پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. سونداي-اق كانيكۋل كەزىندە بالالاردىڭ ساۋىقتىرۋ دەمالىسىن, بوس ۋاقىتىن جانە ىسپەن شۇعىلدانۋىن ۇيىمداستىرۋ جايى, سونىمەن قاتار تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ تىزبەسىن جەتىلدىرۋ شارالارى قارالدى.
كووپەراتيۆ كومەگىمەن ءونىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ كەرەك
بيىلعى جىلدىڭ 1 ساۋىرىندەگى ەسەپ بويىنشا, ەلىمىزدە 62 مىڭنان استام ادامنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن 2849 كووپەراتيۆ تىركەلىپتى. بۇل جونىندە اۋىل شارۋاشىلىق كووپەراتسياسىن ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى بايانداماسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان ەۆنيەۆ مالىمدەدى. ايتۋىنشا, 2015 جىلى «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭىنىڭ قابىلدانۋى كووپەراتسيانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى كەدەرگىلەرىن جويۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. ماسەلەن, كووپەراتيۆ مۇشەلەرى تابىستى ءوزارا ءبولىسۋ قۇقىعىنا يە بولدى, كووپەراتيۆ قىزمەتىنە جىل سايىن اۋديت جۇرگىزۋ ءۇشىن رەۆيزيالىق وداقتار ينستيتۋتىن دامىتۋعا جاعداي جاسالدى, ءۇش زاڭنىڭ ورنىنا ءبىر زاڭ قولدانىلاتىن بولدى, سونداي-اق ارنايى سالىق رەجىمىن اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى دە پايدالانا الادى.
ا.ەۆنيەۆ سونىمەن قاتار كووپەراتسيانى دامىتۋدىڭ سالالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى شارالارى مەن قۇرالدارىنا كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. قورىتىندىسىندا, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتسياسىنىڭ باستاپقى كەزەڭى اياقتالعانىن. ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە ونى دامىتۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە وتەتىنىن جەتكىزدى.
ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋ اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ جانە ساتۋ پروتسەستەرىن ورتالىقتاندىرۋعا جانە ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. مالىمدەۋىنشە, شاعىن شارۋاشىلىقتار, ساۋدا فيرمالارى مەن اگرارشىلار كووپەراتسيالارعا بىرىگۋ ارقىلى ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىلدار جاسايدى, شىعىنداردى ەداۋىر ازايتادى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى ۇلعايتادى, جالپى العاندا ءىجو-ءنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتەدى. ال اشم ۇسىنعان جاڭا ادىستەر اگروونەركاسىپ كەشەنىندە ساپالى تۇردە اۋىل- شارۋاشىلىق كووپەراتسياسىن دامىتۋعا جانە ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە جول اشپاق. سونىمەن قاتار ت.سۇلەيمەنوۆ اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى ءۇشىن قولايلى سالىق رەجىمى جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇدان ءارى «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق باسقارما توراعاسى نۇرلىبەك مالەلوۆ «قازاگرو» ۇبح» اق اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن جانە ولارعا قاتىسۋشىلاردى قارجىلاندىراتىنىن اتاپ ءوتتى. ايتۋىنشا, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «قازاگرو» حولدينگى وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ەگىس جۇمىستارىن وتكىزۋ ءۇشىن 176 اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىن بىرىكتىرەتىن 11 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن جالپى سوماسى 9,9 ملرد تەڭگەگە قارجىلاندىرعان جانە مال شارۋاشىلىعىندا شيكىزاتتى ءوندىرۋ مەن دايىنداۋ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ ءۇشىن 7390 فەرمەردى بىرىكتىرەتىن 304 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن جالپى سوماسى 20,2 ملرد تەڭگەگە قارجىلاندىرعان. اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە قاتىسۋشىلار ەت جانە ءسۇت باعىتىنداعى 156 مىڭنان استام باس ىقم ساتىپ العان.
سونداي-اق جيىن بارىسىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساپارباەۆ, الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى ا.باتالوۆ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى ب.باقاۋوۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءا.وسەرباەۆ وڭىرلەردەگى اۋىل- شارۋاشىلىق كووپەراتسيالارىن دامىتۋ قارقىنى تۋرالى باياندادى. قورىتىندىسىندا پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن شىعارىلاتىن ونىمدەردىڭ وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا وڭ قارقىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ مەن دامىتۋدىڭ مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرىن تالداۋ تاپسىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, بىرىگۋدىڭ ەت جانە ءسۇت ونىمدەرى كولەمىنە, قۇرىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىنا, سۇرانىس پەن باعاعا اسەر ەتۋ دەڭگەيىن قاراستىرۋ تاپسىرىلدى. بۇدان وزگە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, اوك مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ اياسىندا اگروكووپەراتسيالاردى دامىتۋ شارالارىن ەگجەي-تەگجەيلى پىسىقتاۋى قاجەت. قابىلدانعان شارالار اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋدى, اۋىلدىق جەردە جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جوعارى بولۋىن جانە اۋىل-شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ودان ءارى ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس.
بالالار لاگەرلەرىنە قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ قاجەت
ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان كەلەسى ماسەلە – كانيكۋل كەزىندە بالالاردىڭ ساۋىقتىرۋ دەمالىسىن, بوس ۋاقىتىن جانە ىسپەن شۇعىلدانۋىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ ەسەپ بەردى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, بيىل قازاقستاندا 1-10 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ جالپى سانى 2,815 ملن ادامدى قۇرايدى. جازعى كانيكۋل كەزىندە 15597 ساۋىقتىرۋ لاگەرى مەن الاڭدارى جۇمىس ىستەيدى دەپ جوسپارلانۋدا.
بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى ەكى باعىتتا, ياعني ساۋىقتىرۋ جانە ىسپەن شۇعىلداندىرۋ بويىنشا ۇيىمداستىرىلماق, ساۋىقتىرۋمەن 1-10 سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ جالپى سانىنان 2,595 ملن بالا نەمەسە 92,2 پايىزى قامتىلادى. جازعى كەزەڭدە ىسپەن شۇعىلدانۋمەن, ماسەلەن, سەكتسيالار, ۇيىرمەلەر, كلۋبتار, ساياحاتتار جانە تاعى باسقامەن 2,557 ملن بالا نەمەسە وقۋشىلاردىڭ 91 پايىزى قامتىلادى. دارىندى بالالاردىڭ جانە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنان شىققان بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋعا قارجىلىق جانە ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن بيىل 4 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنگەن.
بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن جانە ىسپەن شۇعىلدانۋىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق, ءورت قاۋىپسىزدىگىنىڭ, بالالار جاراقاتىنىڭ, بالالاردىڭ قاداعالاۋسىز جانە پاناسىز قالۋىنىڭ الدىن الۋدى, مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى جانە ساۋىقتىرۋدى جەرگىلىكتى جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قامتاماسىز ەتۋى بويىنشا شارالاردى قاراستىراتىن پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ وكىمى ارەكەت ەتەدى.
وڭىرلەردەگى جاعداي تۋرالى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى ە.توعجانوۆ, اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى ب.ساپارباەۆ, استانا قالاسىنىڭ اكىمى ءا.يسەكەشەۆ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ب.بايبەك جانە اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۆ.كرىلوۆ باياندادى. قورىتىندىسىندا ۇكىمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆ اكىمدەردىڭ, ىشكى ىستەر, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلەرىنىڭ نازارىن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىنە اۋداردى. سونداي-اق بالالار لاگەرلەرىنىڭ جۇمىسىنا قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ جانە اتا-انالار مەن مۇعالىمدەر اراسىندا ۇنەمى اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلدى.
تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كولەمىن ءاربىر ازامات ءبىلۋى ءتيىس
تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن كولەمىنىڭ (تمككك) جاڭا مودەلىن ازىرلەۋ – ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرمالاردىڭ ءبىرى. وسىعان وراي تمككك تىزبەسىن جەتىلدىرۋ شارالارى تۋرالى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ باياندادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى تمككك تىزبەسىن قالىپتاستىرۋعا جانە مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ء(مامس) جۇيەسىندە مەديتسينالىق كومەك پاكەتىنە جاڭا تاسىلدەردى قاراۋدى ۇسىندى. ال بۇل مودەلدى ەنگىزۋدى ءۇش كەزەڭدە جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. ايتالىق, ءبىرىنشى كەزدەڭدە, قازىرگى جاعدايدا تمككك-نى بارىنشا ناقتىلاۋ جانە وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا مەديتسينالىق قىزمەتتەردى باسىم ەتۋ جانە شەكتەۋ ارقىلى تمككك پاكەتىندەگى مەديتسينالىق كومەكتىڭ تولىق رەۆيزياسى جۇرگىزىلەتىن بولادى. ەكىنشىسى تمككك-ءنىڭ جاڭا مودەلىن ءمامس-ءتى ەنگىزۋمەن بىرگە ورىستەتۋ. بۇل كەزەڭ, ە.ءبىرتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىر جاعىنان تمككك بويىنشا مەملەكەت مىندەتتەمەلەرىنىڭ ناقتى شەگىن بەلگىلەي وتىرىپ, العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتىڭ پروفيلاكتيكاسىنا جانە باسىمدىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان ساياساتتى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋمەن, ەكىنشى جاعىنان ءمامس جۇيەسىنە تولىق كولەمدە كوشۋ جانە ودان ءارى دامىتۋمەن سيپاتتالادى. ءۇشىنشىسى مەديتسينالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋدى ەسكەرە وتىرىپ, تمككك جانە ءمامس تىزىمدەرىن ۇنەمى جاڭارتىپ وتىرۋ. وسىلايشا, تمككك-دا مەديتسينالىق كومەك ءاربىر ادامعا جەدەل جانە شۇعىل كۇتتىرمەيتىن جاعدايلاردا, سونداي-اق بارلىق قوعامعا ماڭىزى بار, ياعني دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەردىڭ ناشارلاۋىن تۋدىراتىن جانە مۇگەدەكتىككە الىپ كەلەتىن اۋرۋلار بويىنشا كورسەتىلەدى. بيىل تمككك-نىڭ ناقتىلانعان تىزبەسى جاسالدى, ول مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەكتىڭ پروفيلاكتيكالىق باعىتتىلىعىنا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, مەديتسينالىق كومەكتىڭ فورمالارى بويىنشا قالىپتاستىرىلعان, دەيدى مينيستر. سونداي-اق ول ءمامس جۇيەسىندە مەديتسينالىق كومەك ءار ادامنىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالاتىنىن, تمككك جاڭا مودەلىن جانە ءمامس جۇيەسىندە مەديتسينالىق قىزمەتتەر پاكەتىن ەنگىزۋدى قاراستىراتىن زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, ساراپتامانىڭ بارلىق كەزەڭدەرىنەن وتكەنىن جەتكىزدى.
قورىتىندىسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تمككك-نى قۇرۋ جونىندەگى تاسىلدەرى قولداۋعا يە بولدى, بەلگىلەنگەن تارتىپتە ۇكىمەتكە بەكىتۋگە ۇسىنىلۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە حالىقپەن اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. ءاربىر ازامات كەپىلدىك رەتىندە مەديتسينالىق كومەكتىڭ قانداي كولەمى تەگىن بەرىلەتىنىن, قانشاسى اقىلى نەگىزدە جۇرگىزىلەتىنىن ءبىلۋى ءتيىس, دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
دينارا بىتىك, «ەگەمەن قازاقستان»