ەلباسى ن. ءا. نازارباەۆ حI اەف: Global Challenges Summit 2018 فورۋمىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا جاھاندىق دامۋدىڭ باستى بەس مەگاترەندىن اتاپ ءوتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ادام قىزمەتىنىڭ بارلىق سالالارىن تسيفرلاندىرۋ, ەنەرگەتيكالىق رەۆوليۋتسيا, جەر شارىنداعى تۇرعىندار سانىنىڭ جىلدام ءوسۋى, كەنتتەنۋ قارقىنى مەن سيپاتىنىڭ جانە عالامدىق ەڭبەك نارىعىنىڭ وزگەرۋى بار.
«ەلباسىمىز ەكونوميكالىق فورۋم الاڭىندا سويلەگەن سوزىندە عالامدىق دامۋ جونىندە بەس باستاما كوتەردى. سول بەس باستامانىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قانشالىقتى دامىعانىن كورسەتەدى. وسىعان وراي, قازىر دامىپ جاتقان ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزى تسيفرلاندىرۋ بولۋى كەرەك. سونداي-اق, ادام كاپيتالىن جاقسى دامىتۋىمىز قاجەت. ودان كەيىن ونەركاسىبىمىزدى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەن وتكىزگەنىمىز ابزال. ول ءۇشىن قازىر بىزدە جوعارى تەحنولوگيالاردى دامىتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. تەحنولوگيالىق دامىتۋداعى ەڭ باستى ماسەلە — ەكولوگيا ماسەلەسى. ويتكەنى, ءاربىر تەحنولوگيالىق دامىتۋ ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ۇردىستەردىڭ نەگىزگى, باستى دەڭگەيىنە جەتۋى كەرەك.
قازىر الەمدە, بۇكىل عالامشاردا ەكولوگيا ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىندا تۇر. بۇل ماسەلەنى قازىر قولعا الماساق, ەرتەڭ بۇكىل دۇنيە, الەم اپاتقا ۇشىراۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ دامۋىمىز, جالپى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى جاڭا ەكولوگيالىق تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزىندە قالانۋى كەرەك. بۇل ماسەلەنى ەلباسىمىز ەرەكشە باسىمدىقپەن اتاپ ءوتتى. ال ادام كاپيتالىن دامىتۋ بويىنشا جاستارىمىزدىڭ, تەحنولوگتار مەن ەكولوگتارىمىزدىڭ جانە عالىمدارىمىزدىڭ, كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەگە تەڭ كوڭىل بولگەنى وڭ بولار دەپ ويلايمىن», — دەگەن پىكىر ءبىلدىردى كومىر حيمياسى جانە تەحنولوگيالارى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولات ەرماعامبەت.
سونىمەن قاتار اەف ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى باۋىرجان تۇرلىبەكوۆ مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن دامۋدىڭ بەس مەگاترەندى — دۇنيە جۇزىندە ءدال قازىر بولىپ جاتقان ەڭ ماڭىزدى الىپ وزگەرىستەر تۋرالى وي ءبولىستى.
«ەڭ ءبىرىنشىسى — تسيفرلىق رەۆوليۋتسيا. فورۋمنىڭ پلەنارلىق سەسسياسىنا قاتىسقان مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە تسيفرلىق «سوعىس», ياعني, تسيفرلىق قارۋ-جاراق جارىسى بولىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن ول ەكىنشى مەگاترەندپەن — روبوتتاندىرۋ جانە كومپيۋتەرلەندىرۋمەن بايلانىستى, ال بۇل جىل وتكەن سايىن بىرنەشە جۇزدەگەن ماماندىقتاردىڭ جوعالۋىنا سەبەپ بولادى ەكەن. بىزگە دە وعان دايىن بولۋ كەرەك. بولاشاقتا ءتۇرلى جاڭا ماماندىقتار مەن جاڭا سالالار پايدا بولارى ءسوزسىز. كىشكەنتاي بالانى تاربيەلەگەندە وعان سەن وسكەندە كىم بولعىڭ كەلەدى دەگەن سۇراق قويماۋ كەرەك. ويتكەنى ول بالانىڭ دا, سول وتباسىنىڭ دا كوزقاراسىنىڭ شەكتەلۋىنە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ول دۇرىس ەمەس. ءبىز كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە وسكەن بالالار بولعان سوڭ كوبىمىز عارىشكەر بولۋدى ارماندايتىنبىز... سوندىقتان وقۋشىلاردى ءبىر ماماندىققا ەمەس, ءار ءتۇرلى قابىلەتتىلىكتەرگە دايىنداۋ كەرەك. بۇل نارىق جۇيەسىنىڭ ەڭبەك نارىعىنا اسەرى دەپ ەسەپتەيمىن», — دەدى ب. تۇرلىبەكوۆ.
سونداي-اق, كوميتەت مۇشەسى كوپشىلىك تۇسىنە بەرمەيتىن قارجى نارىعىنداعى بلوكچەين, كريپتوۆاليۋتا ۇعىمدارىنا تۇسىنىك بەرىپ ءوتتى.
«تسيفرلاندىرۋ مەن ەڭبەك نارىعى ەكەۋى ءوزارا تىعىز بايلانىستى. 2007–2009 جىلدارى تسيفرلاندىرۋمەن بايلانىستى جاڭالىقتار, قارجىلىق تەحنولوگيالار, كريپتوۆاليۋتالار پايدا بولعان. قازىر 1500-دەن استام كريپتوۆاليۋتا, بلوكچەين تەحنولوگيالارى بار. بلوكچەين كريپتوۆاليۋتاعا قاراعاندا اۋقىمدى ۇعىم. بلوكچەيندە كريپتوۆاليۋتانى دا جاساۋعا بولادى. بلوكچەين بويىنشا كەن وندىرۋگە دە بولادى. مىسالى, كەن ءوندىرىپ جاتقان كەزدە ونىڭ داتچيكتەرى بويىنشا كورسەتكىشتەردى زاۋىتقا بەرەدى دە, زاۋىتتا شەشىمدەر قابىلدانادى, مىس بولسىن, التىن بولسىن, سول كەن جۇكتەلىپ جاتقان ماشينا قاي جەرگە اپارىلاتىنىن ءبولىپ وتىرادى ەكەن. بلوكچەين تەحنولوگياسى — وسى جۇيەلەردىڭ ءارى قاراي ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ, ءبىر-بىرىمەن بايلانىسۋى», — دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى ول.
كەزەكتى مەگاترەند — كەنتتەنۋ. جاڭا قالا – «اقىلدى» قالالاردىڭ بولۋى تۋرالى ايتقان پىكىرىندە باۋىرجان تۇرلىبەكوۆ: دۇنيە جۇزىندە 10 ملرد شاماسىندا ادام بولسا, الداعى 12 جىلدا ونىڭ 7 ملرد قالالاردا تۇراتىن بولادى. ولاردى تاماقتاندىرۋ, ينفراقۇرىلىم سىندى ماسەلەلەر ورتاعا شىعادى. مۇنداعى ەڭ باستى ماسەلە, ارينە, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ. ول ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى 60%-كە ءوسۋى كەرەك. بۇل ەكونوميكاعا دا, ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزعا دا اۋىر جۇك, مۇنى دا ويلاستىرۋ كەرەك. مىسالى, قىتاي تەك مەگاسيتي, مەگاپوليستەرمەن عانا دامۋدا. دۇنيە جۇزىندە 50 شاقتى سونداي ۇلكەن قالا بار. حالقىنىڭ سانى قازاقستانداعى جالپى تۇرعىندار سانىمەن بىردەي مەگاپوليستەر بار. سولاردىڭ 20 شاقتىسى قىتايدا ورنالاسقان جانە قىتاي ەكونوميكاسى وسىلارعا سۇيەنىپ دامىپ جاتىر دەۋگە بولادى, دەدى.
«كەلەسى مەگاترەند – جاڭا ەنەرگيا قۋاتى رەۆوليۋتسياسى. كەشە ەلباسى اتاپ وتكەندەي, سوڭعى بەس جىلدا كۇن ساۋلەسىنىڭ ەنەرگياسىن پايدالاناتىن پانەلدەردىڭ باعاسى ەكى ەسەگە ارزانداعان. 30 جىل بۇرىن ول $76 بولعان, بۇگىندە سول پانەلدىڭ ءبىر بولىگى بىرنەشە تسەنت تۇرادى. بۇدان وزگە, ءداستۇرلى ەنەرگيادا وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. فورۋمعا كەلگەن مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالادا ءتيىستى زاڭنامالاردى ويلاستىرۋ كەرەك. ولار زاڭنامالارعا, ماسەلەن, ءار ءۇيدى سالعاندا, كەم دەگەندە 5 پايىزى كۇن ساۋلەسىن پايدالانۋى كەرەك نەمەسە باسقا دا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن قولدانۋعا بايلانىستى وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەگەن پىكىرلەرىن ءبىلدىردى», — دەدى ول.
ءحى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا قارالىپ جاتقان كەزەكتى ءبىر مەگاترەند — ادامداردىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ ماسەلەسى. سوڭعى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستاننىڭ وزىندە سوڭعى جىلدارى ادامنىڭ ورتاشا كۇتىلەتىن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 72,8 جاس بولدى. بۇل ورتاشا دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەن جوعارى, دۇنيە جۇزىندە ول — 71 جاس.
ادامداردىڭ ءومىر جاسىن ۇزارتۋ ماسەلەسىنە كوپتەگەن فاكتورلار ىقپال ەتەدى. بۇل تەك مەديتسينانىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, سونداي-اق, ەكونوميكالىق فاكتورلارعا, وتباسىلىق قارىم-قاتىناسقا, الەۋمەتتىك مارتەبەگە دە تاۋەلدى.
«ارينە دامىعان مەملەكەتتەردە, مىسالى, جاپونيادا, ەۋروپا ەلدەرىندە 87-90 جاسقا دەيىن جەتەدى. ال دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردە 50-60 جاس تا بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ورتاشا العاندا, دۇنيە جۇزىندە 71 جاستى قۇراپ وتىر. بۇل ءتۇرلى سالالارعا اسەر ەتەدى, ونىڭ ىشىندە زەينەتاقى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرى بار, ياعني ول ەكونوميكانىڭ ءبىر سالاسىنا اينالىپ كەتتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەرگە دە سەبەپ بولدى», — دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى اەف ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.
ءحى اەف: Global Challenges Summit 2018 فورۋمى تۋرالى «قازاقستان» رترك اق ءتىلشىسى دۋلات ابيبۋللاەۆ تا ءوز ويىمەن ءبولىستى: شىنىندا دا, بيىلعى 11-ءشى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ كۇن ءتارتىبى وتە وزەكتى. كەشە پلەنارلىق وتىرىستا پرەزيدەنتىمىز جالپى الەمنىڭ الدىندا تۇرعان بەس سىن-تەگەۋرىندى اتاپ ءوتتى. ونىڭ بارلىعى ماڭىزدى. بۇل تەك مەنىڭ باعام ەمەس, وسىندا كەلىپ جاتقان حالىقارالىق ارىپتەستەرىم دە وسىنداي پىكىردە. وتە وزەكتى تاقىرىپتار قوزعالدى, دەدى.
ەسكە سالا كەتەيىك, بيىل استانا ەكونوميكالىق فورۋمى بۇكىل الەمدە ورىن الىپ جاتقان تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە بايلانىستى جاھاندىق سىن-تەگەۋرىندەر ءسامميتى رەتىندە وتكىزىلىپ جاتىر.
ەكونوميكالىق ءوسىم جانە رەسۋرستار تۇراقتىلىعى, تسيفرلاندىرۋ جانە كەنتتەنۋ, ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ مەن قارجىلىق رەۆوليۋتسيا, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن مادەني وزگەرىستەر — وسى جالپى الەمدىك ۇردىستەر قازىرگى زاماننىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سىن-تەگەۋرىندەرىمەن كۇرەستىڭ ءتيىمدى شەشىمدەرىن تابۋعا ارنالعان فورۋمنىڭ ديالوگتىق الاڭدارىندا 17–19 مامىر كۇندەرى جەتەكشى وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلار, ەكونوميستەر, ساياساتتانۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ جاتىر.