سوڭعى كەزدەرى ءتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىدە كولىك جۇرگىزۋشىسى بەلگىلى ءبىر جول ەرەجەسىن بۇزسا, جول-پاترۋلدىك پوليتسيا وكىلى سوت شەشىمىنسىز-اق جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرا الادى ەكەن دەگەن سىڭايدا ءتۇرلى اقپاراتتار پايدا بولدى. سوعان وراي رەداكتسيامىزعا بۇل اقپاراتتىڭ قانشالىقتى شىنايىلىعى تۋرالى سۇراعان حاتتار دا تۇسە باستادى.
راسىندا, «جەل بولماسا, ءشوپ باسى قيمىلدامايدى» دەگەندەي, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ادىلەت مينيسترلىگى ازىرلەگەن زاڭ جوباسىندا پوليتسەيلەرگە سوت شەشىمىنسىز جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ قۇقىعىن بەرۋ ەسكەرىلگەن بولاتىن. الايدا بۇل ۇسىنىس قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقپادى. سوعان بايلانىستى ما, اتالعان كودەكستەگى تاپ وسى تۇزەتۋگە وراي ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ: «بۇل تەك تۇجىرىمداما عانا. ال ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز بويىنشا, كۋالىكتەن ايىرۋ, اكىمشىلىك قاماۋعا الۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر سوت تارتىبىمەن شەشىلۋگە ءتيىس», دەپ ءوز پىكىرىن تۇيىندەگەن بولاتىن. دەمەك, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جوعارىداعى ماسەلە سوت تورەلىگىمەن عانا شەشىلۋى ءتيىس ەكەنىن قۇپتايدى. ويتكەنى جول ەرەجەسىن بۇزعان جۇرگىزۋشىنى كۋالىگىنەن ايىرۋ زاڭ بويىنشا قالىپتاسقان تارتىپپەن عانا جۇزەگە اسۋى كەرەك. ياعني بۇل پروتسەستى سوت ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ – وڭتايلى تەتىك. ونى باسقاشا وزگەرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق. بىرىنشىدەن, بۇل وزگەرىس سوتتى ارتىق جۇكتەمەدەن ارىلتا المايدى. ەكىنشىدەن, پوليتسەيلەرگە جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرۋ قۇقىعىن بەرۋ جەمقورلىققا جول اشۋى مۇمكىن. قاراپايىم ەرەجە بۇزىپ, ايىپپۇل سالۋ كەزىندە جول-پاترۋلدىك پوليتسەيىمەن اۋىز جالاسۋعا تىرىسىپ باعاتىن جۇرگىزۋشىلەر, كۋالىكتەن ايىرىلماۋ ءۇشىن ودان دا بەتەر امال-ايلاعا باراتىنى بەلگىلى. ياعني بۇل وزگەرىس ءتارتىپ ساقشىلارىن جەمقورلىققا يتەرمەلەيدى. ۇشىنشىدەن, كۋالىكتەن ايىرۋ تابان استىندا شەشىلە سالاتىن ءىس ەمەس. وعان جۇرگىزۋشىلەر كەلىسپەي, ءبارىبىر سوتقا جۇگىنۋى مۇمكىن. ال جول-پاترۋلدىك پوليتسياسى قىزمەتكەرى بۇل ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەندە جول ءتارتىبىن باقىلاۋ تىپتەن اقساي تۇسەدى. دەمەك, مۇنداي تۇزەتۋ ءتيىمسىز دەگەن ءسوز.
