ناسىلشىلدىككە سوققى بەرگەن اتلەت

وۋەنستى كوپشىلىك «جۇگىرۋ جولاعىنىڭ دارابوزى», «قارا وق» دەپ اتايتىن. امەريكالىق تانىمال سپرينتەردىڭ سپورتتىق عۇمىرىنىڭ اياقتالعانىنا 70 جىل­عا جۋىقتاپ, ال ءوزىنىڭ ومىر­دەن وتكەنىنە 38 جىل تولسا دا, ول الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك سپورت­شى­لارى­نىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. 1935 جىلى 45 مينۋتتىڭ ىشىن­دە 6 الەمدىك رەكورد ورنات­سا, اراعا ءبىر جىل سالىپ بەرلين­دەگى وليمپيا ويىندارىندا تۇڭ­عىش رەت سپورتتىڭ ءتورت تۇرى­نەن: 100 مەتر, 200 مەتر جانە 4×100 مەترگە جۇگىرۋدەن, سونى­مەن قاتار ۇزىندىققا سەكىرۋ­دەن چەمپيون اتاندى. ءبىر قارا­عان­عا, اڭىز ادامعا اينالۋ ءۇشىن وسى جەتىستىكتەردىڭ ءوزى-اق جەتكى­لىكتى. بىراق وۋەنستى تاريح ناسىل­شىل­دىككە بەرليندە تۇرىپ سوققى بەرگەن سپورتشى رەتىندە دە بىلەدى.

دجەيمس كليۆلەند التى جاسىندا اعا-اپكەلەرىمەن بىرگە 7 شاقىرىم قاشىقتا ور­نا­لاس­قان مەكتەپكە بارامىن دەپ شەشەدى. ۇلكەندەردەن قالىپ قوي­ماس ءۇشىن وعان ۇنەمى جۇگىرۋگە تۋرا كەلەتىن. بىراق ءماجبۇرلى جۇگى­رىستىڭ ارقاسىندا ءبىز بىلەتىن سپورت­­شى ءوزىنىڭ ەرەكشە قابىلەتىن اڭعارا باستايدى.

سول مەكتەپ, ناقتىراعى دەنە تار­بيەسى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولما­عاندا, دجەسسي دە باۋىرلارى ءتا­رىزدى قارا جۇمىسقا بىلەك سى­بانا كىرىسىپ كەتەر مە ەدى. چار­لي ريلەي بۇل بالانىڭ دەنە تۇر­پاتىنا بىردەن نازار اۋدارادى. وعان قوسا جەلدەي ەسكەن جىلدامدىعى, شيراق قيمىل-قوزعالىسى تاعى بار. سوندىقتان مۇعالىم دجەسسيگە جەڭىل اتلەتيكامەن اينالىسۋعا كەڭەس بەرەدى. جەڭىس تە كوپ كۇتتىرگەن جوق: الدىمەن مەكتەپ اراسىنداعى جارىستار, سونان سوڭ كوللەدج بىرىنشىلىكتەرى, ارتىنشا ەلدىڭ ورتالىق-باتىسى تۇگەل جينالاتىن ءىرى تۋرنيرلەر.

نەبارى 15 جاسىندا وۋەنس 10 مەتردى 10,8 سەكۋندتا باعىن­دىرىپ, ۇزىندىقتا 7 مەترگە وپ-وڭاي سەكىرەتىن. الايدا دارىنعا سپورت مەكتەپتەرى نازار اۋدارۋعا اسىققان جوق. بۇل, ارينە ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ سىرت كەلبەتىنە بايلانىستى. مۇنى دجەسسيدىڭ ءوزى دە جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان ول تەك ءوز كۇشىنە عانا سەنۋگە, قانداي قيىندىق كەزدەسسە دە قاسقايىپ قارسى تۇرۋعا تىرىستى. بۇل تۋرالى ول ءوز كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «باستاۋىش سىنىپتاردان باستاپ-اق ءار كۇنىم جاتتىعۋسىز وتكەن ەمەس. اكەم جالشى بولدى, ال مەن جەتىستىككە جەتكىم كەلدى, ءبىلىم السام دەدىم. ماقساتىما جەتۋگە جۇگىرۋ كومەكتەستى. جۇگىرۋ مەنى ادام سەكىلدى ءومىر سۇرۋگە ۇيرەتتى».

وۋەنس 1936 جىلعى وليمپيا ويىندارىندا دا جەڭىسكە جەتە­تىندىگىن اڭعارتا باستادى. باپكەرلەرى ارتقان ءۇمىتتى ارقالاپ دجەسسي جاتتىعۋ مەن جارىسقا قاتىسۋ ءۇشىن كاليفورنياعا اتتاندى. ول جاقتا وزىنە بەيمالىم بولىپ كەلگەن جاڭا ومىرگە تاپ بولدى – بايلىق, كينوجۇلدىزدار, جانكۇيەرلەر مەن اقشا. كوزىن اشقالى مۇندايدى كورمەگەن جىگىتتى تاڭسىق دۇنيە ەسىنەن تاندىرا جازدادى. جۇگىرۋ جولاعىندا جەڭىلىستىڭ قانداي بولاتىندىعىن دا وۋەنس كاليفورنيادا ءبىلدى. كوپ­شىلىككە كەرەگى دە سول ەمەس پە, با­سىلىمدار بىرىنەن سوڭ ءبىرى باستى ۇمىتكەردى جولدان تايدىراتىن قارسىلاستار تۋرالى جازىپ جاتتى.

بۇلاي جالعاسا بەرسە قۇردىمعا كەتەتىن كۇننىڭ الىس ەمەستىگىن تۇسىنگەن دجەسسي وگايوعا ورالىپ, بەرليندەگى وليمپيا ويىندارىنا تىڭعىلىقتى جاتتىعۋ­عا كىرىستى. كوپ ۇزاماي بابىنا ەنىپ, ءىرى حالىقارالىق تۋرنيرلەردە قايتا توپ جارا باستادى. ەندى قارسىلاستاردىڭ ءبارى قاپى قالىپ, گەرمانيا استاناسىندا دا اتوي سالاتىن كۇن الىس ەمەستەي كورىنگەن. الايدا ونى كەزەكتى كەدەرگى كۇتىپ تۇردى. رەسمي بەرليندى انتيسەميتيزم مەن ۇلتارالىق ارازدىققا ۇمتى­لۋدا دەپ ايىپتاعان قوزعالىس مۇشەلەرى اقش سپورتشىلارى وليمپيادادان باس تارتۋى كەرەك دەپ پىكىر ايتتى. قاتاردا باستى ارمانىنان باس تارتقان وۋەنس تە بار. ادەتتە قاراناسىلدىلەردىڭ پىكى­رىنە قۇلاق اسپايتىن قوعام بۇل جولى دجەسسيدىڭ جۇرتشى­لىقتىڭ الدىندا ايتقان سوزدەرىن قىزۋ تالقىلاۋعا كىرىستى.

دەگەنمەن بويكوت ماسەلەسى دە باسىلدى. ال اقش ۇكىمەتىنىڭ گەرمانياعا اتتاندىرعان كوميسسياسى ەۋروپادان قۋانىشتى حابارمەن ورالىپ, ء«بىز قالاي دا وليمپياداعا قاتىسۋىمىز كەرەك, نەمىستەردىڭ دايىندىعى وتە جاقسى, ولار ارازدىق تۋدىراتىن ارەكەتكە جول بەرمەيدى» دەپ ويىن ورتاعا سالادى. كەيىننەن بەلگىلى بولعانداي, كوميسسيا مۇشەلىگىنە ەنگەن جالعىز ەۆەري براندەيدج و باستان-اق رەيحتىڭ باستاماسىن قولداۋشىلار قاتارىندا بولعان ەكەن. براندەيجدىڭ ءسوزىنىڭ جانى دا بار ەدى. شىنىمەن دە گەر­مانيا بيلىگى ويىندار بارىسىن­دا ميلليونداعان سپورت جانكۇيەرى­نىڭ الدىندا بەدەلىن جوعالتقىسى كەلگەن جوق. ءارى جەرگىلىكتى سپورت­شىلاردىڭ اقش-تان كەلگەن قو­ناقتاردىڭ تاس-تالقانىن شىعا­را­تىندىعىنا سەندى.

