استانانىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن, جاس تا بولسا الەمگە اتى تانىلىپ ۇلگەرگەن «استانا وپەرا» تەاترى م.تولەباەۆتىڭ ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنا تاعى دا كوز تىگىپ, كورەرمەن نازارىنا ونىڭ زامانعا ساي جاڭا نۇسقاسىن ۇسىندى.
قازاقتىڭ كلاسسيكالىق وپەرا جاۋھارىنا دەگەن وسىنشاما زور ىقىلاستىڭ بولۋى بەكەر ەمەس. اتاپ ايتساق, م.تولەباەۆتىڭ وپەرا شىعارماشىلىعىنا 1950 جىلدان قالىپتاسقان قىزىعۋشىلىق حح-ءححى عاسىرلار توعىسىندا ءوز كەمەلىنە جەتسە, قازىرگى ۋاقىتتا ناعىز قايتا جاڭعىرۋ ءساتىن باسىنان وتكەرۋدە.
ەڭ قىزىعى, بىرنەشە رەت جاڭارتۋلاردى باسىنان وتكەرگەن م.تولەباەۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن ينتەرپرەتاتسيالىق شەشىمدەرگە يە بولسا دا, زاماناۋي قازاقستاندىق تەاتر ساحناسىندا ليرو-پسيحولوگيالىق دراما مازمۇنى جاڭا قىرىنان اشىلا ءتۇستى. وپەرا قويىلىمدارىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلەتىن بولساق, العاشقى جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن (1946) جانە بۇگىندەگى «استانا وپەرانىڭ» نۇسقاسىن (2018) ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ء«بىرجان-سارانىڭ» قوس ينتەرپرەتاتسياسى جالپى قازاق ۇلتتىق وپەرا پايىمىن تۇسىنۋدەگى ماڭىزدى كەزەڭدەرىنە اينالىپ وتىر.
دەمەك, «استانا وپەرانىڭ» جوعارى دەڭگەيدەگى كاسىبي ورىنداۋشىلارىنان, ديريجەرلەر مەن رەجيسسەرلەرىنەن قۇرالعان شىعارماشىلىق ۇجىم ۇنەمى ىزدەنىستە بولىپ, وسىناۋ الىپ درامالىق تۋىندىنى زاماناۋي ءارى شىنشىل بايانداۋعا ۇمتىلعانىن كورەمىز. ناتيجەسىندە, ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنىڭ ۇسىنىلعان نۇسقاسىن قويۋشى رەجيسسەرلەر اسحات ماەميروۆ پەن ميحايل پاندجاۆيدزە قازاق حالقىنىڭ ءومىر سالتىن, تۇرمىسىن, ادەت-عۇرپى مەن ءداستۇرىن ساحنادا كورسەتە بىلگەنى قۋانتادى. مۇنداي شىنايىلىقتى كورسەتۋدە بەلگىلى ستسەنوگرافتار – سوفيا تاسماعامبەتوۆا مەن پاۆەل دراگۋنوۆ جاساعان عاجايىپ دەكوراتسيالار مەن ۇلتتىق ناقىشتاعى كوستيۋمدەردىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا. وسى قويۋشىلار ينتەرپرەتاتسياسىنداعى وپەرا جۇيەلى ويىمەن, بەينەلەۋ قۇرالدارىن تاڭداۋداعى سىندارلىعىمەن, تاڭعالارلىق دراماتۋرگيالىق اۋقىمىمەن ەرەكشەلەنەدى.
«استانا وپەرا» تەاترىنىڭ سوليستەرى ۆوكالدىق جانە ارتىستىك جاعىنان وتە كۇردەلى پارتيالاردى اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداي ءبىلدى, ال وركەستر سيمفونيالىق كورىنىستەردىڭ قانىق بوياۋىن جەتكىزە الدى. كەڭ اۋقىمدى حور جانە حورەوگرافيالىق كورىنىستەر كوزدىڭ جاۋىن الادى.
ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنىڭ ورىنداۋشىلىق ينتەرپرەتاتسياسى ايقىن پسيحولوگيالىق كوزقاراستا قۇراستىرىلعان. رەجيسسەرلەر ادەيىلەپ كەيىپكەرلەر بەينەلەرىن دارالاي تۇسكەن. ولاردىڭ بارلىعى جان-جاقتى بولعاندىقتان, كورەرمەن كوڭىلىندە ءتۇرلى سەزىمدەر تۋعىزىپ, جاعىمدى جانە جاعىمسىز بەينەلەر ارا-جىگىن انىقتاۋ قيىنعا سوعادى. دراماتۋرگيالىق جاعىنان بارىنشا تۇسىنىكتى ءارى انىق وقيعا جەلىسى وسىناۋ قازاق وپەرا كلاسسيكاسىنىڭ جاۋھار تۋىندىسىن وزگەشە بايانداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. م.تولەباەۆ ەڭ جارقىن ءارى جۇرەكتى تەبىرەنتەر مۋزىكانى باستى كەيىپكەرلەرگە ارناعان. ۇسىنىلعان رەداكتسيانىڭ قورىتىندى كورىنىسىندە ءبىرجان مەن سارا ءولىمدى ماحاببات بەلگىسى رەتىندە قابىلدايدى.
سوڭعى نۇسقادا «استانا وپەرا» رەجيسسەرلەرى قويىلىم فينالىن وزگەرتكەن. باستى كەيىپكەرلەر قازا تابادى. انالىقتىڭ «جوقتاۋىنان» كەيىن, ءبىرجاننىڭ «تەمىرتاس» ءانىن پيانيسسيمودا حور ءماتىنسىز ا capella ورىنداپ, كورەرمەندەردىڭ جۇرەگىن ەلجىرەتەدى.
اتالعان قويىلىم ءۇشىن وسىناۋ كەرەمەت اۋەننىڭ ارالاس حورعا ارنالعان وڭدەۋىن جاس سازگەر تاسقىن جارمۇقامەت جاساعان. حوردان كەيىن ىلە-شالا دومبىرادا تانىمال حالىق كومپوزيتورى ابىكەن حاسەنوۆتىڭ «قوڭىر» شەرتپە كۇيى تارتىلادى. كۇيدى اسقان شەبەرلىكپەن ورىنداعان رۋسلان بايمۋرزين – بۇرىندا دومبىراشى بولسا, قازىرگى تاڭدا «استانا وپەرا» سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ ديريجەرى. ءدال وسى ساتتە سيمفونيالىق وركەستردىڭ ورىنداۋىندا بارشاعا تانىس سوڭعى اككوردتار شىرقالدى. بۇل كورىنىس ەرەكشە مانگە يە: ساحنادا تاۋ جوتالارى جىلجىپ, قولدارىنا دومبىرا العان باس قاھارماندار – ءبىرجان مەن سارانىڭ سۇلباسى كورىنەدى. سپەكتاكل قايعىلى اياقتالادى, دەگەنمەن ماحاببات پەن مۋزىكا اجالدان دا قايسارلى, ولىمنەن دە وجەت ەكەندىگى ايدان انىق.
قويىلىمنىڭ جاڭا نۇسقاسىندا پايدالانىلعان جاڭالىقتار جونىندە ايتا كەلە, سيمفونيالىق وركەستر ءرولىنىڭ بارىنشا ارتقانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ناقتى العاندا, بارلىق ماڭىزدى وقيعالار وركەسترگە جۇكتەلىپ, ءاربىر ءتورت كورىنىستىڭ باسىندا كەرەمەت جارقىن, قىسقا دا نۇسقا وركەسترلىك قوسىمشالار ەنگىزىلگەن. ولاردىڭ اۆتورلىق نۇسقادا دا بولعانىن, الايدا تەك ەكىنشى جانە ءتورتىنشى كورىنىستەردە ورىن العانىن اتاپ وتكەن ءجون.
