قازاقستان - بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق تورابى

ونىڭ ۇستىنە قازاقستان بەيبىت­شى­لىكتى كوكسەگەن تاراپتاردىڭ باس قوسىپ, مامىلەگە كەلەتىن ورتالىعىنا اينالدى. ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرلىك ميسسياسى ءبىراز جىلدان بەرى اۋعانستاننىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايىن دا قامتىپ, اتالعان ەلدەن تارالۋى ىقتيمال لاڭكەستىك, ەسىرتكى ساۋداسىنىڭ الدىن الۋعا ۇلەس قوسۋدا. اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنداعى گۋمانيتارلىق كومەگىمىزدى ايتپاعاندا, حالىقارالىق قوعامداستىقتاردىڭ جۇگىن ەل شەكاراسى ارقىلى وتكىزۋ – ساۋاپتى ءھام جاۋاپتى ءىس. ال جۋىردا راتي­في­كاتسيالانعان «قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى اۋعانستاننىڭ تۇراقتىلىعى جانە قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە اقش-تىڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ارنايى جۇكتىڭ كوممەرتسيالىق تەمىرجول ءترانزيتىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» قۇجات تا وسى مۇددەنى كوزدەيدى.

سولتۇستىك تورابىنىڭ ماقساتى انىق

بۇل جونىندەگى باستاپقى كەلىسىم قوس مەملەكەت اراسىندا 2010 جىلى قا­بىل­دا­نىپ, ستراتەگيالىق تاسىمالدار قام­تا­ماسىز ەتىلگەن ەدى.

اتالعان جوبا اۋعانستانداعى اقش جانە ناتو اسكەرلەرىن جابدىقتاۋ ماق­ساتىندا تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ پاكىستان ارقىلى وتەتىن نەگىزگى باعى­تىن­­داعى سول كەزدەگى قيىندىقتارعا وراي بالامالى جولى رەتىندە ىسكە اسى­رىل­عان بولاتىن.

كۇنى كەشەگە دەيىن كەلىسىمنىڭ باس­تاپ­­قى جوباسى بويىنشا ارنايى جۇك­­تىڭ ەلەك-جايساڭ جانە سارىاعاش-كەلەس, بەينەۋ-قاراقالپاقستان ارقىلى وزبەكستانعا جانە ودان ءارى قارايعى ءتران­زيتى قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل داڭ­عىل ءدالىز ءوزىنىڭ ستارتەگيالىق ماڭىز­دى­لىعى مەن مانىنە بايلانىستى سول­تۇس­تىك تاراتۋ تورابى دەگەن اتاۋعا يە بول­دى.

الايدا 2015 جىلى رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ ۇكىمەتى اۋعانستانعا جەت­كى­زىلىپ جاتقان قارۋ مەن اسكەري تەح­ني­كانىڭ رەسەي اۋماعىنداعى ءترانزيتىن توق­تاتىپ تاستادى. بۇل ءىس جۇزىندە سول­تۇس­تىك تاراتۋ تورابىنىڭ تا­رات­ى­لۋى­نا سەبەپ بولدى.

وسى كەلىسپەۋشىلىككە وراي امەري­كا­لىق تاراپ قازاقستانعا قايتا شى­عىپ, تو­راپتىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ماق­ساتىندا سولتۇستىك تاراتۋ تورا­بى­نىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا بۇرىنعى كەلىسىمگە اق­تاۋ جانە قۇرىق پورتتارىن ەنگى­زۋ­دى ۇسى­ندى. ول ارنايى جۇكتەردى ازەر­باي­جان­نان كاسپي تەڭىزى ارقى­لى قازاق­ستانعا جانە ودان ءارى تەمىر­ جول­مەن بەل­گ­ى­لەنگەن بەكەتتەر ارقىلى وزبەك­ستان­عا جانە اۋعانستانعا جەتكىزۋگە مۇم­كىندىك بەرەتىن ەدى.

