جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىق ءومىردىڭ قالىپتى دامۋى سول مەملەكەتتەگى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ويداعىداي سالتانات قۇرۋىنا تاۋەلدى. ۇلتتىق ماسەلەلەردىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى ادامزاتقا ورتاق ماسەلەلەرگە كەلىپ تىركەلەدى. بۇل ەكى ءۇردىس ۇنەمى ءوزارا تاۋەلدى قوزعالىستا بولىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ دامۋىنا جاعداي تۋعىزادى. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگى ەكى ءۇردىستىڭ جاراسىمدىلىعىنا قول جەتكىزىپ وتىر. ادام, تۇلعا بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ وكىلى رەتىندە ءوزىنىڭ ەتنوستىق تامىرلارىنىڭ دامۋىن قانشالىقتى قالاسا, جەكە تۇلعا رەتىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ ورىندالۋىن سونشالىقتى قالايدى.
الەمدەگى گۋمانيتارلىق وي ۇلتتىق پەن ادامزاتتىقتىڭ قاتارلاسا دامۋىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن اشۋدىڭ ءتۇرلى جولدارىن قاراستىرىپ كەلدى, ءالى دە قاراستىرۋدا. ادامزاتقا تونگەن قاۋىپ قانداي دا بولماسىن ۇلتقا تونگەن قاۋىپ بولىپ تابىلادى. سوندىقتان وركەنيەتتى ادامزات ۇلتتىق ەگويزمنىڭ شەكتەن شىعىپ, الەمدىك قوعامداستىققا قاۋىپ توندىرۋىنەن ساقتانادى. وسىنىڭ ايقىن دالەلى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار. ولاردىڭ سەبەپتەرى بايلىققا, بيلىككە, جاڭا جەرلەرگە قىزىققان يمپەراليستىك توپتار ساياساتى. الەمدىك بيلىككە ۇمتىلۋشىلار ۇلتتىق مۇددەلەر ۇرانىمەن ادامزاتتى قانعا بوكتىردى. ەكى سوعىستا 80 ميلليوننان استام ادام قىرىلىپ, ادامزاتتىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋى ونداعان جىلدارعا تەجەلدى.
قازىر دە نەويمپەراليستىك ساياساتتى باسشىلىققا الۋشىلار جەتەرلىك. ولار ءتۇرلى ۇراندار ارقىلى الەم حالىقتارىن بيلەپ-توستەۋ, دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ بايلىقتارى مەن رەسۋرستارىن سورۋ ماقساتىن ۇستانۋدا. ارينە ورتا, كىشى مەملەكەتتەر قاۋىپتى سەزىنىپ مۇنداي ارەكەتتەرگە قارسى شىعۋدا. باسىم دەرجاۆالاردىڭ ءوز ىشىندە دە ادامزاتتى ساقتاۋ الەمدىك ادىلەتتى تارتىپتەر ورناتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنەتىن توپتار بارشىلىق. سوندىقتان وركەنيەتتى, ىزگىلىكتى ادامزات نەويمپەراليستىك توپتاردىڭ ۇلتتىق ەگويزمدى قوزدىرۋىنا, حالىقتاردى بولشەكتەۋىنە, راسيستىك, سيونيستىك, شوۆينيستىك, ءدىني راديكاليستىك ساياسات جۇرگىزۋىنە قارسى.
الەمدىك تارتىپتەرگە ءتۇرلى قاۋىپتەر, قايشىلىقتار مەن قاتەرلەر ءوز اسەرلەرىن تيگىزىپ وتىرادى. الەمدىك ساياساتتى ىشكى ساياسات سياقتى ورتالىقتانعان بيلىك باسقارمايدى. الەمدىك دودا الاڭىنا قاتىسۋشىلار ءوز مۇددەلەرىنە سايكەس قىزمەت ەتەدى. سوندىقتان الەمدىك ساياساتتىڭ تاۋەكەلدەرى كوپ. وسىنى تۇسىنگەن الەمدىك قوعامداستىق ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعان سوڭ ۇزاق تالقىلاۋلاردان كەيىن 1945 جىلى 26 قازاندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن قۇردى. نەگىزىنەن اقش, كەڭەس وداعى, ۇلىبريتانيا باستاماشى بولعان بۇۇ-عا 50 مەملەكەت قۇرىلتايشى مۇشەلەر رەتىندە كىردى. بۇۇ-نىڭ نەگىزگى ماقساتى – الەمدىك قوعامداستىقتى جاھاندىق ماسەلەلەردى, قاۋىپتەردى جانە قايشىلىقتارى بىرلەسىپ شەشۋگە جۇمىلدىرۋ بولدى.
قازىرگى كەزەڭدە الەمدىك باسىم دەرجاۆالاردىڭ ساياسي ەليتالارى جاھاندىق ورتاق ماسەلەلەردى شەشپەيىنشە ەشبىر مەملەكەتتە بولاشاق بولمايتىندىعىن تۇسىنۋدە. جەر پلانەتاسى قورعاۋدى, ايالاۋدى قاجەت ەتەدى. ەكونوميكالىق ماقساتتار, بايۋ ءۇشىن تابيعاتتى اياۋسىز پايدالانۋ زور ەكولوگيالىق زارداپتار اكەلۋدە. دامۋشى ەلدەردىڭ كەدەيلەنە ءتۇسۋى ءتۇرلى ىندەت اۋرۋلارىنا, قايىرشىلىققا, بوسقىندار تاسقىنىنا سەبەپ بولۋدا. باسىم دەرجاۆالاردىڭ نەورەاليستىك ساياساتى ءتۇرلى سوعىستار اكەلسە, ءدىني راديكاليزم يدەولوگياسى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە جول اشۋدا.
بۇۇ – وسى اتالعان جاھاندىق قاۋىپتەردىڭ بارلىعىمەن اينالىساتىن الەمدىك ۇيىم. بۇۇ قىزمەتى وتە كۇردەلى, سان-سالالى ادامزاتتىق ماسەلەلەر. ولاردىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن تابۋ تىپتەن قيىن. كوپتەگەن الەمدىك قايشىلىق نۇكتەلەرى ونداعان جىل الەمدىك بەيبىتشىلىككە قاۋىپ توندىرۋدە. ولاردى شەشىپ تاستاۋعا بۇۇ-نىڭ شاماسى كەلە بەرمەيدى. سەبەبى قايشىلىق نۇكتەلەرىنىڭ ارتىندا الەمدىك باسىم دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەر كۇرەسى تۇر.
وسىنداي كۇردەلى قۇبىلىستاردى كورگەن كەيبىر ساراپشىلار بۇۇ قىزمەتىنەن اسا كوپ پايدا جوق, بۇل ۇيىم ءوزىنىڭ ميسسياسىن ورىندادى, ول ەندى ءتيىمدى قىزمەت جاساي المايدى دەگەن پىكىرلەر بىلدىرۋدە. بۇۇ بالاماسى رەتىندە «الەمدىك ۇكىمەت» تيپىندەگى جاڭا ۇيىم قۇرۋ دا ۇسىنىلۋدا. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, بۇۇ-عا ازىرشە بالاما جوق. بۇۇ جاقسى بولسىن, جامان بولسىن الەمدىك قايشىلىقتارعا توقتاۋ سالۋدىڭ جولدارىن تالقىلاۋدىڭ جالعىز حالىقارالىق الاڭى بولىپ قالۋدا. بۇۇ 1948 جىلى قابىلداعان «ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسى», 1966 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى قابىلداعان «ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكت», 1975 جىلى حەلسينكيدە قابىلدانعان «ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ قورىتىندى اكتىسى» سياقتى ماڭىزدى حالىقارالىق قۇجاتتار بۇۇ-عا قازىر مۇشە بولىپ وتىرعان 193 مەملەكەتتىڭ ءار قايسىسى ءۇشىن ماڭىزدى. ادامزاتقا ورتاق ەكولوگيا, بەيبىتشىلىك, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ىندەت اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس, تەرروريزمدى اۋىزدىقتاۋ, قۋات كوزدەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ, الەمدىك اقپاراتتى ورتاقتاندىرۋ, زاڭسىز قارۋ ساتۋدى تيۋ, قۇلدىقتى بولدىرماۋ, كەدەيشىلىكپەن كۇرەس, بالالار مەن ايەلدەر قۇقىقتارىن قورعاۋ, ميگراتسيا مەن دەموگرافيانى رەتتەۋ سياقتى جاھاندانعان الەمگە ءتان ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن تالقىلايتىن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن ماسەلەلەر الاڭى بۇۇ بولىپ وتىر. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇۇ-دا ەرەكشە بەلسەندىلىك كورسەتۋدە.
ەلباسى قازاقستان 1992 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىنان باستاپ بۇۇ-نىڭ مۇشەسى بولا سالىسىمەن بۇل ۇيىمدى ەلدىڭ بەيبىتسۇيگىش, ىنتىماقتاسۋ ساياساتىن ناسيحاتتاۋ مىنبەرىنە اينالدىردى. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, الەمدى ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋ, بالاما قۋات كوزدەرى, سيريا داعدارىسىن شەشۋ سياقتى جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋ جولدارىن جانە تەتىكتەرىن ەلباسى ۇنەمى الەمدىك قوعامداستىق نازارىنا ۇسىنۋمەن كەلەدى.
سايىن بورباسوۆ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى