وسى جۇرت ابدوللانى بىلە مە ەكەن؟ (ابدوللا اسىلبەكوۆ تۋرالى ەستەلىك)

اقتاردىڭ تۇتقىنىنا ءتۇسىپ, «جاۋىزداردىڭ دوزاعىن, كوردىك قورلىق ازابىن» دەپ ساكەن جازعانداي, اننەنكوۆ ۆاگونىنداعى قيامەت-قايىمدى ەكەۋى بىرگە باستان كەشكەن. 1919 جىلدىڭ باسىندا ومبىعا, سوسىن قيىر شىعىسقا جەر اۋدارىلعان. لاگەردەن قاشىپ شىعىپ, ازامات سوعىسىنا قاتىسادى. 1920 جىلى قيىر شىعىس ارمياسىندا پولك كوميسسارى قىزمەتىن اتقارعان. 1921-1922 جىلدارى «قىزىل قازاقستان» (قازىر – «اقيقات») جۋرنالىنىڭ تۇڭعىش رەداكتورى بولعان.

حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ باسقارما باستىعى, ركپ(ب) قىرعىز (قازاق) وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, باسقا جاۋاپ­تى قىز­مەتتەردە ىستەيدى. قاراعاندى وبلىستىق كەڭەستەرى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, قازاق كسر جەڭىل ونەركاسىپ حال­كومى­نىڭ ورىنباسارى, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ حالكومى. بواك, قازواك جانە ونىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى, رك(ب)پ قىروبكوم, بك(ب)پ قازولكەكوم, قك(ب)پ وك مۇشەسى. رەپرەسسياعا ۇشىراپ, 1937 جىلدىڭ قاراشاسىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. اقتالعان (1957).

ءى

ەرەكشە پىكىر. اۋەلى «قىزىل قازاق­ستان» دەپ اتالعان بۇگىنگى «اقيقات» جۋرنالى 1996 جىلى 75 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزەدى. الايدا ونىڭ مەرەكەلىك سانىن ازىرلەۋ ۇستىندە قاجەتتى ماتەريال­داردى, تارالىمىنا بايلانىس­تى دەرەكتەردى جيناقتاۋ كەزىندە «قىزىل قازاق­ستان» جۋر­نالىنىڭ 1922-1924 جىلدار ارالى­عىن­داعى ساندارى ارحيۆتەردە بولماي شىققان. سويتسەك, ارحيۆ قىزمەتكەرى زيادا يجانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, كيروب­كوم (قازاتكوم) تورالقاسىنىڭ (№46, 28.11.1922 ج.) قاۋلىسىمەن قارجى تاپ­شى­­لى­عىنا بايلانىستى قازاق تىلىندە شىعا­تىن «قىزىل قازاقستان» جۋرنالىن شىعارۋ ۋاقىتشا توقتاتىلعان كورىنەدى («اقيقات», № 3, 1997 ج.).

بۇل توتەنشە وقيعاعا ابدوللا جايبا­را­قات قاراي المايدى. قولما-قول ەرەكشە پىكىرىن بىلدىرەدى: «قىزىل قازاقستان» بۇكىل قازاقستان بويىنشا قازاق تىلىندە شىعىپ تۇرعان پارتيالىق جالعىز جۋرنال. ءتىپتى از ۋاقىتقا بولسا دا قارجى جوق­تىقتان ونى جابۋ بۇل سوعان دەگەن كەز كەلگەن پارتيالىق سيپاتتاعى جۇمىستان باس تارتۋ دەگەن ءسوز», دەيدى ابدوللا. مۇنىڭ ساياسي ءمان-ماڭىزىن ساراپتايدى.

– قازاق دالاسىنداعى ساياسي جۇمىس ءبىر جاعىنان تەك قانا ءباسپاسوز, ال ەكىنشى جاعىنان اۋىزشا ۇگىت جانە پراكتيكالىق جۇمىسپەن جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. بۇلاردىڭ ەكىنشىسىن قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ بول­ماۋىنان, ءبىرىنشىسىن قارجى جوقتىعىنان ءتيىستى مولشەردە دامىتا الماي وتىرعاندا پراكتيكالىق جۇمىس جونىندە ويلاۋدىڭ قاجەتى دە جوق. مۇنداي جاعدايعا الدا توزۋگە بولمايدى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە مەن بىرىنشىدەن, وبكوم تورالقاسىنىڭ قاۋ­لىسىنا قارسىلىق بىلدىرەمىن جانە جۋر­نالدىڭ شىعۋىن توقتاتپاي, ونى باسقا باسىلىمدارمەن وزگە جۇمىستار ەسەبى­نەن شىعارۋدى ۇسىنامىن. شارۋا­شى­لىق كوميسسارياتتارىنا جالپى قازاق تىلىندە شىعاتىن باسىلىمداردى, ونىڭ ىشىندە مەرزىمدى باسىلىمداردى, قولداۋدى ۇسىنامىن.

