قازىبايدىڭ باۋى (اڭگىمە)

سول ۇلكەندەردىڭ, اكە-شەشەمنىڭ ەستەلىكتەرىنەن وتىزىنشى جىلدارى ەلدى جايلاعان اشارشىلىق, قىرقىنشى جىلدارى سۇراپىل سوعىس بولعانىن بىلەمىز. «سوعىستا جوق بوپ كەتكەن» دەگەندى ءجيى ەستيتىنبىز, اكەم تۋعان اعاسىن, اتالاس تۋىستارىن, انام ءوز باۋىرلارىن ايتاتىن.

اۋىلدا جەمىس اعاشتارى كوپ بولاتىن. ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىندا الما, ورىك, المۇرت, شيە اعاشتارى جايقالىپ تۇراتىن. سول ۇلكەندەردىڭ اڭگىمەسىنەن مۇنىڭ ءبارى «قازىبايدىڭ باۋىنان» قالعانىن بىلەمىز. اۋىلدىڭ شەتىندەگى قۋراعان اعاشتان باسقا تۇك قالماعان توعايدى نەگە ولاي اتايتىنىن تۇسىنە بەرمەيتىنبىز. تاندىرعا وتىن جيناۋعا اجەممەن ىلەسىپ بالا كەزدە تالاي بارعانمىن.

ارادا كوپ جىل وتكەندە تايىر اعامنان «قازىباي باۋىنىڭ» تاريحىن ەستىدىم. الماتىنىڭ شەت جاعىندا قارعالى دەگەن جەردە تۇراتىن تايىر اعا ءومىر بويى قالادا تۇرىپ كەلە جاتقان, كەزىندە دوكەي قىزمەت اتقارعان كىسى بولسا دا بويىندا تازا قازا­قىلىعى ساقتالعان, تۇلا بويى­نان كىسىلىگى مەن بەكزاتتىعى ەسىپ تۇراتىن, ادامدى ءبىر كور­گەننەن تانيتىن سۇڭعىلا­لىعى بار عاجاپ جان.

اعامنىڭ ايتۋىنشا, ەجەلدەن وڭتۇستىكتى ەمىن-ەركىن جاي­لاپ ءوسىپ-ونگەن قوڭى­رات­­­تىڭ قۇلشىعاش رۋىنان تا­راي­­تىن بايتەلى, بۋدان, الىبەك ۇرپاقتارى 1928 جىلى قىزىلقۇم اۋدانىندا (شار­­دارا) ەڭبەكشى كولحوزىن قۇرىپ, سىرداريا وزەنى­نىڭ جاۋ­شى­قۇمنان شىعىس­قا بۇرى­لىپ, بەس-التى شا­قىرىم­نان سوڭ تىكە سولتۇستىككە بۇرى­لاتىن يىنىندە توعاي سىرتىن قونىستانعان ەكەن.

«سول جىلدارداعى ەل ىشىندەگى ۇركىنشىلىك ولاردى دا اينالىپ وتپەي, 1929 جىلى داۋلەتتى, ءوسىپ-ونگەن ءبىراز وتباسى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, جەر اۋدارىلادى. تايىر اعانىڭ ايتۋىنشا, بۋدان اتامىزدان تارايتىن داۋلەتتى, وقىعان ازامات­تارى كوپ شىققان, ءوسىپ-ونگەن ءبىر وت­باسى سول قارا ناۋقانعا ىلىگە­دى. اۋلەتتىڭ ۇلكەنىنىڭ اتىن شاقان دەپ ايتىپ وتىرادى ەكەن قاريالار. جەر اۋدا­رىل­عان سول اۋلەتتىڭ ۇلكەندەرىنەن ەشكىم قايتپاپتى, سول بويى ۇشتى-كۇيلى جوعالعان. سۇيەك­تەرى قاي جەردە قالدى, ۇرپاق قالدى ما, جوق پا, بەيمالىم. تەك تاشكەن جاقتا ءبىر وزبەك وتباسى 7-8 جاسىندا بالالار ۇيىنەن اسىراپ العان قازىباي 16-17 جاسىندا ەلگە كەلىپ قوسىلادى. ول زاماندا (1935-1936 جج.) ەل مالىنان ايىرىلىپ, اشارشىلىقتان ءتىرى قالعانى ەسىن ەندى جيىپ جات­قان كەز, تۇيەكەشتەرگە ىلە­سىپ تاشكەنگە قىستا سەك­سەۋىل, جازدا ارپا-بيداي سابانىن اپارىپ ساتىپ كۇنەلتەدى ەكەن.

ەلگە كەلگەن بالا قازىباي «وزبەك كورگەندىگىن» جاساپ, اڭقاۋ اعايىندارىن تاشكەن بازارىنا باستاپ بارىپ, ساۋ­داعا ۇيرەتكەن كورىنەدى, قاي­تاردا الما, ورىك, ءجۇزىم, تۇت, اكاتسيا كوشەتتەرىن الا كەلىپ, «ەڭبەكشى» كولحوزىنىڭ سىرتىنا ەگىپ, بار ۋاقىتىن سول اعاشتاردى كۇتۋگە ارنايدى ەكەن, ءبىر-ەكى جىلدا كادىمگى باۋ ورناتادى. سىرتىنان اينالا ارىق قازىپ, سۋ جىبەرەدى.

سوعىستىڭ الدىندا جەمىس بەرە باستاعان باۋ «ەڭبەكشى» كول­حوزىن قۇراپ وتىرعان 45-50 ءۇيدىڭ قۇت-بەرەكەسىنە اينا­لىپ, قىرىق جىل بويى اجە­تىنە جا­راپتى. كەي جىلدارى باۋ جە­مىسىن اۋداننىڭ 10 كولحو­زى­­نىڭ ادامدارى جەپ تاۋىسا ال­مايد­ى ەكەن, اسىرەسە سوعىس جىل­دارى اينالاداعى ەل تۇگەل ات, ەسەك اربامەن تاسىپ جەپ كۇن كورىپتى.

ال ەندى بۇكىل ەلدىڭ ىرزى­عى­نا اينالعان, قانشا جىل اسىراعان وسىنداي عاج­ايىپ باق ورناتقان قازىباي­دىڭ تاع­دىرى نە بولدى, سوعان كەلەيىك. ەل ءىشى, اعايىن دەگەنمەن «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس», مۇمكىن الدەبىرەۋلەردىڭ كورەالماۋى, كورسەتۋىمەن بولار, «حالىق جاۋى­نىڭ ۇرپاعى, ەل ىشىنە ىرىت­كى سالعان» دەگەن ايىپپەن 15 جىلعا سوتتالىپ, اكەسىنىڭ, اعا­لارىنىڭ ىزىمەن سىبىرگە جەر اۋدارىلادى. سودان تەك 13 جىلد­ان كەيىن بوستاندىققا شى­­عىپ ەلگە ورالادى. بىراق اعا­يىنى قونىستانعان, كىندىك قانى تامعان, ءارى-بەرىدەن سوڭ بايا­عى ءوزى تالاي جىل ماڭداي تەر, بىلەك كۇشىن سارپ ەتىپ باق ورناتقان «ەڭبەكشى» اۋىلى­نا قايتىپ ات ءىزىن سالماپتى. شەكا­رالاس وزبەك جەرىندە (كيروۆ كا­نا­لىنىڭ بويىندا) قالعان ءومىرىن وتكىزىپ, دۇنيەدەن ءوتىپتى.

الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي ۇلكەن ارىقپەن سۋ كەلمەي قازىبايدىڭ باۋى بىرتە-بىرتە تۇگەل قۋرايدى. قالعان 10-15 جىل اعاشتارى ەلگە وتىن بولىپ, ول دا اجەتكە جارايدى. بۇگىندە ورنى دا جوق, جول توسەلىپ, ەل قونىستانىپ كەتكەن جەردە ءبىر كەزدە جەمىس اعاشتارى سىڭسىعان قالىڭ باۋ بولعانىن تەك كوزكورگەندەر عانا ەسكە الادى...

مەرۋەرت ەسەنبەكقىزى,

جۋرناليست