بۇل ءدالىز بىزدەر ءۇشىن دە, امەري­كا­­لىقتار ءۇشىن دە ستراتەگيالىق ما­ڭى­زى جوعارى جوبا بولىپ قالا بەرە­دى. ماسەلەن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆقا كەزىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي اقش حالقى اتىنان قۇتتىقتاۋىن جەت­كىزگەن امەريكانىڭ سول كەزدەگى پرە­زيدەنتى باراك وباما دا «قازاقستان اۋعان­ستانداعى اسكەري وپەرا­تسيا­لارعا قول­­د­اۋ كورسەتۋ ءۇشىن سول­تۇستىك تا­را­تۋ جەلىسىندە ماڭىزدى ءرول ات­قا­را­دى. مەن ۇكىمەتتەرىڭىزدىڭ ءبىز­­دىڭ سولدات­تارىمىزدى جاقسى قور­عاۋ­دى جانە اۋعانستانداعى ۇزاق مەر­زىم­دى قاۋىپسىزدىك پەرسپەكتيۆالارىن قام­تا­ماسىز ەتۋگە كومەكتەسەتىن دوڭ­عا­لاق­تى بروندالعان ماشينالار مەن ەكى­­جاقتى ترانزيت تۋرالى كەلىسىمدى قۋ­ات­تاعانى ءۇشىن سىزگە العىس بىلدىرگىم كەلە­دى. ءسىزدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاق­سارتۋ مەن جاس اۋعاندىقتاردى كاسى­بي وقىتۋعا قولداۋ جاساۋىڭىز اۋعان­ستان­نىڭ دامۋى ءۇشىن نىعايتۋشى كۇش بول­ماق», دەگەن لەبىزىن بىلدىرگەن بولا­تىن.

مۇددەلەر توعىساتىن ماسەلە

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىن­دا ەلباسىنىڭ امەريكا قۇراما شتات­تا­رىنا رەسمي ساپارى بارىسىندا مەم­لەكەتتەر باسشىلارى قازاقستان-امە­ري­كا قارىم-قاتىناستارىن اۋقىم­دى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كو­تەرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن مالىمدەمە قا­بىلداعانى بەلگىلى. بۇل ساپارى اياسىندا كەلىسىمدەردىڭ ءبىرى رەتىندە ۇن­­دەس­تىك تاپقان ورتاق ۇستانىم مەن مۇددە اۋعانستانعا بايلانىستى بولدى. ارينە اتالعان ەلدەگى احۋالدى تۇراق­تان­دىرۋ – اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ سىرتقى ساياساتتا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان سالاسى.

ال قازاقستان ءۇشىن اۋعانستانداعى جاع­داي ءتىپتى ەتەنە جاقىن. باسىنان سو­عىس بۇلتى كەتپەي قويعان بۇل مەملە­كەتتەن باستاۋىن الاتىن ەسىرتكى بيز­­نەسى, ءدىني ەكسترەميزم, لاڭكەستىك قىل­مىس­تارى الدىمەن قۇرلىقتاعى كور­شى­لەرگە سالماق بولاتىنى داۋسىز. ال اۋعانستانداعى تۇراقتىلىق ءبىز­دىڭ ەلدىڭ سىرتقى قاتەرىن دە ازايتا تۇسە­دى. پۋشتۋنداردىڭ تۇراقتىلىعى مەن بەيبىت ومىرىنە سوندىقتان دا مۇد­دەلىمىز.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان تاراپىنان اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كو­مەك كورسەتىلىپ, مەكتەپ, اۋرۋحانالار مەن كوپىرلەر قۇرىلىسى قارجى­لان­دىرىلۋدا. ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا 1000 اۋعاندىق جاستى وقى­تىپ شىعارۋ دا باستى جوبالاردىڭ ءبىرى. ولاردىڭ ءبىلىم الۋى ءۇشىن ەلىمىز 50 ملن اقش دوللارىن ءبولىپ وتىر.

جوعارىدا اتالعان ۆاشينگتونداعى كەزدەسۋ بارىسىندا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋدەگى ىنتىماقتاستىق جو­عارى باعالانىپ, يگى ىستەردى ودان ءارى نىعايتۋ ماسەلەسى بويىنشا ۋاعدا­لاس­تىقتارعا قول جەتكىزىلگەن بولاتىن.