ساياسي پارتيالىق سيپاتتاعى ادەبيەت­تەردى باسىپ شىعارۋ ماسەلەسىندە «قارجى جوق» دەگەن سىلتاۋلارمەن قول سىل­تەۋ­گە مۇلدە تيىم سالۋدى جولعا قويۋ كەرەك. ەگەر دە مۇنى ىستەي الماساق, وندا قازاق اراسىنداعى بارلىق جۇمىستاردى ءوزى­مىز­دى-ءوزىمىز الداۋمەن اينالىسپاي, دار­مەن­سىزدىگىمىز بەن السىزدىگىمىزگە قول قويۋى­مىز كەرەك (اقيقات» جۋرنالى, №3, 1997 ج.).

ابدوللا اسىلبەكوۆ جان-جاعىنا جال­تاقتاماي, الدى-ارتىنا قاراماي وبكوم شەشىمىنە, مىنە, وسىلاي جاريا تۇردە قارسىلىق ءبىلدىردى. جۇرەكجاردى ءسوزىن بۇكپەدى, اشىق ايتتى. قازىرگى ۇرپاق مۇنى ءبىلۋى كەرەك, ودان تاعىلىم الۋىمىز قاجەت-اق.

ءىى

1937 جىل. ماسكەۋ. اقپان-ناۋرىزداعى بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى «زيانكەستىك, ديۆەرسيالىق جانە جاپون-نەمىس-تروتسكيشىل شپيوندارىنىڭ ساباقتارى تۋرالى» دەگەن اقپاردى, «پارتيا جۇمىسىنداعى كەمشىلىكتەر جانە تروتسكيشىلەرمەن باسقا دا ەكىجۇز­دىلىكتەردى جويۋ شارالارى تۋرالى» دەگەن ءستاليننىڭ بايانداماسىن تىڭداپ تالقىلادى. ەلدەگى ساياسي رەپرەسسيانىڭ ناعىز قىزعان شاعىندا وتكەن بۇل جيىن پارتيانىڭ دەموكراتيالىق نەگىزىن دامىتۋىنا وراي پارتيا ۇيىمدارىندا سىن جانە ءوزارا سىندى كۇشەيتۋگە شاقىر­دى, ال مۇ­نىڭ ءوزى ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى اڭ­دىپ, ولاردى وسەك تاسۋعا دەيىن ماجۇبۇرلەدى.

سول جىلدىڭ كۇزىندە قازاقستان ك(ب)پ وك-ءنىڭ پلەنۋمىندا اقپان-ناۋرىز پلەنۋمىنىڭ ديرەكتيۆالارىنا وراي زيانكەستەر, شپيوندار, ديۆەرسانتتاردى اشكەرەلەۋدەگى قول جەتكەن جەتىستىكتەر ءسوز بولدى. سونىمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگى يدەياسىنىڭ ءبىرجولا قۇرتىلۋىنا ارەكەت جاسالدى. زيالى ازاماتتارعا ءارتۇرلى جالا جابىلىپ, ولار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ۇستالىپ, اباقتىعا جابىلا باستادى.

مامىر. ازىرشە قاماۋعا الىنعانى جالعىز ادام – مانسۇر عاتاۋلين. قك(ب)پ اقمولا اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى.

 ماۋسىمنىڭ ءبىرىنشى اپتاسى. ماسكەۋدە بواك پرەزيديۋمىنىڭ جاۋاپ­تى قىزمەتكەرى نىعىمەت نۇرماقوۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆ (رسفسر سوۆناركومى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى) تۇتقىندالدى.