ديريجەر ابزال ءمۇحيتدينوۆتىڭ پارتيتۋرالىق وقىلىمىنىڭ وزگەشەلىگى – وركەسترلىك پارتيانى بارىنشا ايقىن ءارى انىق, ياعني جان-جاقتى «نۇرلاندىرا» تۇسكەنى. قاجەت جەرىندە دىبىستالۋىن ۇدەتكەن, جەكەلەگەن مۋزىكالىق جولداردى ناقتىلاعان. ال كەي تۇستارىندا وركەستردى تەك ۆوكالدىق پارتيالاردى سۇيەمەلدەۋ ءۇشىن پايدالانعان. وسىلايشا تاڭعالارلىق كەڭىستىك اسەرىن جاساعان.
ورىنداۋشىلاردىڭ ونەرىن ءسوز ەتپەس بۇرىن, تولەباەۆتىڭ ۆوكالدىق مۋزىكاسىن ورىنداۋ اسا قيىن ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل انگە دە, رومانسقا دا, سونىمەن قاتار وپەراداعى جەكەلەگەن نومىرلەرگە دە قاتىستى. انشىلەر تەرەڭ تىنىسقا, كەڭ دياپازونعا, مىقتى دا قۋاتتى داۋىسقا, جاقسى كاسىبي دايىندىققا يە بولۋى ءتيىس. اتاپ ايتساق, ءبىرجاننىڭ پارتياسىن ورىندايتىن انشىگە قيىنعا سوعارى ءسوزسىز, بۇل ءاربىر ليريكالىق-درامالىق تەنوردىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى: ول كولەمى جاعىنان اۋقىمدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەكپىندى ءارى ىرعاقتى تۇرعىدان العاندا كۇردەلى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ۇستىنە, داۋىستىڭ «سامعاپ, قالىقتاۋى» ءارى «تازا» تەمبرى بولعانى, ياعني ۆوكاليستىڭ ءاربىر العان دىبىستاعى وبەرتونى وركەستر اسپاپتارىنىڭ وبەرتونىنان ءبىرشاما جوعارى بولعانى دۇرىس. سوندىقتان باس كەيىپكەرلەر – ءبىرجان مەن سارا پارتياسىن ورىنداۋشىلار ايرىقشا «توزىمدىلىككە» يە بولۋى كەرەك.
ءبىرجاننىڭ «سارىارقا» ليريكالىق-درامالىق ارياسى م.تولەباەۆتىڭ ۇزدىك تۋىندىلارى قاتارىنا جاتادى. اۋەننىڭ قانىقتىعى, مانەرلىلىگى, كەڭ كانتيلەناسى بويىنشا بۇل مۋزىكا دج.ءپۋچچينيدىڭ «توسكا» وپەراسىنان كاۆارادوسسيدىڭ «ۆ نەبە زۆەزدى گورەلي» ارياسىمەن, پ.چايكوۆسكيدىڭ «ەۆگەني ونەگين» وپەراسىنان لەنسكيدىڭ «كۋدا, كۋدا ۆى ۋداليليس» ارياسى جانە وزگە دە اتاقتى تۋىندىلارمەن تەڭەستىرىلىپ, ءبىر قاتارعا قويىلادى.
سارانىڭ پارتياسىنا كەلەتىن بولساق, وپەرانىڭ العاشقى ەكى نۇسقاسىندا (بارلىعى ءۇش نۇسقا بولعان) ونىڭ جەكە نومىرلەرى كوپ بولماعان. الايدا سپەكتاكلدىڭ مۋزىكالىق-درامالىق ارقاۋىن جەتىلدىرۋ بارىسىندا م.تولەباەۆ وپەرانى باستى كەيىپكەرگە ارنالعان بىرنەشە جاڭا وپۋستارمەن تولىقتىرعان, سونىڭ سالدارىنان وپەرادا مۋزىكالىق تۇرعىدان العاندا سارانىڭ قىزىقتى جەكە ونەر كورسەتۋلەرى پايدا بولدى.
جوعارى تەسسيتۋرانى يگەرگەن جانە داۋىسىنىڭ ليريكالىق-درامالىق تەمبرى بار تەنورلار ايتارلىقتاي سيرەك كەزدەسەتىنىن اتاپ وتسەك بولادى.
