سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىندە جان-جاقتى اتاپ ءوتىلدى
ەلىمىز سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى ۆيلنيۋس قالاسىندا 6-7 جەلتوقسان كۇندەرى ءوتىپ جاتقان ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ (سىمك) 18-ءشى وتىرىسىنا قاتىسۋدا.
بۇل – استاناداعى ەقىۇ سامميتىنەن كەيىنگى وسى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسى. ەلوردادا وتكەن سامميت بارىسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ايماعىندا ءبىرتۇتاس قاۋىپسىزدىك كەڭىستىگىن قۇرۋعا باعىتتالعان مىندەتتەر قويىلعان-دى. ال مۇندا سول تۇجىرىمدامانىڭ ءبىر جىل ىشىندە قانشالىقتى ورىندالعانى كەڭىنەن ءسوز بولدى.
ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر سىمك 18-ءشى وتىرىسىنىڭ رەسمي اشىلۋىندا قابىلداۋشى ەلدىڭ پرەزيدەنتى داليا گريباۋسكايتە, ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتوراعاسى – ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۋدرونيۋس اجۋباليس, ەقىۇ باس حاتشىسى لامبەرتو زاننەر جانە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پەتروس ەفتيميۋ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى.
اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتون ەگيپەتتە پارلامەنت سايلاۋى ءادىل ءوتۋى قاجەتتىگىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ايەلدەر قۇقى مەن ءدىني ەركىندىك پەن توزىمدىلىك ماسەلەلەرىنىڭ سىرت قالماۋى قاجەتتىگىن باسا ايتتى. جەرورتا تەڭىزى ايماعى مەن ەقىۇ اراسىنداعى ءارىپتەستىك ارتىپ كەلەدى. وسى رەتتە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى اۋعانستان ماسەلەسى بويىنشا بونن كونفەرەنتسياسى قورىتىندىسىن قولداۋعا شاقىردى. اۋعان ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋدە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەرەكشە ءرول اتقاراتىندىعى دا نازاردان تىس قالعان جوق.
رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ ءسوز الىپ, بىرقاتار ناقتى ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. رەسەي ءوزى تاراپىنان ۇيىمنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن, ونىڭ قۇرىلىمدارى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قالايتىنىن ءبىلدىردى. ەقىۇ مەن ۇقشۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى سوڭعىسىنىڭ جوبالارى نەگىزىندە كۇشەيتۋدى كوزدەي وتىرىپ, قازىرگى زامان قاۋىپتەرىنە جاۋاپ بەرەتىندەي ۇيىمعا اينالدىرۋ ۋاقىت تالابى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ە.قازىحانوۆ ءوز كەزەگىندە ەقىۇ استاناداعى ءسامميتىنىڭ وتكىزىلۋى جانە وندا قابىلدانعان قورىتىندى قۇجاتتىڭ 2011 جىل ءۇشىن ماڭىزدى بولعاندىعىنا ەرەكشە توقتالدى. استانادا ەۋرازيالىق جانە ەۋرواتلانتيكالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بولىنبەستىگى مەن ۇجىمداسۋىن قامتاماسىز ەتۋدە بىرلەسە ارەكەت ەتۋ مىندەتتەرىن ءار ەل ءوز مويىندارىنا العان ەدى. سونداي-اق بارلىق اۋىرتپالىققا قاراماي, ۇستىمىزدەگى جىلى ورىن العان وقيعالار ەقىۇ-نىڭ سەنىمدى نىعايتۋ مەن قولداۋدا, اشىق ۇنقاتىسۋعا ىقپال ەتۋدە ايرىقشا فورۋم ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. قاۋىپسىزدىك فورۋمىنىڭ توراعاسى رەتىندە ەلىمىز استانا دەكلاراتسياسىنا سايكەس ۆەنا قۇجاتىنىڭ جاڭارعان نۇسقاسى ازىرلەنۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوستى. 1999 جىلدان باستاپ اتالعان قۇجاتتىڭ جاڭارتىلماعاندىعىن ەسكەرسەك, بۇل وزگەرىستەر ماڭىزدى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋ قيىن ەمەس, دەدى ە.قازىحانوۆ.
ەلىمىز ادام قۇقى مەن نەگىزگى بوستاندىعىن ساقتاۋداعى مىندەتتەردى ورىنداۋدى دا قۋاتتايدى, دەپ جالعادى ءسوزىن قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى. بۇل باعىتتا كوپتەگەن شارالار جۇزەگە استى جانە الدا اتقارار مىندەتتەر دە از ەمەس. ەلىمىز, سونىمەن قاتار, مۇشە مەملەكەتتەردى ءححى عاسىر ءۇشىن ءتوزبەۋشىلىك كورىنىستەرىنە قارسى كۇرەس جونىندەگى ستراتەگيالىق قۇجاتتى ازىرلەۋگە شاقىرادى. ازيالىق ءارىپتەستەرمەن ىنتىماقتاستىق ءجونىندەگى بايلانىس توبىنىڭ توراعاسى رەتىندە قازاقستان ورتاق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندە ەۋرازيالىق ولشەمدەردى ىلگەرىلەتۋگە كۇش سالاتىن بولادى. وسى ورايدا استانا موڭعوليانىڭ ەقىۇ-عا ءمۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن رەسمي تاپسىرىسىن قولدايدى.
اۋعانستانداعى احۋالعا قاتىستى ايتقاندا, ەلىمىز وسى وڭىردەن شەتەلدىك اسكەريلەردىڭ شىعارىلىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى اۋعاندىق بيلىككە تاپسىرۋ قاجەت دەپ سانايدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان شۆەيتساريانىڭ 2014 جىلى, سەربيانىڭ 2015 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىققا تاپسىرىستارىنا قولداۋ بىلدىرەدى, دەدى ە.قازىحانوۆ. ونىڭ پايىمىنشا, بولاشاق توراعالار تۋرالى شەشىمنىڭ ۋاقتىلى قابىلدانۋى العا قويىلعان مىندەتتەر ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. كوپتەگەن كۇندەلىكتى ىرگەلى اۋىرتپالىقتار مەن پروبلەمالار ەقىۇ-نىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ بولماۋىنان ورىن الۋدا. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, قازاقستان ەقىۇ ۇشتىگىنەن كەتكەنىمەن, الداعى توراعالار – يرلانديا مەن ۋكرايناعا وسى ماسەلەلەردى شەشۋدە قولداۋ كورسەتۋگە دايىن.
كەڭەس وتىرىسى اياسىندا ە.قازىحانوۆ بىرقاتار كەزدەسۋلەر ءوتكىزدى. سونىڭ ءبىرى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ح.كلينتونمەن بولدى. ونىڭ بارىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ءارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى مەن جاعدايى, وركەنيەتتەر ۇنقاتىسۋىن دامىتۋ, ايماقتاعى, سونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سونداي-اق كەزدەسۋدە ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناعاننان كەيىنگى ىنتىماقتاستىق بارىسىندا ۇلكەن قادامدار جاسالعانى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. وسى رەتتە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەلىمىزدىڭ اۋعانستانداعى حالىقارالىق كواليتسياعا قولداۋىن جانە شىعىس-باتىس, سولتۇستىك-وڭتۇستىك بەلدەۋى ءجونىندەگى ءوزارا ىقپالداستىقتى بايلانىستىرۋشى رەتىندەگى ايماقتىق ينتەگراتسيانى جىلجىتۋداعى ءرولىن اتاي كەلىپ, ءوزىنىڭ ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
سونداي-اق ح.كلينتون اۋعانستان جونىندەگى حالىقارالىق بايلانىس توبىنىڭ وتىرىسىن استانادا وتكىزۋ, 1000 اۋعاندىققا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ سياقتى ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن باستامالارىن قولدايتىندىعىمەن ءبولىستى. سونىمەن قاتار, ح.كلينتون اقش-تىڭ باتىس پەن يسلام الەمى ەلدەرى اراسىنداعى ءۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ جونىندەگى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعا رەتىندەگى قازاقستانمەن تىعىز ءوزارا ىقپالداستىققا ءمۇددەلى ەكەنىن دە بايقاتتى. اڭگىمە بارىسىندا تاراپتار استانا مەن سەمەيدە وتكەن «يادروسىز الەم» حالىقارالىق فورۋمىنىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاي وتىرىپ, قازاقستان مەن اقش-تىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ سالاسىنداعى كوپ جىلعى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىنا ەرەكشە توقتالدى. وسى سالاداعى ماڭىزدى وقيعا رەتىندە سەۋلدە 2012 جىلعى ناۋرىزعا جوسپارلانىپ وتىرعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ەكىنشى سامميتكە اقش پرەزيدەنتى ب.وبامانىڭ شاقىرتۋىنا وراي پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋى ءمۇمكىندىگىن اتاپ وتۋگە بولادى.
ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى يانوش لەنارچيچپەن بولعان كەزدەسۋدە قازاقستانداعى دەموكراتيالىق قۇرىلىمنىڭ ارى قارايعى دامۋ الەۋەتى تالقىعا ءتۇستى. يا.لەنارچيچ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى مەن استانا سامميتىن وتكىزۋدەگى تابىستى قادامىن جوعارى باعالادى جانە قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ مەن ىنتىماقتاستىق سالاسىنا قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە اتادى. اڭگىمە بارىسىندا الداعى قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىنا قاتىستى ويلار دا ورتاعا سالىندى. وسى ورايدا يا.لەنارچيچ ەقىۇ/دياقب قىسقا جانە ۇزاق مەرزىمدى بايقاۋشىلارىن 2010 جىلعا دەيىن ۇيىمنىڭ باق بوستاندىعى ماسەلەلەرى جونىندەگى وكىلى قىزمەتىن اتقارعان ميكلوش حاراشتي باستاپ باراتىنىنان دا حاباردار ەتتى.
ال ەقىۇ-نىڭ باق ءجونىندەگى قازىرگى ءتورايىمى بولىپ تابىلاتىن دۋنيا مياتوۆيچپەن كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان تاراپىنا ەلىمىزدىڭ وكىلگە كورسەتكەن قولداۋى ءۇشىن ريزاشىلىق ءبىلدىرىلدى. سونىمەن قاتار, د.ءمياتوۆيچتىڭ قازاقستانعا جاسايتىن ساپارى بارىسى, تاراپتاردىڭ ارى قارايعى تىعىز ءوزارا ىقپالداستىققا ۇمتىلىستارى اڭگىمە وزەگىنە ارقاۋ بولدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان» – ۆيلنيۋستەن.