وليمپيا ويىندارىنىڭ دا كوزدەگەنى سول – اق ناسىلدىلەردىڭ, اريلىك اتلەتتەردىڭ وزگەلەردەن ۇستەمدىگىن دالەلدەۋ. باستاپقىدا جەر­گىلىكتى سپورتشىلاردى عا­نا ارنايى ماراپاتتاپ جاتقان گيت­لەرگە حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى ەسكەرتۋ جاساعاندا ول: «سىزدەر مەن قاراناسىلدىلەردىڭ قولىن قىسىپ سۋرەتكە تۇسەدى دەپ ويلايسىزدار ما؟! ەشقاشان!» دەپ جاۋاپ بەرەدى. سوندىقتان فيۋ­رەر جەڭىمپازداردى ارنايى قابىلداۋدان ءبىرجولا باس تارت­تى. تيىسىنشە 100 مەترگە جۇگى­­رۋدە ەكى نەمىستى ارتقا قالدىر­عان دجەسسيدىڭ التىنىن دا مو­يىنداعىسى كەلگەن جوق. شاماسى گيتلەر دجەسسيدىڭ جەڭىسىندە تاعى ءبىر نەمىس ادي داسسلەردىڭ ەڭ­بەگى بارىن دا سول ساتتە بىلمە­سە كەرەك. بۇلاي دەيتىنىمىز, «ادي­داس» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قا­لا­عان داسسلەر جارىس الدىن­دا امەريكالىققا ارنايى دايىن­داعان سپورتتىق اياق كيىمىن تابىستاعان.

جۇگىرۋدە كەتكەن ەسە ۇزىن­دىققا سەكىرۋدە قايتارىلۋى ءتيىس بولاتىن. جوسپار بويىنشا لۋتس لونگ فيۋرەردىڭ دە, جەرگىلىكتى جانكۇيەردىڭ دە ءۇمىتتى اقتاۋى كەرەك ەدى. سوڭعى مۇمكىندىگىندە لۋتس 7 مەتر 87 سانتيمەترگە ءبىر-اق سەكىردى. وليمپيادا رەكوردى! گيتلەردىڭ ويىنداعىسى ورىن­دالۋعا كەدەرگى جوقتاي كورىن­گەن, بىراق قۋانىشتارى ۇزاققا سوزىل­مادى. تاعى دا دجەسسي «كىنا­لى». امەريكالىققا باعىن­عانى – 8 مەتر 6 سانتيمەتر. اشۋعا بۋلىققان گيتلەر ورنىنان اتىپ تۇرىپ, ستاديوننان شىعىپ كەتتى. لونگ بولسا كۇمىس مەدالدى قاناعات تۇتقانىمەن قويماي, وۋەنستى ءبىرىنشى بولىپ قۇتتىقتاپ, قولىنان جەتەكتەگەن كۇيى ستاديوندى اينالا جۇگىرەدى. كەلەسى كۇنى وۋەنس 200 مەتردە الدىنا جان سالمادى. بۇل جولى جۇرت ورىندارىنان تۇرىپ قول سوقتى. دجەسسي بەرليندە جوس­پاردان تىس تاعى ءبىر التىنعا قول جەتكىزدى. وسىلايشا وۋەنس بەرليندە وليمپيادانىڭ ءتورت دۇركىن چەمپيونى اتاندى.

دجەسسي اقش-قا كەلگەن سوڭ ءومىرى تۇبەيگەيلى وزگەرەتىنىنە سەندى. ال قاتال قوعام باز-باياعى قالپىمەن قارا ءناسىلدى جىگىتتى باتىر دەپ تانۋعا دايىن بولماي شىقتى. ءتىپتى وليمپياداشىلاردى ارنايى قابىلداعان رۋزۆەلت وۋەنستى اق ۇيگە شاقىرماق تۇگى­لى, قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداۋدى دا ورىنسىز دەپ تاپتى.

ال جۇرتتىڭ ەسىنە ونىڭ ءبىر كەزدەرى بەرليندە جاساعان ەرلىگى 50-جىلدارى عانا ءتۇستى. بۇل – حالىقتىڭ ناسىلشىلدىك دەرتىنەن ءبىرتىن-ءبىرتىن ايىعا باستاعان كەزى. ال 1976 جىلى وۋەنستى دجەرالد فورد اق ۇيدە ارنايى قابىلداپ, بوستاندىق مەدالىن تابىستادى. اراعا ءتورت جىل سالىپ, 1980 جىلدىڭ 31 ناۋ­رى­زىندا 67 جاسقا تولۋىنا بىر­نەشە اي قالعاندا وكپە قاتەر­لى ىسىگىنەن اڭىز اتلەت باقي­لىققا اتتاندى.

ءمادينا اسىلبەك,

جۋرناليست