دۇبىرگە تولى دۇنيە

ەل قينالعاندا ۇكىمەت كەرەك ەكەن

ەۋروپانى بىرىكتىرەتىن, ونىڭ ورتالىعى سانالاتىن بەلگيا مەن ونىڭ استاناسى بريۋسسەلدىڭ وزىندە بىرلىك جوقتىعى راسىندا دا جۇرتتى تاڭداندىرادى. ەلدە ءبىر جارىم جىل بويى, ناقتىراق ايتقاندا, بىلتىرعى ماۋسىمنان بەرى ەلدىڭ ورتالىق ۇكىمەتى بولماي كەلدى. ەندى, مىنە, سول ۇكىمەت قۇرىلىپ وتىر. ونىڭ قۇرى­لۋى­­نا دا ەۋرو­پا­داعى قار­جى داع­دا­رىسى قاۋپى سەبەپ بولدى. ءدال وسىن­داي قيىن كەزەڭدە ۇلتتىق اۋ­قىم­داعى ۇيلەس­تى­رۋ­­شى ورگان, ياعني ۇكى­مەت كە­رەك ەكەن. ءايت­پە­سە, ەلدىڭ ءار ايماعى ءوز تىرشىلىگىن جاساسىن دەسە, سول قيىندىققا ولار جەكە-جەكە توتەپ بەرە المايدى. ەلدەگى ساياسي كۇشتەر سونداي قورى­تىندىعا كەلدى. بەلگيا – كورولدىك, كونستي­تۋ­تسيالىق مونارحيا. قوس پا­لا­تالى پارلامەنتى بار. مەملەكەت باس­شى­سى – كورول. بىراق بيلىك ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قولىندا. اكىمشىلىك جاعىنان – فەدەراتسيا. بىراق سول اكىمشىلىك جاعى­نان دا ەكى جۇيەسى بار. ەلدە ءۇش وكرۋگ بار, ونىڭ ەكەۋى پروۆين­تسيالارعا بولىنگەن. سون­داي-اق, ەل تىلگە بايلانىستى دا ۇشكە بولىنەدى: نيدەرلاندتىلدى, فران­كوتىلدى جانە نەمىستىلدى بو­لىپ. ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى نيدەرلان­دتىلدى فلاماندتاردىڭ تۇرمى­سى جوعارى, سولار ۇنەمى ءبولىنىپ كەتەمىز, وڭتۇستىكتەگى كەدەيلەۋ فرانكوتىلدى ۆاللونداردى اسىرا­ماي­مىز دەپ, قىر كورسەتەدى. سول داۋدىڭ سالدارىنان 2010 جىلعى پارلامەنت ساي­لاۋ­ى­­نان كەيىن ۇكىمەت قۇرىلماي كەل­دى. بۇل ءوزى ەلدىڭ ورتالىق ۇكى­مەتسىز ءومىر ءسۇرۋىنىڭ دۇنيە­جۇزى­لىك رەكوردى ەكەن, سولاي گين­نەستىڭ كىتابىنا دا كىرىپتى. ساي­لاۋ­عا قاتىسىپ, ماندات العان جەتى پارتيا ءتىل تابىسا ال­ما­دى. ءاسى­رەسە, سولتۇستىكتەگى باي ولكە­نىڭ مۇددەسىن قورعايتىن جاڭا فلاماند وداعى (جفو) پارتيا­سى وزدەرىنە ساياسي ارتىقشىلىق بەرىلۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل پارتيا دا, سونداي-اق ەكىنشى ورىنداعى فرانكوتىلدى ۆاللونيا مۇددەسىن قور­عاي­تىن سوتسياليستىك پارتيا دا پار­لامەنتتە كوپ­شى­لىك داۋىستارى بولماعاندىقتان, وزدىكتەرىنەن ۇكى­مەت قۇرا المايدى. ءسويتىپ, ۇكى­مەتتىك داعدارىس تىم ۇزاققا سوزىلدى. بۇل كەزدە ۋا­قىتشا ۇكىمەت جۇ­مىس ىستەدى. ەلدە ەكو­نومي­كا­لىق جاع­دايعا بايلانىستى مەملەكەتتىك دەڭ­گەي­­دە شەشىلەتىن ءما­سەلەلەر پايدا بول­دى. سوندا سوتسياليستەر باس بو­لىپ, التى پارتيا كوالي­تسيالىق ۇكىمەت قۇرۋعا كەلىستى. بارت دە ۆەيمەر باسقاراتىن جفو پار­تياسى وعان كىرمەدى. ءسويتىپ, فرانكوتىلدى سوتسياليست ەليو دي رۋپو باسقاراتىن كواليتسيالىق ۇكىمەت وسى اپتانىڭ باسىندا رەسمي تۇردە جۇمىسىنا كىرىستى. بۇل جەردە سوتسياليستىك, حريس­تياندىق جانە ليبەرالدىق پار­تيا­­لاردىڭ ءبىر قاناتتارى بيۋدجەتتىك قارجىنى ۇنەمدەۋدىڭ جولدا­رىن ۇسىنىپ, ول كوپشىلىكتىڭ قولداۋى­نا جەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون بولار. مۇنى پاراساتتىلىق جەڭدى دەپ تۇجىرىمداعان ءلازىم. ادەتتە بۇعان دەيىن كوپ­شىلىك مانداتى بار نيدەرلاندتىلدىلەر ۇكىمەت باسىندا بولسا, مىنە, ەندى 30 جىلدان كەيىن فرانكوتىلدى قاي­راتكەر ۇكىمەتتى باسقارماق. سون­داي-اق, 40 جىلدان اسا ۋاقىتتان كەيىن ءسوتسياليستىڭ ۇكىمەت باسىنا كەلگەنى تىركەلىپ وتىر. ۇكىمەت داعدارىسى كەزىندە جۇ­مىس ىستەگەن ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ قىز­­مەتىن دە لايىقتى باعالاعان ءجون. وسى كەزدە ولار ەل اتىنان ەۋ­رو­­وداققا توراعالىق تا ەتتى, جال­پى ەل­دەگى احۋالدى باقىلاۋىندا ۇستادى. قازاقتا بولىنگەندى ءبورى جەيدى دەگەن ماقال بار. داعدارىسقا جەم بولماس ءۇشىن, بەلگيالىقتار دا بىرىگۋدى ءجون ساناپ وتىر.

ساياساتقا بۇزاقىلىق جول جاراسپايدى

ءبىراز كۇن الەمدىك تەلەارنالار يران استاناسىنداعى ۇلىبريتانيا ەلشىلىگىندەگى بۇزاقىلىق ارەكەتتەردى جالىقپاي-اق كورسەتتى. سوندا جينالعان توبىر ايقاي-شۋ, داڭعازامەن قاتار, سول ەلدىڭ تۋىن تاپتاپ, ونى وتقا جاعىپ, وزدەرىنشە قورلاعان بولدى. بالكىم, بۇدان بىرەۋلەر شىن ءما­نىندە اعىلشىن­دار­دىڭ ءرامىزىن قور­لاۋ­دى, ولار­دىڭ ابى­رويىنا نۇق­سان كەلتىرۋدى كورەتىن بولار. ال وقيعاعا بايىپپەن قاراپ, پا­راساتتى پايىم جاسايتىن ادامدار بۇل ارەكەتتىڭ دورەكى بۇزاقىلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى عانا ەكەنىن اڭعارار ەدى. ال سول بۇزاقىلاردى ەل باس­شىلىعىنىڭ قولدايتىنىن وي­لاعاندا, ەرىكسىز وكىنەسىڭ. وركە­نيەت­تى ەلدەر ساياساتتى بىلاي جۇرگىزبەسە كەرەك. ەلشىلىكتى ويرانداعاندار نەگە ىزالى؟ ۇلىبريتانيا يران بانكتەرىمەن, ونىڭ ىشىندە ورتا­لىق بانكىمەن بايلانىسىن ۇزە­تىن­دىگى جونىندە شەشىم قابىل­داپ­تى. ونداي شەشىم قابىل­داۋ­عا, اعىلشىن قارجى ءمينيسترى دجوردج وسبورن­نىڭ ايتۋىنشا, «حالىقارالىق كۋا­لىك ەتۋگە قاراعاندا, يران بانك­تەرىنىڭ ءاس­كەري يادرولىق باع­دار­لامالارعا قاتىسى بارلىعى» سەبەپ بولعان. حالىقارالىق كۋالىك دەگەندە, جاقىندا اتوم قۋاتى ءجونىن­دە­گى حالىقارالىق اگەنتتىك (ماگاتە) بايانداماسىن جاريالاپ, وندا يران­نىڭ يادرولىق قارۋ جاساۋمەن اينالىسىپ جات­قا­نى ايتىلعان. سوعان بايلا­نىس­تى اقش, باتىس ەلدەرى يران­عا قارسى جاڭا سانكتسيالار بەلگىلەدى. باتىس بانكتەرىنىڭ يران بانكتەرىمەن بايلانىسىن ءۇزۋى – سونىڭ ءبىر كورىنىسى. كىممەن قانداي قارىم-قاتىناس جاساۋ ءار ەلدىڭ ءوز ەركى. يران باسقاشا تۇسىنەدى. نەگە ونداي شەشىم قابىلدايسىڭ دەپ, باسقا ءبىر ەلدى جازعىرادى. جاز­عى­­رىپ قانا قويماي, بۇزاقى جا­س­تار­دى ايداپ سالادى. ەل پارلا­مەنتى­نىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە سىرت­قى ساياسات كوميتەتىنىڭ توراعاسى الاەددين بورۋدجەردي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنەن اعىلشىن ەلشىسىن قۋىپ جىبەرۋدى تالاپ ەتكەن. سول تالاپتىڭ ىق­پا­لىمەن پارلامەنت ۇلىبري­تانيا­مەن ديپلوما­تيا­لىق باي­لا­نىسىن ۋاقىتشا وكى­لەتتىك دارەجەسىنە دەيىن تومەن­دەتتى. بۇل, ارينە, بۇ­زاقى ستۋدەنت جاس­تاردىڭ ەلشىلىككە شابۋىل جاساپ, وندا ويرانداۋ ءجۇر­گىزۋىنە جول اشتى. اقپارات قۇرال­دا­رى ستۋ­دەنتتەردىڭ ەل­شىلىكتەن قۇپيا جانە شپ­يوندىق زات­تار­دى العاندارىن, اعىل­شىن تۋى ور­نى­نا يران تۋىن قا­داعا­نىن ايتادى. وۋ, ستۋدەنتتەر قان­داي قۇ­جات­تاردىڭ قۇ­پيا, شپ­يوندىق ەكەنىن قاي­دان بىلەدى؟ ايتەۋىر اقىل­عا سىي­مايتىن, كوڭىلگە قون­بايتىن نارسە. ءبىر ۇلىبريتانيا عانا ەمەس, ءبىراز ەل يرانعا قارسى سانك­تسيا­نى قولدايتىنى انىق. سوندا يران سول ەلدەردىڭ ەلشىلىك­تەرى­نىڭ ءبا­رىن­دە وسىنداي ويران سالماق پا؟ ەگەر سولاي ەتسە, بۇل ەل ديپ­لو­ماتيالىق دۇنيەدە وق­شاۋ قالماي ما؟ ءتىپتى اعىلشىن ەلشىلىگىن ويرانداۋدىڭ ءوزى تالاي ەلدى تىكسىندىرىپ وتىر. بۇل ەلدىڭ بەدەلىنە ۇلكەن نۇقسان, الەم الدىندا ءوزىن ءوزى اشكەرەلەۋ. يرانعا جاسالعان ەكونومي­كا­لىق سانكتسيا اياسىندا اقش, سون­داي-اق باتىستىڭ ءبىراز ەلى يران مۇنايى مەن گازىن ساتىپ الۋدان باس تارتىپ وتىر. ونى باسقا­لار­دىڭ دا قولداۋى ابدەن مۇمكىن. ونداي جاعدايدا الەم­دىك ەكونو­ميكا اپاتقا ۇشىرايدى دەپ قور­قىتادى يراننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى رامين مەحمانپاراست. ونىڭ پىكىرىنشە, وندا الەمدە مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 250 دوللارعا جەتەدى, وعان كوپ ەلدىڭ شاماسى كەلمەي, ەكونو­ميكاسى تۇرالايدى. ءتىپتى سولاي بولعاندا دا, مۇنايىن وتكىزە المايتىن يراننىڭ جاعدايى ودان دا مۇشكىل بولارى جانە انىق. بۇل شيەلەنىس, تايتالاس, ءسىرا, ەڭ الدىمەن يرانعا قولايسىز. ارينە, ءار ەل ءوز جولىن ءوزى بەلگىلەيدى عوي. سويتسە دە, يراننىڭ مۇنداي قادامدارعا بارۋىن ءتۇسىنۋ قيىن. بۇدان بەدەل دە ارتپايدى, ەكونوميكالىق تيىمدىلىك تە جوق. ماماديار جاقىپ.