5-12 ماۋسىم. قك(ب)پ-نىڭ ءى سەزىندە عاتاۋلينمەن ارالاس-قۇرالاس بولعان دەپ قاراعاندى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ابدوللا اسىلبەكوۆ پەن قاراعان­دى وبكومىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى نۇرعالي نۇرسەيىتوۆتىڭ ەسىمى اتالدى.

9 ماۋسىم. قك(ب)پ-ءنىڭ ءى سەزىندە قازسوۆنار­كوم توراعاسى ءو.يساەۆ سويلەپ, اسىل­ب­ەكوۆتىڭ قارقارالىدا تۇرعاندا الاش­ورداشىل, ۇلتشىل سۇلتانبەكوۆ­تەرمەن تاباقتاس بولعانىن سىناپ, قازاق­شى­لىقتى قويىپ, پارتيانىڭ جولىنداعى ساياسي ادام بولۋى كەرەك ەدى دەدى.

ماۋسىمنىڭ سوڭى. ا.اسىلبەكوۆ پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى.

شىلدە. قازواك-ءنىڭ توراعاسى ۇ.ق ۇلىمبەتوۆ تۇتقىندالدى.

13 شىلدە. قازاقستان جازۋشىلار وداعى باستاۋىش پارتيا ۇيىمىنىڭ اشىق جي­نا­لىسىنىڭ قاۋلىسىندا باسقارما باس­شىلارى مۇقانوۆ, سەيفۋللين, جانسۇگىروۆ, توعجانوۆ جانە باسقالارى بك(ب)پ وك-ءنىڭ, ءستاليننىڭ, اقپان-ناۋرىز پلەنۋمىنىڭ نۇسقاۋلارىنان ءتيىستى قورىتىندى شىعارعان جوق, وزدەرى­نىڭ كەمشىلىكتەرىن جويۋدا سىن جانە ءوزارا سىندى كەڭ كولەمدە ورىستەتە المادى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق جاۋلارى ءۋاليحانوۆ, ايسارين, جۇماباەۆ­, اسىلبەكوۆپەن قاتىناس جاساۋىن ۇزبەي وتىر, دەپ اتاپ كورسەتتى.

29 شىلدە. تۇتقىنعا تۇسكەن ع.توع­جانوۆ (قازكسر حالكومىنىڭ باس­قار­ما باستىعى), ءى.مولداجانوۆ (ناركومفين), ا.لەكەروۆ (ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتى), ا.روزىباكيەۆ (قازك(ب)پ وك-ءنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى) پارتيا قاتارىنان شىعارىلدى («كازاحستانسكايا پراۆدا, 4.12.1999 گ.).

30 شىلدە. قك(ب)پ وك-ءنىڭ حاتشىسى ميرزويان انىقتالىپ جانە تۇرمەگە قامالعان «ۇلتشىل-فاشيست ۇيىمىنىڭ» قايراتكەرلەرى تۋرالى ستالينگە حابارلايدى. سوڭعى ەكى ايدىڭ ىشىندە, – دەپ جازادى ول, – نكۆد ورگاندارى تامىرىن تەرەڭگە جايعان وڭشىلدار جانە تروتسكيشىلەرمەن بايلانىسى بار ۇلتشىل-فاشيست ۇيىمدى اشكەرەلەدى. ۇلى كوسەمگە جىبەرىلگەن بۇل ءتىزىمنىڭ ىشىندە (14 ادام) اسىلبەكوۆ, نۇرسەيىتوۆ, كەنجين, توعجانوۆ ت. ب. بار.

قىركۇيەك. اباقتىدا وتىر­عان ج.سادۋاقاسوۆ پارتيا قاتارىنان شى­عارىلدى.

10 قىركۇيەك. قك(ب)پ وك-ءنىڭ بيۋروسىمەن اۋىزشا كەلىسىپ, «اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا زيانكەستىكپەن اينالىسقان كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ مۇشەلەرىنە اشىق سوت پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى» قۇپيا شەشىم شىقتى. وسىعان وراي بۇرىنعى قاراعاندى وكرۋگىندە اسىلبەكوۆ, نۇرسەيىتوۆ, عاتاۋلين باسقارعان كونتررەۆوليۋتسيالىق توپقا قاتىسۋشىلارعا اشىق سوت پروتسەسى وتكىزىلۋى ءتيىس. قك(ب)پ قاراعاندى وبكومىنا سوت جانە مەملەكەتتىك ايىپتاۋ قۇرامىن ۇقىپتىلىقپەن سۇرىپتاپ, 15-17 قىركۇيەككە دەيىن دايىندىق جۇمىس­تارىن اياقتاۋ تاپسىرىلدى (پولي­تيچەسكيە رەپرەسسي ۆ كازاحستانە. 1937-1938 گگ. الماتى, قازاقستان, 1998 گگ.).