سونىمەن ءبىرىنشى قۇرامعا مەيىر باينەش پەن مايرا مۇحامەدقىزى قاتىسقان. ولاردىڭ ونەرى ۇلكەن قارقىندىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. ايگىلى كەيىپكەرلەردىڭ تۇلعالارى كورەرمەندەردىڭ ەسىندە قالدى. كورەرمەن تەحنيكا كومەگىمەن ىسكە اسقان تابيعات كورىنىستەرىنە تاڭ-تاماشا بولدى. ال كۇشتى, تاماشا شىرقالعان سوليستەردىڭ داۋىستارى ۇيلەسىمدى انسامبلدە ايقىن اشىلىپ, بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ ءمانىن, توگىلىپ جاتقان اۋەننىڭ سۇلۋلىعىن كورەرمەندەرگە جەتكىزدى.
ەكىنشى قۇرامدا ءداستۇرلى قازاق ءانىنىڭ رۋحىن جەتكىزگەن سوليستەر بەيىمبەت تاڭارىقوۆ پەن جاننات باقتايدىڭ ونەرى ۇسىنىلدى. ونىڭ ۇستىنە, ەۋروپالىق ءان ورىنداۋ مانەرى ارقىلى جەتكىزىلگەن بەينەلەردىڭ جاڭا قىرى مەن فولكلوردىڭ ايقىن كورىنىستەرى سەزىلدى.
ءبىرىنشى قۇرامعا قايتا كەلەر بولساق, مەيىر باينەشتىڭ «استانا وپەرا» تەاترىندا جاساپ جاتقان بەس جىلعى جۇمىسى بارىسىندا داۋىسى جاتتىعىپ, بارىنشا يكەمدى, ءتوزىمدى جانە قارقىندى بولا تۇسكەن ەكەن. ءبىرجان بەينەسىن قالىپتاستىرىپ, ءوز قاھارمانىن بەكزات, پاراساتتى ءارى اسقاق ەتىپ كورسەتتى. ءبىرجان (مەيىر باينەش) ساحناعا شىققان سايىن جاڭا جاعىنان اشىلا ءتۇسىپ, بۇل كەيىپكەردىڭ كوركەمدىك بەينەسىنىڭ ۇنەمى دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. اسىرەسە II ءبولىمنىڭ ۆوكالدىق پارتيالارى ءساتتى شىققان.
بەيىمبەت تاڭارىقوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى ەكىنشى قۇرامداعى ءبىرجان بىرقاتار ەرەكشە قىرىنان كورىندى. شەبەرلىك جاعىنان العاندا ونىڭ وتە تاجىريبەلى جانە وتكىر مىنەزدى ەكەنى سەزىلەدى. وزىنە ءتان ءان ورىنداۋ مانەرى مەن كۇشتى ليريكالىق-درامالىق داۋىسى قايسار قازاق باتىرلارىنىڭ بەينەلەرىمەن ەرىكسىز بايلانىستىرىلادى. بەيىمبەت تاڭارىقوۆ ءبىرجاندى باتىل ءارى وجەت ەتىپ كورسەتتى.
باستى ايەل ءرولى ساراعا باعا بەرەتىن بولساق, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قوس ءارتىسى: مايرا مۇحامەدقىزى مەن جاننات باقتايدىڭ ورىنداۋىندا بۇل بەينە كوڭىلگە وتە قونىمدى جانە تەرەڭ ماندە ۇسىنىلعان. بۇدان رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكى اتاقتى سوليستەرىنىڭ اسا ۇلكەن ءان ورىنداۋ جانە اكتەرلىك شەبەرلىگىن كورەمىز. داۋىس تەمبرلەرى ءارتۇرلى بولسا دا, ولاردىڭ پارتيالارى جەڭىل تىڭدالادى. مايرا مۇحامەدقىزىنىڭ داۋىسى شارىقتاپ قالىقتاسا, جاننات باقتايدىڭ داۋىسى ايتارلىقتاي قانىق جانە قوڭىر. انشىلەردىڭ تاماشا سىرتقى كەلبەتى, مۋزىكالىق ماتەريالدى جەتكىزۋدەگى شىنايىلىعى مەن نازىكتىگى, سونداي-اق ارتىستىك شەبەرلىگى قويىلىمنىڭ تارتىمدى تۇسى بولعانى ءسوزسىز.
