبەتىن كورىكتەندىرىپ قانا قويماي, كەلەشەك ۇرپاقتى وتكەنىنەن ونەگە الىپ, تاريحىن قۇرمەتتەپ وسۋگە تاربيەلەيدى. ءبىزدى بوگەنباي باتىر ەسكەرتكىشىنىڭ قاسىنان قارسى العان تۋىندى اۆتورى, ءمۇسىنشى توقتار ەرمەكوۆ جانە كەرەي مەن جانىبەك حاندارعا ارنالىپ قويىلعان ەسكەرتكىش جانىنان جولىقتىرعان ءمۇسىنشى مۇرات مانسۇروۆپەن كەزدەسۋ بارىسىنداعى شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ اڭگىمەلەرىنەن تۇيگەن ورتاق وي وسى بولدى.
قالا تورىندە قاز-قاتار بوي تۇزەگەن تۇلعالارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەرگە كوز تىگىپ, كوڭىل قۋانتا ءجۇرىپ, ىشكى قالاۋىمىز الدەبىر سيمۆولدىق ماعىناعا, استارلى ويعا نەگىزدەلگەن ابستراكتىلى, ەستەتيكالىق تالاپتارعا ساي تۋعان ەسكەرتكىشتەردى كورۋگە دەگەن تىلەككە اۋىسقانىن اڭعارعان ساتتە, كوكەيگە كەپتەلگەن ساۋالىمىزدى استانا قالاسى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى جانۇزاق مۇساپىرگە قويىپ ۇلگەردىك.
– ونەر بولعان جەردە سانتاراپتىلىق بولعانى البەتتە وتە جاقسى. سەبەبى ناعىز ونەر قالىپقا سىيمايدى, تاپتاۋرىندىلىقتى سۇيمەيدى. سوندىقتان دا قالا تورىندە بوي كوتەرگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ ماعىنالىق, مازمۇندىق يدەولوگياسىمەن قاتار, كورۋشىسىنە شىن مانىندە ونەر دەڭگەيىندەگى رۋحاني ءلاززات سىيلاي الاتىن ەركىن تاقىرىپتاعى مۇسىندەردىڭ دە بوي كوتەرۋىنە كوزقاراسىم وڭ. ماسەلەن, ەربولات تولەپبايدىڭ «عاشىقتار» دەگەن ەسكەرتكىشىن الىپ قارايىقشى. كەزىندە وسى ەسكەرتكىش ءبىراز سىنعا دا ۇشىرادى. «جالاڭاشتانعان» دەپ جازعىرىلدى دا. بىراق كاسىبي سۋرەتشى رەتىندە مەن ايتىلعان سىندارعا كەلىسپەيمىن. ونەر تۋىندىسىنا ونەر تالابىمەن, ەستەتيكالىق تالعام ولشەمىندە قاراۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى تالاپ تۇرعىسىنان كەلگەندە, «عاشىقتار» – وتە ءساتتى تۋىندى.
ماسەلەن, فلورەنتسياداعى ميكەلاندجەلونىڭ ايگىلى ء«داۆيدىن» كورۋگە الەم بويىنشا تۋريستەر اعىلىپ بارادى. سەبەبى ول ەسكەرتكىشتە بۇكىل ادامزاتقا ورتاق سۇلۋلىق سۋرەتتەلگەن. سونىسىمەن دە ول تۋىندى جاھان نازارىن وزىنە بۇرعىزدى. ەلوردا كەلەشەكتىڭ قالاسى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ءبىز دە وسىنداي كۇللى عالامنىڭ نازارىن وزىنە اۋداراتىن, ماڭگىلىك تاقىرىپتاردى قوزعايتىن ولمەيتىن تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلۋگە ۇمتىلۋىمىز كەرەك. سوندا كورۋشىنىڭ دە تالعامى قالىپتاسادى, ادامنىڭ تابيعي سۇلۋلىعىنا «جالاڭاشتاندى» دەپ ۇركە قارامايتىن بولادى. ونەردى ونەر دەڭگەيىندە قابىلداۋ مادەنيەتىنە ۇيرەنەدى. ال ەندى پاتريوتتىق رۋحتاعى ەسكەرتكىشتەردى سۇراساڭىز, يدەولوگيالىق ءھام ەلدىك مۇرات تۇرعىسىنان ماعىناسى وتە باي «قازاق ەلى» مونۋمەنتى مەن «ماڭگىلىك ەل» قاقپاسىن ايرىقشا اتاپ وتەر ەدىم. اتالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ استارىنا سىيعىزدىرىلعان ەلدىك مۇرات تۇرعىسىنداعى ۇلى ويلار قاي كەزدە دە قازاقتىڭ قازاقتىعىن تانىتۋعا قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىن. بولاشاقتا وسى ەسكەرتكىشتەردىڭ يدەياسىن ءارى قاراي جالعايتىن, اۋقىمىن ودان ءارى كەڭەيتە تۇسەتىن ەسكەرتكىشتەر ءالى دە تۋادى. ەركىن ويلى, تالانتتى جاستار ءوسىپ كەلە جاتىر. ەلدىكتىڭ ورداسىن ەڭسەلى ەتۋگە سولار قىزمەت ەتەدى بولاشاقتا, – دەيدى سۋرەتشى.
استانا قالالىق ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى ديرەكتسيا باسشىسى مەيرامباي ورالوۆتىڭ پىكىرى دە جوعارىدا كەلتىرىلگەن سۋرەتشى ويىمەن توقايلاستى. ەسكەرتكىشتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپ بەرەتىن ماماننىڭ پىكىرىنشە, ونەردى ءتۇسىنۋ مادەنيەتى جانە تاريحقا قۇرمەتپەن قاراۋدان بولەك, قالا تورىندە بوي كوتەرگەن ەسكەرتكىشتەردى ساقتاي ءبىلۋ, ايالاي قاراۋ پسيحولوگياسىنىڭ دا قالا تۇرعىندارى بويىندا قالىپتاسۋى وتە ماڭىزدى. سوندا ەسكەرتكىشتەر ۇزاق جاساپ, حالىق يگىلىگىنە ۇزدىكسىز قىزمەت ەتەتىن بولادى.
– استانانىڭ مەرەيتويىنا وراي قازىر بىرقاتار ەسكەرتكىشكە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. 20 جىلدىققا قىزۋ دايىندىق ۇستىندەمىز. مەرەيتوي قارساڭىندا ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ سانى تاعى بىرنەشە مۇسىنگە ارتادى دەپ كۇتىلۋدە. وبلىستاردان استانانىڭ مەرەيتويىنا تارتۋ ەتىلەتىن سول ەسكەرتكىشتەردى قارسى الىپ, لايىقتى ورنىنا ورنالاستىرۋعا دا ءدال قازىر ازىرلىك ۇستىندەمىز, – دەپ ءوز جۇمىسىمەن تانىستىرىپ ءوتتى بىزبەن بىرگە ەسكەرتكىشتەردى ارالاپ جانە ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن, تازالىعىن قوسا قاداعالاپ جۇرگەن استانا قالالىق ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ جونىندەگى ديرەكتسيا باسشىسى مەيرامباي ورالوۆ.
«1932-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قۇرباندارىنا تاعزىم» ەسكەرتكىش-مونۋمەنتىنەن باستالعان ساياحاتىمىز «قازاق ەلى» مونۋمەنتىمەن تۇيىندەلدى. ەسكەرتكىش جانىندا ءبىزدى قارسى العان تۋىندى اۆتورى سەمبىعالي سماعۇلوۆ بۇگىندە استانانىڭ ەلدىك بەينەسىنە اينالعان ايگىلى مونۋمەنتتىڭ تۋ يدەياسى مەن شىعارماشىلىق ىزدەنىس جۇمىستارىن كەڭىنەن اڭگىمەلەپ بەردى.
– 2007 جىلى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن «قازاق ەلى» مونۋمەنتىن تۇرعىزۋ جايىندا تاپسىرما كەلىپ ءتۇستى. ءسويتىپ ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن القالى جيىن ءوتىپ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, ءابىش كەكىلباەۆ, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ باستاعان اقساقالدار القاسى اقىلداسا وتىرىپ, مونۋمەنتتىڭ جالپى كونتسەپتسياسىن جاسادى. سول نەگىزگە سۇيەنە وتىرىپ ەسكيزىن سالدىم. باسىندا تىك كولوننا رەتىندە جاسالسا دەپ ويلاستىرىلعانىمەن, سوڭىندا جوعارى جاعىنا بايتەرەكتىڭ جاپىراعى ىسپەتتەس ءتاج بەن سامۇرىقتى بەينەلەدىك. سامۇرىق – ەلدىكتىڭ, بىرلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە كورسەتىلدى. ودان تومەنىرەك, ءتورت جاققا قاراپ تۇرعان قالقاندى كورىپ تۇرسىز. ول ەلىمىزدى وزگەلەردىڭ سۇق كوزىنەن ساقتاسىن دەگەن سەنىم نەگىزىندە تۋدى, – دەيدى ءمۇسىنشى.
ءيا, قاي مەملەكەتتىڭ دە ەلدىك رۋحىن, ۇلتتىق بەت-بەينەسىن ايگىلەيتىن كوركەمدىك قۇرالدىڭ ءبىرى – ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر. 20 جىلدىق تاريحىنا تالاي تاعىلىمدى سىيدىرعان ەلوردانىڭ رۋحاني الەمىن بايىتىپ, رۋحىن بيىكتەتكەن ەسكەرتكىشتەر گالەرەياسى ونەگەلى تاريحىمەن, يدەولوگيالىق مازمۇنىمەن, ەستەتيكالىق قۋاتىمەن قاي كەزدە دە كورۋشىسىن قۋانتىپ كەلەدى.
نازەركە جۇماباي,
«ەگەمەن قازاقستان»