ءىىى

پارتيا تاپسىرماسى ىجداھاتتى­لىق­پەن ورىندالدى. تەرگەۋ ۇيىمدارى حالىق جاۋلارىن ىزدەپ, قىلمىستارىن انىقتاۋعا بىلەك سىبانا كىرىستى.

«نكۆد ورگاندارى قاراعاندى وبلىسىندا تروتسكيشىلەرمەن جانە وڭشىلدارمەن بايلانىستى جۇمىس ىستەگەن كونتررەۆوليۋتسياشىل ۇلتشىل-فاشيست ۇيىمدى انىقتاپ جويدى. بۇل كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇجىمدى بۇگىن­دە اشكەرەلەنىپ وتىرعان حالىق جاۋى ن.نۇرماقوۆ, س.سەيفۋللين, جانايدار سادۋاقاسوۆ جانە ۇ.ق ۇلىمبەتوۆتەردىڭ تىكەلەي نۇسقاۋى بويىنشا وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى ابدوللا اسىلبەكوۆ, قك(ب)پ وبكومى­نىڭ ەكىنشى حاتشىسى نۇرعالي نۇر­سەيىتوۆ جانە قارقارالى وكرۋجكومى قك(ب)پ-ءنىڭ بۇرىنعى ەكىنشى حاتشىسى مانسۇر عاتاۋلين قۇرعان». (ايىپتاۋ قورىتىندىسىنان. 4 قاراشا 1937 ج.).

كۇدىكتى قارا ءتىزىمدى باستاعان اسىل­بەكوۆ­كە كەلەتىن بولساق, تەرگەۋ ورگاندارى ەكى ماقساتتى كوزدەدى: بىرىنشىدەن, ونى نكۆد ورگاندارى قاماۋعا الىپ الماتىدا ىشكى تۇرمەدە وتىرعان ساكەن سەيفۋللينمەن بايلانىستى حالىق جاۋى ەسەبىندە كوزىن قۇرتۋ بولاتىن. ەكىنشى­دەن, ساكەن سەيفۋللينگە سول كەزدە سوت سوڭعى شەشىمىن شىعارا قويماعان ەدى, ال اسىلبەكوۆتىڭ اشىق سوت پروتسەسىندە ساكەندى ساياسي قىلمىسكەر دەپ مالىمدەۋى ونى ءبىرجولا تۇقىرتىپ, جازالاۋ ءۇشىن وتە سالماقتى دالەل بولىپ ەسەپتەلىپ, قاراعاندىلىق كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىم جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايعاقتاۋ ءۇشىن اسا قاجەت بولاتىن. تەر­گەۋ­شىلەر بولسا وسى دەڭگەيدەن كورى­نىپ, اشىق سوت پروتسەسىن نكۆد جوسپارىنا ساي وتكىزىپ, پارتيا العا قويعان ماقسات­تار­دى تاپ تۇيناقتاي ەتىپ ورىندادى. وسىعان وراي اشىق سوت ماجىلىسىندەگى ابدول­لا اسىلبەكوۆتىڭ 1937 جىلدىڭ 17 قاراشا­سىنداعى جاۋابىن تىڭداپ كورىڭىز.