وسىعان وراي ءبىز بىرجاقتى پىكىر بىلدىرمەس ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» ادىلەت مينيسترلىگى ازىرلەگەن زاڭ جوباسىنا قاتىستى زاڭ سالاسى وكىلدەرىنىڭ دە پىكىرىن كەلتىرۋدى ءجون كوردىك. ءبىزدىڭ قويعان سۇراعىمىزعا وراي بۇل ماسەلە بويىنشا ادۆوكات سەيفۋللا شىڭعىس بىلاي دەدى: «ادىلەت مينيسترلىگى سوت بيلىگى قۇزىرەتىنەن اكىمشىلىك شارا رەتىندە قاراستىرىلعان كولىك قۇرالىن باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرۋدى شىعارۋدى ۇسىنباقشى. زاڭ جوباسى اۆتورىنىڭ پىكىرىنشە, بۇل وزگەرىستىڭ ماقساتى سوتتاردى مىڭداعان اكىمشىلىك ىستەر جۇكتەمەسىنەن قۇتقارىپ, سوت جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ بولماق. بۇعان قاتىستى پىكىر ەكىگە جارىلدى. باسىم كوپشىلىك ارنايى قۇقىقتان ايىرۋ ءادىل سوت پروتسەسى ۇستىندە شەشىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ياعني بۇل ولاردىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىم ارتقاندىعىنىڭ بەلگىسى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە سەنبەيدى دەگەن ۇعىم ەمەس. مەنىڭ ويىمشا, جاڭا ەرەجە بىزگە قاجەت بولعانىمەن, بۇعان ءالى دە بولسا ەرتە دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا قوعامىمىزدا شەشىمىن تاپپاي جاتقان بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر كەدەرگى جاساۋى مۇمكىن. ماسەلەن, جوبا اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, ەگەر جۇرگىزۋشى جول پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ قاۋلىسىمەن كەلىسپەسە, ونى اكىمشىلىك كودەكستە (683-باپ 5-ءبولىم) بەكىتىلگەن تارتىپپەن سوت ارقىلى بۇزدىرۋ قۇقىعى قاراستىرىلعان دەپ قورىتىندىلايدى. دەسەك تە, جالپى قوعامدا قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتى كوتەرۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرسەك, جاڭا ەرەجە ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ ەلەۋلى تۇردە بۇزىلۋىنا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. سەبەبى باسىم كوپشىلىك, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى قاۋلىمەن كەلىسپەي, سوتقا شاعىمدانۋدىڭ جولىن بىلمەك تۇگىلى, وزدەرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن قورعاي الماي جاتىر. بۇعان بىردەن-ءبىر دالەل زاڭ جوباسىنداعى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ بەرگەن ستاتيستيكا. مىسالى, 2016 جىلى اپەللياتسيالىق ينستانتسيادا تەك قانا 7,5 مىڭ شاعىم قارالعان. ال اقيقاتىندا ءبىرىنشى ساتىداعى سوتقا جەتە الماي قالعان شاعىم قانشاما. بۇعان تاعى ءبىر سەبەپ, ەلىمىزدە بىلىكتى قۇقىقتىق كومەك كورسەتە الاتىن ادۆوكاتتاردىڭ ازدىعى. سوندىقتان جوعارىداعى ۇسىنىس ءالى دە تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى».
ەندەشە قوعام تالقىسىنا شىعارىلىپ, ءتۇرلى قارسى پىكىرلەر تۋدىرعان بۇل كودەكستەگى تۇزەتۋدىڭ ءالى دە ءبىر قايناۋى كەم بولىپ تۇرعانى بايقالادى. ونىڭ ۇستىنە ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ پىكىرى بويىنشا, ارنايى قۇقىقتان ايىرۋ قۇزىرەتى سوت بيلىگىندە قالۋى قاجەت. دەمەك, جۇرگىزۋشىلەردى ءتۇرلى ۋايىمعا سالعان بۇل ۇسىنىس ءالى دە تەرەڭ تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. ياعني زاڭ جوباسىن جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قويان-قولتىق جۇمىس جۇرگىزىپ, ونىڭ بارشاعا ءتيىمدى بولۋ جاعىنىڭ رەتتەلۋىن ەسكەرۋ كەرەك. ال ازىرگە «سوتسىز جۇرگىزۋشىلىك كۋالىكتەن ايىرادى» ەكەن دەگەن جوعارىداعى اقپاراتتاردىڭ دا الىپقاشپا ءسوز ەكەندىگىن ەسكەرۋ قاجەت.
دايىنداعان
الەكساندر تاسبولات, «ەگەمەن قازاقستان»