ورتالىق ازيانىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرادى

توراپ بويىنشا ترانزيت تولەمدەرى حالىقارالىق تاۋارلاردى تاسىمالداۋ تاريفتەرى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ قىزمەتى اۋعانستانداعى بەي­بىت­شىلىك پەن تۇراقتىلىق ورناتۋ­دى قالايتىن ەل رەتىندە قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە تو­ل­ىقتاي ساي كەلەدى. مۇددەنىڭ سايكەس­تى­گىن جوعارىدا ايتتىق, ال پايداسى شە؟

مامانداردىڭ پىكىرىنشە, سولتۇستىك تاراتۋ تورابى ورتالىق ازيا تران­زيت­تىك كولىك جۇيەسىن دامىتۋعا جاعىم­دى اسە­رىن تيگىزەدى, ءارى ەلىمىزدىڭ لوگيس­تي­كا­لىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى جال­عاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ونىڭ ۇستىنە سيريادان باس ساۋعا­لا­عان سودىرلاردىڭ جيناقتالاتىن ورنى اۋعانستان بولۋى مۇمكىن دەگەن جورامالدار دا جوق ەمەس. دەمەك, جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ كورەتىن قيامەت الدا بولۋى دا ىقتيمال. ونىڭ ۇستىنە بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ءوزى اۋعان­ستان­دا­عى جاعدايعا كوڭىل بولۋگە ق ۇلىقتى ەمەس بولاتىن. ال جىل باسىندا اتال­عان ۇيىمنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تور­اعا­لىعىن اتقارعان قازاقستان الدىمەن الەمدىك قاۋىمداستىق نازارىن وسى ماسەلەگە اۋداردى. قازاقستان تاراپى اۋعان جەرىنە 2011 جىلدان بەرى ات ءىزىن سالماعان قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 11 مەملەكەتىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان دە­لەگاتسيانىڭ اۋعانستانعا بارۋىنا باستاماشى بولىپ, حالىقارالىق سا­راپ­شىلاردىڭ جاعدايدى ءوز كوزدەرىمەن كورۋىنە ىقپال ەتتى. قازاق ە­لىنىڭ بۇل باست­اماسى اۋعانستانداعى تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان باتىل ءارى ماڭىزدى قادام ەدى. نەگىزگى جۇمىس­تار مۇنىمەن شەكتەلمەي, اۋعانستانعا گۋ­­ماني­تارلىق كومەك كورسەتۋ ماسە­لە­لە­رىن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ كۇن تار­تىبىنە ەنگىزىپ قويدى.

سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشە­سى نۇرجان نۇرسيپاتوۆتىڭ پىكى­رىنشە, قازاقستان تاراپى حالىقارالىق قاۋ­ىمداستىقتىڭ جاۋاپتى مۇشەسى رەتىن­د­ە لاڭكەستىك, ءدىني ەكسترەميزم جا­نە ەسىرتكى ساۋداسى تۇرىندەگى جاڭا قاتەر­لەر مەن قاۋىپتەرگە بەيجاي قا­را­مايدى. «جۇكتەردى اۋعانستانعا اتال­عان جول ارقىلى جەتكىزىپ وتىرۋ ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى, سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا ساۋ­دا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتى جاڭ­عىر­تۋعا جانە اۋعانستانداعى جال­پى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا وڭ اسەر ەتەدى دەگەن پىكىردەمىن. بۇل پرە­زي­دەن­تىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى ەكو­نو­­ميكالىق ينتەگراتسيانى نىعايتۋ باس­­تاماسىنا سايكەس كەلەدى. توراپتى كە­ڭەيتۋگە ءبىزدىڭ قاتىسۋىمىزدى وڭىر­دە­گى بەيبىتشىلىكتى, تۇراقتىلىقتى جانە ور­كەندەتۋدى قامتامسىز ەتۋ جونىندەگى حالىقارالىق ءىس قيمىلداردى قولداۋعا ەلىمىزدىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسى رەتىندە قاراستىرعان ءجون» دەپ اتاپ ءوتتى سەناتور.

جالپى, اۋعانستان تاراپى قازاق­ستان­­مەن ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق بايلانىستارعا قاشاندا جوعا­رى ءمان بەرىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ەكى­­جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دا­­مىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە ساۋدا-ساتتىق, قازاقستاننىڭ استى­عىن, اۋعانستاننىڭ كوكونىسى مەن جە­مىس-جيدەگىن ەكى جاققا تاسىمالداۋ, تەمىر جول تاسىمالىن دامىتۋ, ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ كولە­مىن ۇلعايتۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس.

سەرىك ابدىبەك,

«ەگەمەن قازاقستان»