«جاڭادان قارقارالى وكرۋگى ۇيىمداس­تىرىلعاندا كونتررەۆوليۋتسياشىل ۇلتشىل-فاشيستىك ۇيىم ءوزىنىڭ جاۋىزدىق ارەكەتتەرىن كۇشەيتىپ جىبەردى. وكرۋگتىڭ باسىنا حالىق جاۋى ق ۇلىمبەتوۆتىڭ ادامدارى اسىلبەكوۆ پەن نۇرسەيىتوۆ قويىلدى. بارىپ تۇرعان بانديتتەر, ۇلتشىل-فاشيستىك تسەنتردىڭ مۇشەلەرى سەيفۋللين, سادۋاقاسوۆ, ق ۇلىمبەتوۆ, اسىلبەكوۆ پەن نۇرسەيىتوۆتىڭ وكرۋگتىك اپپاراتقا ءوز ادامدارىن ىرىكتەپ الۋىنا كومەكتەسكەن. ولاردىڭ ىرىكتەپ العان ادامدارى قادىرى كەتكەن, جات ادامدار, پارتيادان قۋىلعاندار جانە باسقا كونتررەۆوليۋتسياشىل سىلىمتىكتەر بولدى... وكرۋگكە ءبىزدى سەيفۋللين شاقىرىپ الىپ, كونتررەۆوليۋتسياشىل جۇمىس ىستەۋى­مىزگە نەگىز بولارلىق نۇسقاۋلار بەردى. ءزابىر كورگەن ادامداردى كوبىرەك تارتۋعا, اۋدان باسشىلىعىنا كونتررەۆوليۋتسياشىل ۇلتشىل-فاشيست ۇيىمى­نىڭ مۇشەلەرىن قويۋعا, ولارعا جەرگى­لىكتى ورىنداردا بەدەل تۋعىزۋعا كومەكتەسۋگە نۇسقاۋ بەردى». – مۇنى ايتقان كىم دەيسىز عوي؟ نانارسىز با, جوق پا – ابدوللا اسىلبەكوۆ («اقيقات» جۋرنالى, №4, 1997, 25-26-ب.). تاعى ءبىر جەردە مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىعا ول «كونتررەۆوليۋتسياشىل نۇسقاۋلاردى سەيفۋلليننەن الدىم» دەگەنى بار.

سوت ۇكىمىنەن: «ابدوللا اسىلبەكوۆ, نۇرعالي نۇرسەيىتوۆ, مانسۇر عاتاۋلين, ءازىز ءىزباساروۆ, ءماجيت ورداباەۆ, فايزراحمان شامسۋيدەنوۆ جوعارىدا اتالعان قىلمىستى ۇيىمداستىرۋشى جانە قولما-قول ورىنداۋشى بولعان­دىقتان قىلمىس جازاسىنىڭ ەڭ اۋىرىنا بۇيىرىلىپ اتىلسىن. ۇكىم تۇجىرىمدى, شاعىم ەتۋگە بولمايدى».

1937 جىلى 16-22 قاراشادا «قاراعان­دى ىسىنە» قاتىستى اشىق سوت ءماجىلىسىن جۇرگىزگەن قازاق كسر جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى ءابدىراحمان قۇسكەلديەۆتىڭ (قۇجاتتا قوسكەلديەۆ دەلىنگەن, دۇرىسى قۇسكەلديەۆ – ا.ك.) ءوزى دە قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولعان. 1938 جىلى قاماۋعا الىنىپ, «حالىق جاۋى» ەسەبىن­دە ەكى رەت سوتتالىپ, كراسنويارسكىگە ايداۋعا جىبەرىلگەن. قر جوعارعى سوتى اپپاراتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى قاناپيا ومارحانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, ول 1951 جىلى 15 ماۋسىمدا بەلگىسىز جاعدايدا قازا تاپقان.

*  *  *

ماسكەۋ ۇلگىسىمەن قاراعاندىدا وتكەن تۇڭعىش اشىق سوت پروتسەسىنىڭ زار­دابى وتە اۋىر بولدى. وكىمەت رەسمي تۇردە قازاقتىڭ ءبىر توپ باسشى قىز­مەت­كەر­لەرىنە كۇندەلىكتى الەۋمەتتىك جانە ساياسي-شارۋاشىلىق ناۋقانىندا كەزدە­سەتىن كەيبىر كەمشىلىكتەردى ايتىپ, «سەندەر «قاسكۇنەمدىك», «زيانكەس­تىك», «ساتقىندىق» جاسادىڭدار, ءتىپتى «شپيون­دىق» ءىس-ارەكەتكە دەيىن باردىڭ­دار» دەپ جالا جاپتى. بۇدان سوڭ قازاقتىڭ «حالىق جاۋى» دەپ تانىلعان كورنەكتى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە ىلىگىپ, وققا ۇشىپ جاتتى. سونىڭ ءبىرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ جان جولداسى ابدوللا اسىلبەكوۆ ەدى.

امانتاي كاكەن,

جۋرناليست, ۇقك-ءنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى