لاتىنشامىز ساۋاتتى بولسىن دەسەك

جوعارىداعى ماقالاسىندا ەلباسىنىڭ بىزگە استارلاپ جەت­كىزگەنىنىڭ ءبىرى – كەڭەستىك ءداۋىر جىلدارىندا, وعان دەيىنگى عاسىرلاردا ۇلتتىق تاريحىمىزدى تۇزۋدەگى, باسقا دا جازۋ-سىزۋ ماسەلەلەرىندەگى بۇرما­لاۋ­شى­لىقتى دۇرىستاۋ ەكەنىنە ەڭ اۋەلى فيلولوگتار مەن قا­لام­گەرلەردىڭ وي جۇگىرتكەنى ءلا­زىم. نەندەي جاڭا­لىقتىڭ دا پراك­تيكالىق ومىرگە سىڭۋىندە ازدى-كوپتى قيىندىق بولماي تۇر­ماي­دى. سول سەكىلدى, سوڭعى سەك­سەن جىل­عا جۋىق ۋاقىت بويى قا­­زاق­شا جازۋدى كيريلليتسا ال­فا­ۆي­تىمەن ورىنداپ ۇيرەنگەن جۇ­­رت ءۇشىن لاتىن گرافيكاسىمەن جا­زىپ-حاتتاۋعا توسەلۋدە وتپە­ل­ى كە­دەر­گىلەر ۇشىراساتىنى بۇگىن­دە ىسكە بىلەك سىبانا ارالاسقان عا­لىم, مۇعالىم, قالامگەرگە ءمالىم.

قاشان قولعا تيەرى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى جاڭا سوزدىكتەر ءازىر بولعانشا, قوعام بولىپ عا­لىم­دارعا جاردەمدەسىپ, ار­كىم-اق ءوزىنىڭ كىشى وتانىندا ۇشى­را­ساتىن توپونيميكالىق اتاۋ­لار­دى لاتىنشا بەدەرلەپ ۇسى­نۋ ار­تىق بولماس ەدى. سونداي-اق جا­ڭا ءالىپبي قابىلداۋدى ار­كىم ءوز اتى-ءجونىنىڭ جازىلۋ ترانسكريپ­تسياسىن انىقتاۋدان, ءتىل-ادەبيەتشىلەر كۋرسىنىڭ پراك­تيكالىق ء«ال-قيسساسىن» ءار­بىر تىڭ­داۋشى ءوزىنىڭ جانە وقۋ­شى­لا­رىنىڭ اتى-جوندەرىن لاتىنشامەن ساۋاتتى بەدەرلەۋدەن باس­تاسا يگى.

كەزىندە قا­ھار­مان باۋىرجان مومىش­ ۇلى­نىڭ ءوز اتى-ءجونىن قازاق­ش­ا­­لاپ جازدىرعانىن تاريحي قا­زان توڭكەرىسى دە جويا ال­ما­عان « ۇلىورىستىق شوۆيني­زم» ەلەسىنەن قايمىققان اتقا­مى­نەر­­لەر ۇلگى-ونەگە ەتە الماپ­تى. قا­زاقستان تاۋەلسىزدىگى جاريا­لان­­عان جىلدان سوڭ عانا ۇكى­مەتىمىز اركىمنىڭ اتى-ءجونىن تول­قۇجاتىنا ەجەلگى ايتىلۋ-جازىلۋ ۇلگىسىمەن ء(تيىستى ءتار­تىپ شەڭبەرىندە) قازاقشالاپ جاز­د­ى­رۋعا مۇرسات بەرگەن تۇستا, بىر­قا­تار قالامگەر قاۋىم بىردەن باس­تاماشىلىق تانىتتى. سول كە­زەڭدە قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىت­كەن ءبىرتۋار ازاماتتاردىڭ ءبى­رى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ ماقا­لالارىنا «اقسەلەۋ تاراق­تى» دەپ قول قويىپ ءبىر ونەگە كور­سەت­كەن ەدى, اۋداندىق «قار­قا­­را­لى» گازەتىندە ىستەيتىن بىز­دەر ورىس­شا تولتىرىلعان پاس­پورتتا­رىمىزدى دەرەۋ جاڭا جەكەباس كۋالىكتەرمەن ايىرباستاپ, ساپارعالي لامبەك ۇلى, شايمۇرات مالعاجدار ۇلى وسپان, اسقار نازيپا قوجا­قى­زى دەگەن اتى-ءجون كۋالىك­تە­رى­نىڭ يەسى اتانعان بولاتىن­بىز. كەزىندە ءورىستىلدى احات قىز­مەتشىلەرىنىڭ ساۋات-جەتە­سى­نىڭ «ارقاسىندا» تۋ تۋرالى كۋالىككە (ودان پاسپورتقا) ورەس­كەل بۇرمالانىپ جازىلعان تا­­لاي اتى-جوندەردىڭ جاڭا تول­قۇ­جاتتارعا دۇرىستالىپ (ناقتى فا­كتىمەن ايتسام: امانبەك تيۋسيۋ­توۆ – «امانبەك ءتۇسىپوۆ» بولىپ, ايگۇل ارتاكشينوۆا – «ايگۇل ارتىقشا» بولىپ, ما­رۋا كونوپيانوۆا – ء«مارۋا قا­ن­ا­­پياقىزى» بولىپ) قازاقشا جو­نى­مەن جازىلعانىنا كۋامىز.

پاسپورتتاعى «يبراەۆ» تەگىن گازەتكە, ەكرانعا «ىبىراەۆ» دەپ, «يب­رايموۆ» اتاۋىن «ىبى­راي­ى­موۆ», اكبا­روۆ اتاۋىن «اق­پا­روۆ», «سليا­موۆ» اتاۋىن ء«ىس­لا­موۆ», سيسەن­بەكوۆتى «سەي­سەن­بە­كوۆ» دەپ «تۇزەت­كە­ن­ى­م­ىز­گە» اتى-ءجون يەلەرىنىڭ قا­­باق شىتاتىنىن ەسكەرەيىك. راحيما, راحي­موۆ, يليا, يلياس اتتارىن دا­ كەز كەلگەن تىلدەگى باق-تا وز­گەرت­پەي جازعان ءجون: ءسوز تور­كى­نى «راھيم», «يبراھيم» دە­گەن ارابتىق ۇعىمنان عوي. كۇنى ەر­تەڭ لاتىنشاعا كوشكەنىمىزدە دە بۇل ەسىمدەر «ھ» ءارپى ارقىلى جا­­زىل­ماق.

بىردەن ايتايىن, ماقالامدا كەلتىرىلگەن اتى-جوندەردىڭ ءبارى تەلەديدار تيترىنان, گازەتتەن الىنعان ناقتى كىسىلەردىڭ ەسىم­دەرى. كىم دە بولسىن تولقۇجاتتاعى اتى-ءجونىنىڭ باسپاسوزدە بۇر­ما­لا­نعانىن كىنالاۋعا قۇقى­لى. سوندىقتان تانىمال تۇل­عالاردىڭ دا اتى-جوندەرىن وزدەرى وتىن­گەندەي, تولقۇجاتتاعى ۇلگى­سى­مەن جازعان ءجون (اتى-ءجونى تۇر­كىلەرگە ءتان «ين» اففيكسىنە بىتە­تىن ايسارين, تورەعوجين, كەيكين, سالاحاددين, بايعانين, جانگەلدين, زەينۋللين بولىپ كەلەتىندەردىڭ جاعدايى بارىنەن دە ۇتىمدى, ارينە).

ال ەندى توتاليتاريزم جىلدارى تولقۇجاتقا ۋربيسينوۆ, كيديرماگامبەتوۆ, بۋرباەۆ, مەەرمانوۆ, يسەنجۋلوۆ بولىپ ورەس­كەل جازىلعان وتاعالارى اۋ­لەتتەن-اۋلەتكە كەتە بەرەتىن تە­گىن پاسپورت ايىرباستاۋ كەزىن­دە اتا-بابالارىنىڭ ارۋا­عىن ريزا قىلىپ, ء«وربىسىن», «قى­دىر­ماعامبەت», ء«بورىباي», «مەيىر­مان», «ەسەنجول» دەپ دۇرىس­تا­تىپ السا عانيبەت بولماق. ەكى تىل­دە بىردەي شىرقايتىن ەسترادا ءانشىسى بەيبىت كۋشكاليەۆتىڭ ورىس تيترىندەگى تە­گىن جۋرناليس­تەر قازاق تيترىن­دە بىرەسە «كوش­قا­ليەۆ», بىرەسە «قوش­قاليەۆ», ەندى بىردە «كۇشقاليەۆ» دەپ جا­زىپ ءجۇر. «سول بەيبىت اتى-ءجونىن لا­تىن­شاعا «بەيبىت كوشقالي» ۇلگى­سى­مەن تۇسىرسە وڭدى بولار ەدى...» دەپ قويامىن ىشىمنەن.

ەندى ءبىر ايتاتىنى, وتكەننىڭ وكىنىشىنە, ۇلتتىق ءتىلىمىزدى ۇمى­تا جازداعانىمىزعا كەڭەستىك ءداۋ­ىر­دىڭ تىزگىنىن ۇستاعان رە­سەي­لىك­تەر كىنالى دەسەك تە, تاۋەل­سىز­دىكپەن بىرگە قايتىپ ورالعان قۇن­دىلىقتارىمىزدى جارقىراتا الماي جۇرگەن جايىمىز دا بار. بۇعان مىسالدى سابيلەرگە ات قويۋ سالاسىنان كەلتىرۋگە بولادى. ۇلتىمىزدا ايەل زاتىنا جاراساتىن ءجاميلا, نۇريليا, ءۇرنيسا, گۇلنيسا, توقمەيىل, جامال, ايتبانۋ, ءماريا, گۇلبادەن, ناركەس, اينامكوز... سياقتى, ەر-ازامات بولار ۇلدارعا جاراساتىن نارتاي, ايتمۇقان, زاڭعار, بايتۇرسىن, يماندوس, ەسەنعالي, ەرقارا, انۋار, جانىبەك, ءتاڭىر-بەرگەن, عابدراحمان, ساعىنجان, جارىلعاسىن, ءنۇردىلدا... سياقتى ايبارلى ەسىمدەر بارىن ەسكەرمەي ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ ءورىستىلدى قا­زاقتار رەسەيلىكتەر سەكىلدى, ول­جاس وماروۆتى «الجاس اما­روۆ», ورىنتاي وسپانوۆتى «ارىن­تاي اسپانوۆ» دەپ ايتۋىن قويماي كەلەدى.

ءبىر قاراعاندا ۇساق-تۇيەك كو­رى­­نەتىن وسى جايتتاردى جاس ارىپ­­تەستەرىمنىڭ قاپەرىنە سالۋدى ءجون كوردىم. بۇلارىم – ايس­بەر­گتىڭ مۇحيت بەتىندەگى ۇشى عانا, ياعني فيلولوگ-عالىمدارمەن بىر­گە قوعام بولىپ ويلاستىراتىن تۇس­تار بارشىلىق. ء«و» ءارپىنىڭ شە­كە­­سىنە ءۇتىر قويعانشا, بەلىنەن سى­زا سالمايمىز با, «xeroح» سەكىل­دى حالىقارالىق تەرمين تۇگىلى, «جەك­سەن, سەكسەن» سەكىلدى قازاق سوز­­دەرىن جازاردا دا قاجەتتى «ح» (يكس) ءارپىن الىپبيىمىزگە قوسۋ كە­­رەك» دەگەندەي پىكىرلەردىڭ اي­تىلۋى كادىك. «وندايلارىن ايت­تىر­­مايمىن» دەپ, دەموكراتيا ءپرينتسيپىن تارك ەتۋگە تاعى بول­­مايدى.

پرەزيدەنتىمىزدىڭ: «زامان اعى­مىنا سانالى تۇردە قابىلەتتى بولۋ كەرەك. جاڭا جاھاندىق ۇردىس­تەر ەشكىمنەن سۇراماي, ەسىك قاقپاستان بىردەن تورگە وزدى, ...جاڭعىرۋ دا تاريحتىڭ ءوزى سياقتى جالعاسا بەرەتىن پروتسەسس...» دەپ ايتقانىنا سايكەس, اۋدار­ما ءتىلىنىڭ ساپاسىن دا جە­تىل­­د­ىرۋىمىز قاجەت. ەلباسىنىڭ شەت­ەلدىك اقپارات الماسۋ ءتىلىنىڭ ناق­تىلىققا نەگىزدەلگەنى تۋرالى ەس­كەر­تۋىن ۇعىنىپ, جازۋ ەملەسىن اۋىر­لاتاتىن باسى ارتىق جالعاۋ, شى­لاۋدان قۇتىلۋىمىز, ىسكەرلىك ءتىل ءستيلىن وقىرمانعا ناسيحاتتاي ءجۇ­رۋىمىز دۇرىس بولار ەدى.

نازيپا اسقار, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

قاراعاندى