وتكەندە ەكى كولىك سوقتىعىسىپ قالدى. ولار كوشەنىڭ باعدارشامى جوق قيىلىسىندا ءبىر-بىرىنە جول بەرمەگەن. سودان ەكى جۇرگىزۋشى ءبىرىن-ءبىرى كىنالاپ جاتىر.
ءبىرى «مەنىكى دۇرىس» دەسە, ەكىنشىسى «سەن جول ەرەجەسىن بۇزدىڭ» دەيدى. تاپ وسى ارادا كىمدى دۇرىس, كىمدىكى بۇرىس ەكەندىگىن ەكەۋىنە ءتۇسىندىرىپ بەرۋ قيىن. ويتكەنى ەكى جۇرگىزۋشى دە وزدەرىنىڭ جول ەرەجەسىن ساقتاعاندارىنا سەنىمدى. مۇنداي وقيعا ءجيى كەزدەسەدى. سوندىقتان مۇنىڭ ءتۇپ-توركىنىنە ءۇڭىلىپ كورسەك.
قوس جۇرگىزۋشىدە دە جۇرگىزۋشى كۋالىگى بار. ەكەۋى دە جول ءجۇرىسى ەرەجەسىن وقىپ, كولىك قۇرالدارىن جۇرگىزۋ تاجىريبەسىنەن ءوتىپ, ەمتيحان تاپسىرعان. سوندا قاراساڭىز, ەكەۋىنىڭ دە كولىك جۇرگىزۋ ىسىندە بىلىكتىلىگى بار. بىلايشا ايتقاندا, كولىكتى ەركىن جۇرگىزە الادى. ايتسە دە, اپاتقا جول بەرىپ تۇر. تەك ءبىرى كولىك جۇرگىزۋدى ارنايى اۆتومەكتەپتە وقىپ, ۇيرەنىپ شىققان. ەكىنشىسى, ءوز بەتىمەن دايىندالىپ كەلىپ ەمتيحان تاپسىرعان دا, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن قولىنا العان. ەكەۋى دە زاڭدى. بۇعان قاراپ, ايتەۋىر كولىك جۇرگىزۋدى يگەرسەڭ, كەز كەلگەن تۇستا جول ەرەجەسىن ساقتاي الۋدى بىلسەڭ – جەتكىلىكتى ەكەن دەرسىز. الايدا جوعارىداعى وقيعا وسى قوس باعىتتا وقىعان, دايىندالعان جۇرگىزۋشىلەردىڭ اراسىندا بولىپ وتىر.
ارينە جاسىراتىنى جوق, ءىرى جول اپاتىنا سوقتىراتىن وقيعالاردىڭ دەنى جۇرگىزۋشىلەردىڭ قاتەلىگىنەن بولاتىن بەلگىلى. سودان كەيىن بۇعان تەحنيكالىق اقاۋلار, جولدىڭ ناشارلىعى, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعى جانە ت.ب. فاكتورلار دا اسەر ەتەدى. بىراق ءبارىبىر, جول اپاتىنىڭ دەنى جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ەرەجەسىن ساقتاۋعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەۋىنەن, كولىك جۇرگىزۋ تاجىريبەسىنىڭ ازدىعىنان جانە جول ەرەجەسىن جەتىك بىلمەۋىنەن تۋىندايدى. بىلتىرعى جىلى عانا وسىنداي ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ جولدارىندا 8 مىڭعا جۋىق جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, وندا ون مىڭعا جۋىق ادام زارداپ شەككەن. 738 ادام قازا تاپقان. بۇل ايتۋعا عانا وڭاي بولعانىمەن, وتە اۋىر جاعداي. جول-كولىك اپاتىنىڭ دەنى ءبىز ايتىپ وتىرعان باعدارشامى جوق جول قيىلىستارى سەكىلدى جۇرگىزۋشىنىڭ جول ءجۇرىسى ەرەجەسىن ءبىلۋ دارەجەسى سىنالاتىن تۇستاردا ورىن الادى. دەمەك, بۇل جەردە جۇرگىزۋشىنىڭ دايىندىعى جول-كولىك اپاتىنا تىكەلەي سەبەپ بولادى دەگەن ءسوز. ونىڭ ۇستىنە تەك كولىك جۇرگىزۋدى بىلۋمەن قاتار, كولىك جۇرگىزۋ مادەنيەتى دەگەن ۇعىمنىڭ بار ەكەندىگىن دە ەستەن شىعارماعان ءجون. ياعني جول ءجۇرىسى ەرەجەلەرىن قاتاڭ ساقتاۋ ارقىلى وزگە كولىك يەلەرىنە قۇرمەت كورسەتىلەدى. كولىك جۇرگىزۋ مادەنيەتىن تانىتۋ ارقىلى تالاي كەلەڭسىزدىكتىڭ الدى الىنادى.
ال كولىك جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى مۇنداي ماڭىزدى جايلار اۆتومەكتەپتەردە جۇرگىزۋشىلەردى دايىنداعاندا ايتىلماي قالمايدى. ءتىپتى كەرەك دەسەڭىز, بۇعان اسا ءمان بەرىلەدى. ويتكەنى ەڭ الدىمەن جولدا قاۋىپسىزدىك قاجەت. قاۋىپسىزدىك جول ءجۇرىسى ەرەجەسىن جاتقا ءبىلۋ عانا ەمەس, ونى وزىڭە, وزگەگە دەگەن قۇرمەت ارقىلى قولدانا الۋ. وسىنىڭ بارىنە اۆتومەكتەپتە باسا نازار اۋدارىلادى. وسى اۆتومەكتەپتەردىڭ جاعدايى مەن ءوز بەتىنشە كولىك جۇرگىزۋدى ۇيرەنەتىندەردىڭ ساپاسى تۋرالى «قۇلاگەر» كولىك مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ارداق كۇبەتاەۆ تا ءوز پىكىرىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇگىندە اۆتومەكتەپتەردە جۇرگىزۋشىلىككە وقيتىندار سانى ايتارلىقتاي كەمىپ كەتكەن. ويتكەنى كوبى ءوز بەتىنشە دايىندالىپ, تەك ەمتيحان تاپسىراردا عانا قاراسىن كورسەتەدى ەكەن. ال اۆتومەكتەپتەردە شىن مانىندە كولىكتىڭ نە ەكەنىن, جول ەرەجەسىن جەتىك بىلگىسى جانە كەز كەلگەن جاعدايدا شەبەر جۇرگىزۋدى ناقتى ۇيرەنگىسى, مەڭگەرگىسى كەلەتىن ادامدار عانا وقيدى دەيدى. بۇرىنعىداي ەمەس, اۆتومەكتەپتەر سانى دا قىسقاردى. تەوريانى بىلمەگەن ادامعا پراكتيكانى يگەرۋ دە قيىنعا سوعاتىنى بەلگىلى.
الايدا اۆتومەكتەپتەردە جۇرگىزۋشىلىككە دايارلاۋ الدەقايدا ىلگەرى جانە جان-جاقتى بولسا دا قازىرگى كۇنى ونى اينالىپ ءوتىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الۋعا دا مۇمكىندىك بار. ءوز بەتىنشە وقىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن العان سوڭ ولار دا ءوز بىلىمدەرىنە, كولىك جۇرگىزۋ دايارلىعىنا سەنىمدى. ءبىز بۇل ارادا ادامنىڭ ءوز بەتىنشە ىزدەنىپ, وقىپ, قاجەتتى ءبىلىم الارىنا كۇمان كەلتىرىپ وتىرعان جوقپىز. ماسەلە, جولدا كولىك جۇرگىزۋدى تالاپقا ساي ۇيرەنبەي كولىك تىزگىنىن ۇستايتىندار قاتارى مولايىپ بارا جاتقان جوق پا دەگەن سۇراق مازالايدى. مىنا 2018 جىلدىڭ 3 ايىندا عانا رەسپۋبليكانىڭ جولدارىندا 3 047 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن, وندا 336 ادام قايتىس بولعان. وعان قوسا 978 ادام جاراقاتتانعان. سوندا بىلە-بىلسەڭىز, جول-كولىك وقيعالارىنىڭ دەنى جۇرگىزۋشىلىك ءوتىلى ءبىر جىلعا دەيىنگى كولىك يەلەرى كىناسىنەن ورىن الادى ەكەن.
جالپى, جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان جول-كولىك وقيعالارىنىڭ جالپى ستاتيستيكاسىن, سونداي-اق جۇرگىزۋشى ءوتىلى 1 جىلعا دەيىنگى جانە 1 جىلدان باستاپ 3 جىلعا دەيىنگى جۇرگىزۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان جكو-نىڭ ستاتيستيكاسىن جۇرگىزەدى. بىراق ءوز بەتىنشە دايىندالىپ, ەمتيحان تاپسىرۋ ارقىلى جۇرگىزۋشى كۋالىكتەرىن العان جۇرگىزۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان جول-كولىك وقيعالارى بويىنشا ستاتيستيكانى ەشكىم جۇرگىزبەيدى. ويتكەنى ونى جۇرگىزىپ قاداعالايتىن بولسا كولىك اپاتىنىڭ دەنى جانە جول ءجۇرۋ ەرەجەسىن كىمدەر بۇزاتىنى الاقانعا سالعانداي كورىنەر ەدى. دەگەنمەن ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ونىڭ قامى قامدالىپ, بۇعان دا ءبىر زەردەلەۋ جۇرگىزىلەتىن كەز كەلەر. سوندا الدىمەن اۆتومەكتەپتەردە وقىتۋ ىسىنە بۇدان دا زور ءمان بەرىلىپ, جۇرگىزۋشىلەردىڭ ءبىلىمى, بىلىكتىلىگى, دايارلىعى, كولىك جۇرگىزۋ مادەنيەتى مەن جول ءجۇرىسى ەرەجەسىن ءبىلۋ دەڭگەيى بىرىزدىلىككە ءتۇسىپ, جولدا ءجۇرۋ قاۋىپسىزدىگى ارتادى دەگەن سەنىم بار. بۇعان ءسىز نە دەيسىز, اعايىن؟!
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»