ەكىنشى دەڭگەيلى كەيىپكەرلەردىڭ ورىنداۋشىلارى دا ءساتتى تاڭدالىنىپ الىنعان. جانبوتا رولىندە جانات شىبىقباەۆ پەن تالعات مۇساباەۆ, التىناي – سالتانات احمەتوۆا مەن ايزادا كاپونوۆا, جيەنقۇل – ەرجان سايپوۆ پەن تالعات عالەەۆ, قوجاعۇل – ەۆگەني چاينيكوۆ پەن شىڭعىس راسىلحان, انالىق – دينا حامزينا مەن گۇلجانات ساپاقوۆا, ەستاي – جۇمابەك قاڭتارباەۆ. ولاردىڭ ىشىندە التىناي رولىندەگى سالتانات احمەتوۆا مەن ەستايدى ورىنداۋشى جۇمابەك قاڭتارباەۆتى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
ء«بىرجان-سارا» وپەراسى سول زاماننىڭ رۋحىن جاڭادان جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق قۇرالداردى قولدانبايىنشا, كورەرمەن تاراپىنان وسىنشالىق قوشەمەت پەن ىستىق ىقىلاسقا بولەنبەس ەدى. كونە ءۇي جابدىقتارىنىڭ كوپتەگەن اتريبۋتتارى كورنەكى تۇردە عاجاپ ۇسىنىلدى. ال ەرەكشە تالعام مەن كەڭ اۋقىمدا تىگىلگەن قازاق ۇلتتىق كيىمدەرى ءوزىنىڭ سانىمەن جۇرتشىلىقتى تاڭعالدىردى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن كوپەستەر, حالىق, ايگىلى كۇيشىلەر مەن اقىندار, بالۋاندار, سيقىرشىلار, اكروباتتاردىڭ باسىن قوسقان قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ اتموسفەراسى تاماشا جەتكىزىلدى.
ءسويتىپ جاڭا قويىلىمدى ىسكە اسىرۋدا قويۋشى رەجيسسەرلەر اسحات ماەميروۆ پەن ميحايل پاندجاۆيدزە, سونداي-اق ديريجەر ابزال مۇحيتدينوۆ ەرەكشە ءرول اتقاردى. اتالعان شىعارماشىلىق وداق وپەرانىڭ سيۋجەتتىك ارقاۋىنا جانە تيىسىنشە ونىڭ پارتيتۋراسىنا بىرقاتار ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزدى. وزگەرىستەر, نەگىزىنەن, سوڭىندا ەكى باس كەيىپكەردىڭ قازا تابۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان جانبوتانىڭ – ءبىرجان مەن قوجاعۇل اراسىنداعى, جيەنقۇل مەن التىنايدىڭ – سارامەن اراداعى كيكىلجىڭدەرىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان مۋزىكالىق نومىرلەردى قايتا قويۋعا قاتىستى بولدى. تۇپنۇسقانى ەسكە سالا كەتسەك, سوڭعى كورىنىستە تەك ءبىرجان قازا تاباتىن.
وپەرانىڭ ءساتتى ءارى جارقىن قويىلۋىنا «استانا وپەرانىڭ» باسشىلىعى, قويۋشى رەجيسسەرلەر, ديريجەر, وركەستر, سوليستەر, حورمەيستەر, حور, بالەتمەيستەر, بالەت ارتىستەرى مەن مەنەدجمەنت تەڭ دارەجەدە ىقپال ەتتى. ۇجىمنىڭ جۇيەلى جۇمىسى وپەرانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن شىنايى ءارى ءدال اشۋعا باعىتتالعانى كورىنىپ تۇر.
التىن كەتەگەنوۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور, قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى