«قازاقستان بارىسى» قانداي كۇرەس؟

نەگە ولاي؟ وسى ماسەلەگە ار­نايى توقتالىپ, تالداۋ جاساپ كورگەندى ءجون ساناپ وتىرمىز. اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق اۋەلى, «بايىرعى قازاق كۇرەسى قانداي بولعان؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. شىن مانىندە, بايىرعى قا­زاق كۇرەسى قانداي بولعانىن تاپ باسىپ ەشكىم ايتىپ بەرە ال­مايدى. ويتكەنى قازاقشا كۇ­رەس ءاپايتوس قازاق دالاسىنىڭ ءار وڭىرىندە ءار ءتۇرلى سيپاتتا دامى­عان. سوندىقتان ونىڭ ءبىرىزدى جۇيەلەگەن ءتارتىبى دە جوق.

وتكەن كەڭەس داۋىرىندە بۇل كۇ­رەس قاعاجۋ كوردى. نەگىزگى سەبەپ, بۇل سايىس كاسىبي سپورت تۇرىنە جاتپاعاندىقتان, تەك اۋىل-اۋدان ارالىق تويلار مەن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى دەيتىن شەكتەۋلى, قاراجات از بولىنەتىن ءبولىمنىڭ ىشىن­دە كۇلدى-كومىس ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. سوندىقتان دا بۇل سپورت ءتۇرى­نىڭ ماڭىنا وليمپيادالىق سايىس تۇرلەرىنەن شەتتەپ قالعان نەمەسە كاسىبي باپكەرلىكتىڭ سىنىنا تولماي, باسەكەلەستىككە جاراماعان, تەك كۇنكورىس قامىن كۇيتتەپ جۇرگەن ادامدار جينالدى.

بۇعان كىم كىنالى؟ بىرىنشىدەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا ءمان بەرىپ, باعالاي الماعان قوعام, مىنا ءوزىمىز كىنالىمىز. ەكىنشىدەن, قازىرگى تاڭدا كاسىبيى بار, بىلايعى وليمپيادالىق ەمەس جەكپە-جەك تۇرلەرى بار بارلىق سپورتتىڭ ىشىندە ەڭ از قارجى بولىنەتىنى وسى قازاقشا كۇرەس ءتۇرى. ەن­دە­شە, قىرىپ الار قارجىسى جوق جەردە, كىم جۇرەدى؟ ۇكىمەت تولىق­سىتىپ قارجى بولمەگەن سوڭ, قا­زاقشا كۇرەسەتىندەر اۋىل-اۋدان­نىڭ تويىن جاعالاپ كۇن كورۋگە ءماجبۇر. قايتا وسىنداي قارا تا­قىردا جاتقان كۇرەستى ءوز قارجى­سىمەن سۇيرەپ, بۇگىنگە جەتكىز­گەن ازاماتتارعا العىس ايتۋمىز كەرەك.

ءارى قاراي تارقاتار بولساق, وسىلاي اۋىل-اۋدان جاعالاپ, كەڭ جايلاۋدا شاشىلىپ جات­قان قازاق كۇرەسىنە توتەدەن «قازاق­ستان بارىسى» دەيتىن جوبا كەلىپ قو­سىلدى. ءسويتىپ, «قازاقشا كۇ­رەس» پەن «قازاقستان بارىسى» ءبىر ماقساتقا مىن­گەسىپ قالدى.

«قازاقستان بارىسى» دەگە­نىمىز – ءبىر قاراعاندا قازاقشا كۇ­رەس بولعانىمەن بۇل مۇلدەم باس­قا تىڭ دۇنيە. ءتىپتى كۇرەس-شوۋ دەسە دە بولادى. بۇنىڭ ارعى تەگىندە موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنىڭ ميراستىق بەينە-فور­ماسى جاتىر. موڭعولدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنىڭ جۇيەسى قالىپتاس­قا­نىنا 2000 جىل. وسى جۇيە-فورمانى قازاقشالاپ, قالپاق پەن كەستەلى شالبار كيگىزىپ حالىققا ۇسىنا قويعان ارمان شوراەۆقا مىڭ العىس.

سونىمەن ءبىر كولىككە مىنگەس­كەن ەكى كۇرەس ءتۇرى سوڭعى كەزدە ءبىر قازانعا سىيمايتىن ءتۇرى بار. اربىرىنە جەكە-جەكە كولىك, جەكە-جەكە جايىلىم كەرەك. مۇنىڭ سولاي بولعانى دا دۇرىس. ويتكەنى, «قازاقستان بارىسى» عالامدىق كۇرەس-شوۋ نۇسقالى جوبا رەتىندە, وعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كاسىبي ماماندار تارتىلۋى كەرەك ەدى. سوندىقتان مامانداردى الدىن الا دايىنداپ الۋ كەرەك ەدى.

وسى ءىس ءا دەگەندە قولعا الىن­باعاندىقتان, وتە جوعارى دەڭ­گەيدەگى شوۋ-جوبانى ىسكە اسى­رۋعا ماناعى اۋىلدىڭ تويىندا تورەشىلىك جاساپ جۇرگەن تورەشى-باپكەرلەر تارتىلدى. ولار شىن مانىندە شوۋ-كۇرەستى تۇسىنبەدى, ۇلكەن ارەناعا اۋىلدىق تويدى جۇر­گىزەتىن پسيحولوگيامەن شى­عىپ كەتتى. ونىمەن قويماي اۋىل­دىڭ تويىندا ىستەيتىن قالاۋىن مۇندا دا ىستەدى.

وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەن ۇنە­مى تورەشىلەر تاراپىنان داۋ-دا­ماي تۋىنداپ ءجۇر. وسىدان قۇتى­لۋ ءۇشىن, سوڭعى جىلدارى «قا­زاق­ستان بارىسى» ءوز تورەشىلەرى مەن باپكەرلەرىن بولەك دايىن­داۋعا كوشتى. ناقتىراق ايتقان­دا, «شىرىگەن المادان» قۇتىل­ماقشى. بۇل دا وپ-وڭاي شارۋا ەمەس. «شىرىك المادان» قانشا قۇتىلعانمەن ونىڭ شىرىك ءيىسى كەتپەيدى.

دەسە دە, 2016 جىلى اتالمىش جوبانى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەلىپ تاماشالاۋى شوۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزعا يە بولعانىن بىلدىرسە كەرەك. دەمەك بۇل جوبا ارى قاراي دامي بەرەدى دەگەن ءسوز.

ەكىنشى ءبىر ەسكەرەر دۇنيە: جوبانىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى «الەم بارىسى» مەن «ەۋرازيا بارىسىنا» قاراپ وتىرىپ, ويلانعان ەدىك, وسى جوبالاردى اتقارعان كەزدە كىلەمگە شەتەلدىك تورەشىلەردى دە شىعارۋ كەرەك. سوندا كۇرەستىڭ ادىلدىگى مەن تانىمالدىعى ارتادى. قازاق­شا كۇرەس ءبىر قاراعاندا جاپون­دىقتاردىڭ دزيۋدو كۇرەسىنىڭ پارتەرى جوق ءتۇرى بولعاندىقتان, بۇعان تورەلىك ەتۋ كاسىبي دزيۋدو باپكەرلەرى ءۇشىن تۇكتە قيىن ەمەس.

ءۇشىنشى ءبىر ەسكەرەر دۇنيە «ەۋرازيا بارىسى» ءتۋرنيرى. شىن مانىندە بۇل سايىسقا قاتىسۋشى شەتەلدىك بالۋاندار سول ەلدىڭ ورتاڭقول ەكىنشى-ءۇشىنشى ءنومىرلى بالۋاندارى. سولاردى جەڭىپ ءمازبىز. مىسالى, 2015 جىلى جەڭىمپاز اتانعان موڭعوليالىق بالۋاندار ول ەلدىڭ دزيۋدادان ۇلتتىق قۇرماسىنىڭ 3-4-ءشى دارە­جەلى بالۋاندارى ەكەن. ءبىز سولاردى جەڭە المادىق. الدا-جال­دا بۇل سايىسقا رەسەيلىك دزيۋ­دوشىلاردىڭ ەكىنشى ءنومىرلى بالۋاندارى جەتىپ كەلسە قالاي بولماق؟ ءبىزدىڭ قازاقشا كۇرەستىڭ بالۋاندارى ولاردىڭ جاعاسىنان ۇستاۋعا جاراي ما؟! سول سەبەپتى, قازاقشا كۇرەس شەبەرلەرىن دايىنداۋدى وتە جوعارى دەڭگەيگە كوتەرگەن دۇرىس.

بەكەن قايرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»